RADYO AKTİVİTEYİ SEZEN; CİNS, MİKTAR VE ŞİDDETİNİ GÖSTEREN ALETLER

Radyo Aktiviteyi Sezen; Cins, Mikdar Ve Şiddetini

Gösteren Aletler

(Türk Kanser Radyobıyolojısı Cemiyeti 1957 senesi I. Kongresinde verdiğim konferansın özetini, meslekdaşlarıma faydalı olur ümidiyle arzedıyoium )

Giriş :

Atom enerjisinin harp ve sulh maksatlariy le kullanılması son 50 sonu zarfında elde edilen teknolojik gelişmelerin en önemlileri arasında dır

Atom enerjisi konusundaki bilgilerin geliş mesiyle beraber hem insanlara faydalı, hem de insanlara zararlı olma imkânlarının beraberce ı lerlemesı, karakteristik bir durum göstermekte dir. Motorlu vasıtalar çoğaldıkça insanlar nisbı bir tahata ve zaman ekonomisine kavuşmuşlar dır Buna muvazi olarak, motorlu vasıtaların sebep oldukları kötülüklerin neticesini yeni yeni anlamaya başladık. Meselâ, heı sene kamyon, o tobüs ve otomobil kazalarında ölen ve yarala nanların miktarı dehşet veiicı sayılara ulaşmak tadır. Tedbir olarak, bir TRAFİK problemi ve bununla ilgili meseleler meydana gelmiştir.

Motorlu vasıtalar çoğaldıkça, ayrıca, eksoz gazlarının havayı kirletmesi ve hastalık ve si nirliliği artırmıştır, tşte atom enerjisinin kulla nılması da, muhakkak ki insanların refahını aı tıracaktır, fakat buna mukabil, ziraat, balıkçı lık, hayvancılık, patalojık ve genetik sahalarda tesırleıı ve korunma tedbnlerı de başhyacaktır

Yukatıda bahsedilen belli ve muhtemel, a tom eneıjısı kötülüklerim incelemek üzere, bü tün dünyada ve bu arada Birleşik Amerika'da bir çok ilmî heyetler kurulmuştur. Meselâ, (NA TIONAL ACADEMY OF SCIENCE) 'in 100 ki şilik araştırma komitesi bunlardan biridir.

Araştırılan mesele'erden bazıları şunlardır:

1 Atomik eneıjının korkulacak tesirleri nelerdir ?

2. Nüklear ınfilâklerden husule gelen rad yoaktif serpinti tehlikesi ne d<%rı><v kovkunçtuı ve tedbirler ne olabilir ?

3 Genetik bakımdan ne kadar radyasyon tehlikelidir'' (heı cins ve hor mıktaı radyas yon zararlıdır.)

4 Nebatlar) haşeıat ve nihayet küçük, me melıleı (fareler) üzeunde yapılan teetubelerin insanlara ne gibi faydası (genetik bakımdan) beklenebılü ?

YAZAN : NEVZAT GÜRBÜZ Fizik ve Riyaziye Yüksek Mühendisi

5. Radyasyon tehlikesi nasıl azaltılabilir? 6. Patalojık tehlikeler nelerdir?. Tedbu'leıı ne olabilir?

Geı ekli tedbırleıı, atom eneıjısınden tayda lanmıyalım şeklinde bir karara bağlayamayız, aksı takdirde, dost bulunnuyan memleketlere karşı, atomik harplerde âciz kalırız.

Ayuca gelecek nesillere, verilmesi lüzumlu mustesebatı vermemiş oluıuz

Konu :

İşte bütün ve bu muadili, mümasili sual lere cevap verebilmek için gereken ilmi araştır malar ancak bu konferansa konu âletleıin yar dımı sayesinde başarılabilecektir.

Bu kabil âletlere kısaca RADIAC âletleri denir Bu kelime îngılızcede (Radyoaktivite Ke şif, Gösterme ve Hesaplama) mânalanna gelen (RADIO ACTIVITY DETECTION, INDICATI ON and COMPUTING) kelımelennın baş haıfle ı inden alınmıştır.

Bu âletler tabii ve t>unı radyoaktiviteleri ve sun'ı olaiak elde edilebilmekte olan nötronları sezer ve ölçerler (Nötron ıadyoaktıf maddeler den radyasyon suretiyle çıkmaz). Bu âletler kullanış maksatlarına göre üç grupa ayrılır :

1. Radyasyon şiddetini gösteıen âletler, 2. Radyasyon toplamını gösteren âletler, 3. Yardrmcı âletler.

Bu gibi âletleri kullanmakla, sayısız dene cek kadar çok tatbikat imkânlarından bazıları olan şu faydalar sağlanacaktır.

