SOMA TERMİK BÖLGE SANTRALI

ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ

MECMUASI

ELEKTRİK MÜHENDİSLERİ ODASI NEŞİR ORGANTOHt.

Yü : 1 Sayı : 5

Ankara, Nisan 1957

I. GİRİŞ :

insan, tabii kuvvetleri kendine râm ettiği nisbette medeni ve işlerini mümkün mertebe ma kinelere gördürdüğü nisbette de müterakkidir. Ancak iş makinelerinin çalışması için enerjiye ih tiyaç vardır. Demek oluyor ki enerji dâvası baş lı başına bir medeniyet davasıdır.

Enerji temini için evvelemirde enerji mem balarını bulmak ve işletmek lâzımdır. Bugün dünya üzerinde elektrik enerjisi istihsaline mü sait şu enerji inembaları mevcuttur : akar su, kömür, petrol, tabii gaz, güneş harareti, rüzgâr, toprak harareti (tabii buhar), deniz dalgası, med ve cezir. Bunlardan başka son senelerde atom enerjisinden de elektrik istihsali için geniş mik yasta istifade edilmesi yoluna gidilmiş bulun maktadır. Bu enerji membalarından akar su, kö mür, petrol ve atom, enerji istihsali tekniğinde başta gelmektedir. Diğerten halen enerji iktisat çılarını ve mühendislerini meşgul eden müstak bel enerji kaynaklarıdır.

Bu enerji kaynakları tabiat tarafından dün yamızın üzerine gayrımüsavi bir miktar ve kali tede serpiştirilmişlerdir. Bu sebeple bazı memle ketlerin bu dar kaynaklardan hiç nasibi olmamış, bazıları ise tabiatın âdeta bir nevi iltimasına mazhar olmuşlardır. Bu bakımdan memleketimiz vasat bir durumdadır denebilir. Bu durum karşı sında mevcut enerji kaynaklarını âzami verimle istismar zarureti ortaya çıkmakta olup, Eti bank'ın çalışmaları da bu istikamete mütevec cihtir.

Türkiye'de şahıs başına elektrik sarfiyatı 1952 senesi İstatistiklerine göre 46 kWh tır.

Halbuki Avrupa memleketlerinde bu sarfi yat îsveç'de 2.880, İsviçre'de 2670, ingiltere'de 1.170, Batı Almanya'da İ'IOO, Belçika'da 1.075, Fransa'da 955, Hollanda'da 780, italya'da 655, Yugoslavya'da 163, Yunanistan'da 114, Bulgaris tan'da 19» ve ispanya'da 295 kWh tır.

Görülüyor ki memleketimiz enerji bakımın dan geri bir durumda bulunmaktadır. Son se nelerde başta Etibank olmak üzere Devlet Su İşleri Umum Müdürlüğü ve Uler Bankası ta

rafından tahakkukuna girişilen enerji tesisleri memleketimizin iktisadî ve içtimaî kalkınması nı hızlandıracak ve «muasır medeniyet seviyesi ne» yükselmemizi kolaylaştıracaktır.

2. BATI ANADOLTJNTTN ELEKTRİK IH TÎYACI :

Batı Anadolu Bölgesi tabii imkânları bakı mından memleketimizin gelişmeye en elverişli kö şelerinden biridir, izmir gibi müsait bir liman şehrine mâlik olan ve boksit, krom, kurşun, lin yit, mika demir cevheri, tuz, cıva, kaolen, as best, antimauan, arsenik, zımpara, kükürt, po tasyum nitrat v. s. gibi yer altı servetleri ve pa muk, zeytin, incir, üzüm ve tütün gribi çeşitli zi rai mahsulleri bulunan Batı Anadolu, hiç şüphe siz Türkiye'nin en önemli ekonomik mıntıkaların dan biridir.

Elektrik işlen Etüd idaresi Genel Müdürlü ğünce yapılan tahminlere göre Bölgenin 1960 senesi için takat ve enerji ihtiyacı mühim istih lâk merkezleri itibariyle şöyledir :

Muğla Denizli Aydın Salihli tzmir Soma Balıkesir Çanakkale Edremit Bandırma

Yekûn

Takat (kW) Enerji (kWb)

5.300

16.000.000

7.500

22.000.000

18.000

56.000.000

8.800

20.000.000

47.500

190.000.000

6.000

47.000.000

4.800

10.500.000

1.500

4.000.000

9.000.000

7.500.000

106.000 372.000.000

Yukarıda hesaplanan 106.000 3tW lık taka ti karşılamak için bölgenin mecmu santral gü cünün 150.000 kW olması gerekmektedir.

