SİRKECİ - HALKALI ELEKTRİKLİ TREN TESİSLERİ

Siı İ4« < i H a l k a İ i

Elektrikli Banliyö Tren Tesisleri

Kuzey . Batı Anadolu elektriklendirme plâ nı dahilinde, bu bölgedeki dsmiryolu tesislerinin elektrikle işletilmesi de gözönüne alınmış bulun maktadır. Umumi olarak malûmdur ki, elektrik li işletme kesif trafik ışletmcsidir. Avrupa de miryol ünyonu (UIC), trafiği kesif olan hatlar için en rasyonel tedbir olarak, elektrifikasyonu tavsiye etnlektedir. Halen Avrupada ve bilhas sa Almanya ve Fransada büyük ölçüde demiryol elektrifikasyonuna gidilmektedir.

Demiryol şebekemizin şimdilik elekti ifikas yonu mümkün ve iktisadi olan kısmı, Haydar paşa Ankara Zonguldak ve Irmak Yerköy hatlarıdır. Mecmu uzunluğu 1200 km. olan bu hatlar, birinci merhale elektrifikasyon progra mımızı teşkil etmektedir.

T. C. D . D. şebekesi için, muhtelif elekti ıklı cer sistemleri arasından, 25 kv 60 hz lak ce reyan sistemi seçilmiştir. Bu sistem, halen de miryol elektrifikasyonunda bahis mevzuu olein sistemlerin en moderni ve iktisadi olanıdır.

Demiryol elektrifikasyon programımızın ta hakkuk ettirilen ilk kısmı, (Sirkeci Halkalı) banliyö hattıdır. 28 km çift hattan ibaret bulu nan bu teaıa, dünyada 25 kv 50 hz monofaze cereyanla elektriklendirilen ilk banliyö hattıdır. Bu itibarla bu küçük işletme, demiryolculuk ta rihimizde olduğu kadar, dünya demiryol tarihin de de önemli bir merhale teşkil etmektedir.

85 yıllık bir maziye sahip olan Sirkeci te sislerinin, yalnız lokomotif ve vagonları degıl; ray, travers, makas, v s., gibi yol malzemesi de miadını çoktan doldurmuştu. Ayrıca İstanbul ve bilhassa Yeşilköy Bakırköy ve civarlarının nüfusunun son yıllar içinde hızla artması karşı sında, bu hattaki yük ve yolcu nakliyatı da bu tesislerle karşılanamıyacak hale gelmişti. Bu bakımdan bu kısmın yenilenmesi ve elektrlk lendırilmesi ön plâna alındı.

Sirkeci Halkalı elektrikli tren tesislerini iki kısımda gözden geçirelim :

A — TAŞITLAR :

YOLCU ADEDİ

1) ElektrikE Lokomotifler : Sirkeci Halkalı arasında yalnız elektrikli

tbilyon/sene

n

K

/£ —

n YOLCU

ADEDİ J Â/

/A

//f tJ

HAMTOh J KİLOMETIRE

>Milyon/serte 1y ı60

/4

Jf

/3

f

//

İt

r S"

y HAM TON 1SO (İL OMETRE tAO

YILLAR

S Ç; £i Q 8 § § «"

işletme tatbik edilmektedir. Bu suretle kesif bir imkân mıntakası olan bu sahiller, buharlı işletmenin is, duman, ve kirinden kurtulmuştur.

Bu kısımdan geçerek Edirne istikametine giden veya bu istikametten gelen yük ve yolcu trenlerini çekmek için 3 adet elektrik lokomo tifi kullanılmaktadır.

Bu lokomotifler, bahis konusu mesafeyi 700 ton hamule ile 20 dakikada kat edecek takâtta dır. Maksimum hızları 90 km/saat'dır.

Lokomotiflerin esaa karakteristikleri:

TnoPplam ağırlık

BB 77,500 t.

Mekanik aksamın ağır 47,040 t.

lığı Elektrik aksamın ağır 30,460 t.

lığı

Ray açıklığı

1435 mm.