1 Röntgen muayene ve tedavisinde korun ma ölçmelerinde Normal bir şahıs 30 yaşına gelinceye kadar tabı olabileceği tıbbı muayene lerde 5 röntgen almaktadır.

2. Flooroskop muayenesi yapan ve olanın korunmasında. Beher muayenede 2 röntgen alın maktadır.

3. Radyum ve radyo izotopla tedavilerde korunmada.

4. Radyolojik harpde 5. Radyoaktif seıpmtı hâsıl eden atomik ve teımonüklear ınfılâklerde. (Şimdiye kadar ya pılan tecrübelerden her adama oıtalama 1 rönt gen isabet etmıştıı.)

6 Radyoaktif maddeleım, postalanması, mu

E. M M.

hafazası, depolanması, gumruk işleri, kaçakçı lığı işlen ver sevk işlerinde.

7. Radyoaktif maddeler kullanılarak yapı labilecek sabotaj işlerinde.

8. Radyoaktif maddelerle yapılan taammüdı öldürmelerde (Adli tabıbllkçe).

!). Gaip OIJII ıadyoaktıf maddelerin aı an masında

10 Radyoaktif maden aranmasında.

J1 Radyoaktif izotopların sanayi, ziraat ve aı aştırmadaki tatbikatında.

12. Malzemelerin koıuma kabiliyetini ölçme de.

13. Bulaşmış yiyecek, içecek ve saha kont ıollaı mda.

14. Dekontamonasyon neticelerinin kontro lunda. ilâ ..

Netice :

Tatbik eden ve edılenjeıı korunması, aıas tnmada kullananların, neticeye tehlikesiz ulaş ması ve geliştirmelerin muvaffakiyetle tatbik imkânlarını sağlamak için RADIAC âletlerine evvelıyetle lüzum vardır.

Bu âletlerin sebebi icadı :

Radyasyonu beş hissimizle fark etmek im kânını ne Allah ne de tabiat bize bahsetmiştir. Bu sebSple, radyasyonun muhtelif özelliklerin deu istifade ile mevcudiyetini ve şiddetini ölçen âletler yapılmıştır.

Radyasyonun âlet yapmaya elverişli özel lıkleı ı şunlardır :

1. Fotoğraf levhalarını, iyonizasyon tesiriyle karartması Filim tabakalan üzerindeki gümüş tuzlan, radyasyona mâruz kalma derecesine go ıe kaıanrlar. Muhtelif fılımleıin kullanılabile cekleri röntgen dozu hudutları aşağıdadır.

Filin cinsi

K tıpı röntgen filini Dupont 552 filmi A tıpı röntgen filmi Cmc pozitif 5301 ince danelı Pozitif 5302 Kodak 548 0 çift kat

ölçeceği röntgen hudutları

0.05 2.0 0.06 10.0

1.0 10.0 5 400 40 400 2000 10000

Filim kararmasına D der isek, ışık geçme imkânı T, karaıma ile ters oıantılıdır.

İşık şiddeti 100 olan bir densıtometre vası tasıyle kararan fılimlerın mâruz kaldığı Rönt gen veya Gama doz miktarları ölçülebilir.

2. Sentılâsyon tesirinden istifade edilerek :

Meselâ Zn S püskürtülmüş bir satha radyas yon vurursa ışık husule gelir. Bu bir nevi foto elektrik hâdisesi olup (radyümlü saat) denilen saatlerin rakam ve yelkovanları bu usul ile de

aydınlatılabilir. Husule gelecek ısıma şiddeti, mâruz kalman radyasyon ile doğru orantılıdır.

3. Radyo foto lüminesans hâdisesinden isti fade edeıek : Fosfor camı üzerine gümüş kap lama konur ve üzeııne radyasyon gönderilirse ve sonradan bu satha Ultra Vıycle ışığı, (Fluo rofotonıetre) ile aydınlatılırsa, görünen bir ışık husule genr. Husule gelen ışık, vaktiyle mâruz kalınan radyasyonla düz orantılıdır. Bu da foto elektrik tesirinin bir nevidir.

4. Kolorimetrık tesirinden istifade edilerek : Bazı kristaller (meselâ : K Cl, Rb Ol, Li F, Cs F gibi alkali halojenler) radyasyon tesiri altında renk değiştirirler. Husule gelen renk ko yuluğu, mâruz kalınan radyasyon ile düz oran tılıdır.

5. Asıtleştırme hassasından istifade ile :

Kloroform veya karbon tetra klond gibi bazı kimyevî sıvılar, radyasyon tesiriyle, ayrıl dıkları iyonlar arasında asit ıeaksiyonu veren ıyonızasyona mâruz kaldıklarından, bu hassa dan da istifade düşünülmüştür.