Hâlen Bölgede 20.000 kW ı izmir'de, 10.000 kW ı Nazilli, 4.000 ikW ı Soma'da ve mütebakisi de diğer şehirlerde olmak üzere 35.000 kW mü esses takat mevcut olup ayrıca çoğu dizel ma kineleri olmak üzere ufak santrallar bulunmak tadır. Bu santrallardan izmir ve Nazilli İyi cin»

S. M. M, — S

P3»

M

VSnlu fop"ok Kur ak//n tor

,M ^

Dıstans Kor Yontu toprak Kar Asın akım Kor ca Q

linyit yakmaktadırlar. İzmir santralının 10.000 kW. takatındaki bir kısım grupları da eskimiş vazıyettedir. Bu sebeple Batı Bölgesi bu gün inkişafı ırm lüzumlu enerji tesislerinden ta mamen mahıum vazıyettedir. Bu gayrımüsait durumu bıı an uvvel izale etmek için 40.000/ 60.000 kW lık Soma termik santralı ile çok maksatlı olan 70.000 kW lık Gediz Demir Köp rü ve 48.000 kW lık Akçay Kemer Baraj ve sant »allarının tesisine lüzum hâsıl olmuştur

Etürt ve projeleri evvelce Elekti ık İşleri E tud İdaresi tarafından yapılmış olan Gediz De mirköpıü ve Akçay Kemer hidrolik santrallan Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü tarafından yapılmaktadır. Soma Termik Bölge Santralı ve 154 kV luk Batı şebekesinin bütün enerji nakil hatları ve tıansformatör istasyonları ile birlikte Etıbank tarafından kurulmaktadır. Bundan baş ka İzmir Santralı da İzmir Belediyesi tarafın dan 20 000 kW daha ilâvesiyle tevsi edilmiştir.

3. SOMA LİNYİTLERİ :

Soma ikömür havzasının bilinen rezervi 25 000.000 ton kadaıdır. Bu 25.000.000 ton kö mürün en iktisadî bir şekilde istihsali için Etı bank'ça girişilen amenajman programı ikmal e dıimiştır. İstihsal edilen kömürün, yıkanmış ve yüksek kaliteli kısmı satışa arzedılecek, lâvvar artıkları ve diğer düşük kaliteli kısımları ise Soma Santralında elektrik istihsal edilmek su retiyle kıymetlendırıleceklerdır.

Yapılan etüdler bu artık ve düşük kaliteli kömürler ile 40 000 60.000 kW lık bir santralın

işletilmesinin mümkün olduğunu meydana koy muştur.

Kurulmakta olan Soma Santralında külü 'A 45, rutubetli f/r 25 ve harurî kudreti 2.400 kcal/kg olan düşük kaliteli ve başka maksatlar için kullanılmasına imkân olmıyan kömürler ya kılabilecektir.

Soma Santralı Etibank tarafından kuıul ınuş ve işletilmekte olan orta büyüklükte müta addıt maden işletmeleri santrallan yanında Ça talağzı, Sarıyar ve Tunçbllek gibi hâlen tevsi veya tesis safhasında bulunan büyük bölge sant rallarının dördüncüsüdür.

Bu santralın İlk kuruluşta net takati, yani ^ıkış barlarında şebekeye vereceği takat 40.000 kW. tır. Bu maksatla santralda beheri 22.000 kW. ıkı adet gıup kurulacaktır.

Santral ileride, ihtiyaç halinde, üçüncü bir grubun daha ilâvesi ile 60.000 kW. a tevsi edi lecek şekilde projelenmiş ve grupların müşte rek yardımcıları İlende lüzumsuz masrafları ön lemek makaadiyle şimdiden üç grup için derpiş edilmiştir.

Kömürü pülverize etmek suretiyle yakacak olan kazanların her biri saatte âzami 105 ve as gari 30 ton buhar istihsal edeceklerdir. Kızgın buharın tazyiki 65 atmosfer ve sühuneti 480°C olacaktır.

İki türbinden beheri 22.000 k.W. takatında tek silindirli ve aksiyon tipi olacaktır. Devir a dedi 3000 d/d dir. 4 ara <buhar kademesi vardır. Türbinlerin ekonomik yükleri 17.500 kW. dır. Bu

X

Z. z

takatta kWh başına buhar sarfiyat: 4,1 kg. ola caktır.

Türbinlere uygun olarak projelendirilmiş bulunan altcrnatörlerin istihsal tevettürü 10.500 volttur. Bu generatörlere ait teknik karakteris tikler aşağıya yazılmıştır :

SOMA «JENERATÖRLERİ

Empedans % 11,90

Reaktans % 11,90

Rezistans % 0,60

Regülâsyon %

cos 0 = 1 : 1,3

cos 0 = 0,8 : 8,0

Baz takat (kVA) : 25000

İkaz gucii

:4 %

Firma : Tip : Takat: Voltaj : Akım : cos 0 :

Societe Alsthom Bundan başka lüzumu halinde şebekeden za

T. 184 215 ti ihtiyaç için cereyan çekmek ve civar kasaba

27500 kVA

ları orta tevettürle beslemek için 6/4/4 MVA

10500 V

takatında ve 154.000/35.000/3.300 volt tahvil nis

1510 A

betindc bir de üç sargılı transformatör vardır.