16138 mm

Tamponlar hariç uzun 14810 mm.

Iuk

Yüksekliği

4280 mm.

Tekerlek çapı

• 1300 mm.

Dişliler oranı

: 79/16.

Motor milinde t a k a t : — devamlı rejimde : 2200 P.S. 60,3 km/saat,

— bir saatlik rejimde: 2320 P.S. 62,5 km/saat.

Maksimum sür'at : 90 km/saat.

( ŞEKİL : I )

Bir saatlik cer kuvveti: 10,400 t.

Sirktd Halkalı banliyö hattının trafik gelişmesi Demarajda cer ltuvetl : 16 t.

M. VLU, — 9

Şekil (6) da gradüatörün muhtelif vaziyet lerine tekabül eden hızlara göre lokomotif jan tındaki kuvvetler gösterilmiştir.

Motörler : 2320 P.S. lık cer kuvveti, her dingile birer tane olmak üzere yerleştirilmiş olan dört cev motörü tarafından temin edilmektedir. Bunlar tek fazlı bir transformatör tarafından değişken gerilimle beslenen, tek fazlı 50 perıodluk, 14 kutuplu, kollektörlü motörlerdir. Yol alması ve hız ayar, transformatörün yüksek gerilim tarafında gerilimin değişmesiyle temin edilir.

Motörlerde komutasyon kutupları ve kom pansasyon sargıları da vardır., Rotor bobinajı kollektörlere dayanıklı irtibatlarla bağlanmış lardır.

31otörlerin rejimi: Bir saatlik : 580 P. S. 300 V 1880 A

60,3 km/saat 1260 d/d. Devamlı : 550 P. S. 300 V 1780 A 62,5 km/saat 1305 d/d. Motorun ağırlığı : 2900 kg , 4 motor de devamlı olarak paralel beslenir ler. Komutasyon grupları, O dan 36 km/saat'a kadar bir direnç ve bir kondansatör ile ve 36/km saat'dan 90 km/saat'a kadar da sadece bıı di rençle şöntlenirler. Kondansatörlerin devreye sokulması, hız göstergesi tarafından kumanda edilen bir kontaktörün kapaması ile olur. Böy lece, her sür.atte motörlerde iyi bir komutasyon sağlamak üzere yardımcı kutupların akışı ayar lanmaktadır.

5rr*«cı )Mto6 Banliyö hottıtım profili

UM. J

y. £$• Af • *•— 6

$d(il:4 Lokomotiflerin Teçhizatının Tertibi BOYUM* kesir

ENİNE KESİT

1 Pantograf 2 Disjonktör 3 Transformatör 4 Cer motörteri 5 Cer motörleri vantilatörleri 6 Transformatör yantilatörteri 7 Enversör 8 Kontaktör 9 Kompresör

tO Tek_üç"faz(ı konvertisör 11 Komitasyon trafo ve kondansatörü 12 Komitasyon direnci 13 Panomatik teçhizat 14 Akü $arjı için kuru redresor (5 Akümilâtör bataryası 16 Röle tablosu 17 Kumanda masası t Koridorlar, .

E. M. M.

M. M. — 6

Motorler bujilerin şasilerine ü<; noktadan atılmışlardır Tekerleklere hareket elâstik sı lcnt bloc kavramalar ve tek kademeli bu dışlı sistemi vasıtasıyle iletılu.

Transformatör ve (Iradüatör : Transformatör cebri yağ soğutmalı, zırhlı tiptendir. Hakikatte aynı biı kazan içme yer leştirilmiş ıkı transformatörden müteşekkildir. Birincisi, hatta sabit gerilim altında bağlanmış tır ve primen ile sen olaiaJt konulmuş bir sal

gının muhtelif kademelerinden yük altında ayar tertibatı vasıtaslyle alınan gerilimlerle ikincisi ni değişken gerilimle besler. Bu ikincinin sekon dcrı bir enversör vasıtasıyle, sürvoltör devoltör tertibinde, cer nıotöılcrinı beslemek üzere, bi rincinin sökonderı, ile seri bağlanmıştır. Biraz karışık görülen bu bağlamanın faydası, ikinci transformatörün primermin takatini yarı yarıya azaltmak ve ayar kademelerinin adedini düşür mektir.