Husule gelen asit iyonun renk veren has sas bir miyarı bu sıvı içine konur. Radyasyon neticesi husule gelen asit iyonu bu hassas miyar ile birleşerek renk verir. Renk fazlalaşması do layısiyle koyuluh, mâruz kalınan radyasyon ile düz orantılıdır.

6. tyonızasyon neticesi husule gelen iyonla rın toplanmasıyle : Bilindiği üzere iyonizasyon, atomun elektrik muvazenesinin bozulmalına se bep olur. Husule gelen pozitif ve negatif yüklü iyonlar, elektrodlarda (Katod ve Ancd) topla nabilir tşte bu prensibe dayanarak da elektros tatik dozimetreler (şekil 1), iyonizasyon kutu ları (Şekil 2) ve Geiger Müller lâmbalı âletler (şekil 3) yapılmıştır.

Yukarda gördüğümüz 6 muhtelif ölçme im kânlarından, radyasyon şiddetini ölçmek için şu gibi âletler yapılmıştır .

a tyonızasyon kutulu âletler (şekil 2), b. Geıger Müller lâmbalı âletler (şekil 3), c. Proposiyonel sayıcılar, d Nötron detektorları, e.Radyofotolümınesanslı âletler f. Sentilâsyonlu sayaçlar ilâ...

Radyasyon şiddeti deyince akla saatte rönt gen veya saatte milırontgen gelir, (r/h veya mr/h).

Bu terimi iyice anlamak içm evvelâ (rönt gen) birimini tarif edelim :

1836 da Şıkoga'da toplanan kongre RÖNT GEN birimini şöylece standıze etmiştir :

E. M. M. — 5

760 mm. basmçda ve 4 15C hararette, kuıu havada 1 elektro.statık bn anlık pozi tif veya negatif elekti ık hâsıl edebilen ıadyusyon miktarıdır.

Röntgeni başka türlü taııf etmek ıstuısek : 1 Cm, kuru havada 2 083 000 000 iyon cifti

hâsıl eden radyasyon miktarına röntgen denir do diyebiliriz.

Radyasyon şiddetini öh;en âletleri, otomo bil ve motosiklutleıdekı surat saatine benzete biliriz. Bu saat bize hızı saatte kılometıe ola rak verir. Radyasyon şiddetini gösteren âlcüev de bize radyasyon şiddetini saatte ıontgen ve ya saatte mılııontgen olarak verııleı.

Radyasyon toplamını gösteren âletİL'i : a. Kimyasal dozinıetreler,

K. M. M

fjîfkil ]. Elektrostatik cep dozinu"tre»ti.

1). Kııatal dozinıetreler, c. FUımlı dozımetreler, ti. Elektrostatik dozinıetreler, a lyonometreler, f1. Radyofotalümmesanslı dozımetıelci ilâ... dır. Muhtelif ıadıac âletlerinin elekti omk dev ıelerı ve gaz amplıfıkasyonu Voltaj münase betinin hangi kademeleı mden istifade ettikleri hakkında daha özel bilgilen başka bir yazı ile a.17. edeceğim.

Bu ûletleıın ehemmiyetini özetlersek :

1. Gerek tedavi edilenin ve geıekse tedavi edenin sıhhatini korumak,

'27

2 Radyoaktif serpinti sahasında yalışanld nn vuya oıada mecburen kalacakların aldığı doz mıktaı laıını hesap edeıck, sağlıklarını koıuma tedbııı almak,

3. Radyoaktif maden ocaklaııııda calışatı liiıın sağlığını koıumak,

4. Reaktoı ve sıklotrorı gibi aletimde ça lışanların sağlığını koıumak,

5 Malzemelerin, ıadyasyona karşı, koıuırm kalMİıyetleıinı ölçmek, ö. Radynsyondan kaçınamayıp hastalanan

ların, ne kadar röntgen dozu aldıklarını bilerek, tıbbı müdahalelerde rchbeı olmak,

7. Radyoaktif tozlaıU bulaşmış yiyecek ve içeceği kontıol etmek,

8 Radyoaktif kaçakçılığı, .saholajı ve krı nıınalojisme mâni olmak,

Görülüyor ki hunini m hi'psı ın.sıın hayatını kuıtaımaya nıâtuf ve ntom oneıjısı tatbika tında kullanılması zarın ı âletlerdir Bu konuda daha fazla malûmat sahibi olmak ıstıyen mes lekda^ ve aıkadaşlar, ETlektrık ve Fizik Mülıun dısleıı Mecmuası kanalıylc. soıu soıabılnlet.

C/ o J ter» c t