0,8

Bunların karakteristikleri aşağıda verilmişti! :

Devir adedi: kVAR Kap :

3000 d/d 0,855

Firma

: Alsthom (THGE 150/7000)

Voltaj limitleri :

10500 Vj. 10 Nonı Takat (kVA) 6000/4000)

Kısa devre nısbeti :

0,52

Nom. Voltaj (kV) 154 3,3

îkaz uyanma nisbeti :

Faz sayısı

Üç fazlı, üç sargılı

Savurma momenti :

4950 kgm2

Ayar kademeleri

Doğru eks. senkron reaktans :

Xd = 227 %

Yüksüz

Doğru eks. transıent reaktans :

X' 22 <'„

Bağlama şekli

Nötrü topıakh Yıldız/

Doğru eks. subtransient reaktans

Negatif bileşen reaktansı :

Sıfır »

»

X" —16 % X2=17 % Xo = 7 '/o

Soğutma sistemi

Yıldız Topraklı Yıldız Kendi kendine

Açık devre zaman sabiti : Potier reaktans :

Rezistans : Max. rotor akımı:

To =z 9 sec.

ra = 0,25 % 430 A 650 A

Verimler : cos 0 1 cos M 0,8

1,00 98,91

0,75 0,50 0,25 yükte 98,96 98,88 98,31 98,71 98,61 97,60

Santrala konacak gruplar az yer işgal et meleri roaksadiyle türbo grupları bina ana mih verlerine nazaran 45° çapraz yerleştirilecekler

Kayıplar (W) : Yükte : Boşta :

Y. A. 22540

Y.O. 27440

O. A 22540

dir.

Santralın istihsal edeceği enerjiyi Batı Ana dolu Şebekesine vermek üzere santral yanında kurulmakta olan iki adet yükseltici transfor

Empedans </r

10,00 8,00

2,62

Reaktans c/r

9,95 7,95

2,55

Rejıstans 'A

0,58 0,70

0,58

matörden her birinin takati 25.000 kVA dır.

Regülâsyon '/,

154.000 voltluk yüksek voltaj tarafında % + 2,5 ve % ± 5 nisbetınde ayar yapan dört ayar ka demesi mevcuttur.

Yükseltici transformatörlerin karakteris tikleri aşağıda yazıldığı gibidir :

Firma : Alsthom (THGE 150/25000) Nominal takat (kVA : 25000 Normal Voltaj (kV) : 154/10,5 Faz sayısı : Üç fazlı, iki sargılı Ayar kademeleri : Yüksüz : ± 2,5, 5 %

cos 0 1

1,10

1,02

0,60

cos 0 0,8 6,40

5,30

2,00

Baz takat kVA 4000

İkaz gücü

3,5 <A

Santralda yakılacak olan kömür, elyevm bir

hava hattı ile ocaklardan lâvvara getnılen kö

mürün lâvvar girişine konacak bir bantla, ih

tiyaca göre, ya doğrudan doğruya bunkerlermo

veya kömür parkına sevkedilecektır.

Kömür parkının kapasitesi santıalın takri

ben bir haftalık ihtiyacı olan 5000 ton kömürü

Bağlama şekli : Nötrü topraklı yıldız/üçgen

ıstiab edecek kadardır. Kazanlarda yakılacak

Soğutma sistemi : Kendi kendine

kömürün kül nısbetı yüksek olduğundan santi al

Verimler : 1,00 0,75 cos 0 = 1 98,10 90,17 cos 0 = 0,8 98,88 98,98

Kayıplar (kVV) : Yükte :138 Boşta : 20

0,50 99,16

98,96

0,25 yükte 98,72

98,52

dan günde takriben 200 ton kül çıkacaktır. Bu külleri nakletmek üzere, kömür hava hattı ko valarının boş dönüşlerinden istifade cihetine gi dilmiş ve ayn bir tesisat yapılmamıştır. Sadece mevcut hava hattına kadar bir kül bandı yapı lacaktır.

E. M. M. — 5

ETIBANK

CENTRALE DE SOMA Turquie) 2 cKaudieros STEIN et ROUBAIX ALSTHOM de 105 »h Timbre 75 hpi Temperafure de surchauffe : 5OO (Llcenct Combustıon Engıneerin^)

â