E. M. M. — «

"/eni bu tip old.ı gradüatör, yağ içinde do nra bh 3elektöı ılc havada çalışan bir kontnk türden müteşekkildir 13 kademe ile 22 çalışma taızı rldo edilir Kumanda ba cloktnkı servo motciı tanıtından otomatik olatak vpy.ı kuman da mevkiinden el ile yapılır

Transfoımatbıün devamlı ıcjımdc ve 25 k^ altıada piımoi takati 31ÜÜ kva dır. Sekonder ta rafı IL Cı taıafı) boşta O dan 420 V ta kadat devamlı lpjimde 6040 A veya 2 X 1270 kva dıı

Teidiycı saitfüaı ısıtma devresini 1000 V vo 400 kw ile ve yuırlııncümı 380 V Ue beslerler. Lo komotifti monte edildiği gibi, Tıansformatdi Cîradüatoi grubunun, hutün tcehızatıyle bıılık te aftulığı S900 kjj <111

Tjukumotıl 25 kv luk havalı bir aısjonKtör

le koruımıaktadu

NtHBİnal akını

400 A

Kesme kapasitesi : 200 MVA

Bu disjonktoı lokumotıtleım danılaıına yeı

leytırılnıek ıeuı hususi uuıeLtt' imâl edılmıştıı

Vardııurı Tesisat :

Yardımcı tei ısat tek üt; fazlı biı konveı tissor g iubu Laıafındai üç fazlı 380 V ile bes lenen sincap kafesli motörlerle tahrik edilir

Bu grupların başlıcaları;

Bir motoı kompresoı grubu 9 hpz basını, tu 2000 l d a k . lık motor 26 PS. 151)0 d;d. Cei motörlerinin ve komutasyon dırençlerı ııın soğutulması igın ıkı nıotöı vantilatör İ Tiubu

— Yağ1 soğutucuları vı; gıadüatör geçit dnt^nç lermı sog utmak için bir g'rujî motor vanti latör.

Tıanformatoı yağının devi in ı saklamak uze le bn uıuto porvıp grubu. .

Kontrol ve aydınlatma eneıjisı, kuıu redre ^.öıleıie beslenen 72 V luk akümülatoı batai ya sı tarafından verilir.

B. B. Lokomotifi — Assthom — Jeumont — LeMatenal Elecıique S VV — S. P. A. C. (Uaines Schneıder) Fransız

1 imlaları tarafından imâl edilmiştir 2) Elektrikli Banliyö Trenleri :

Elektrikli banliyö trenlerimiz şu esaslara göre ilânlanmıştu :

— Her şeyden onse seyyal bıı işletme temin etmek.

— Az taşıtla çok trafik yapmak.

— Bilhassa dar bir sahada az sayıdaki is tasyon yollarından âzami derecede isti fade etmek

— Tren. uzunluğunu ihtiyaca gorc süratle: ayarlamak. Seyir müddetlerini ıınkân rıisbct iaolu kısaltmak.

Bu ihtiyaçlara cevap vermek uz.:re imal olu nan tıen ünitemiz, yukardakı res ıTıCIL: goıultiu ğü gibi üt; vagonlu Uıt diziden ibarettir.

Dizinin başlarında üçüncü mevki bııcı motris vagonu, ortasında ıkıncı mevki bıı ıu mork vagonu bulunmaktadıı Kısa ve esnek kavramalarla birbirine bağlı bulunan bu vaguıı lar, işletmede normal olarak bağlı kain lar, an cak tamir maksadı ile icabında depo veya aiel ybde ayrılırlar.

Vagonların ıçı tamamıyle yoleulaıa tahsis edilmiştir. Trenin motor, transformatör, . ve saite gibi bütün teçhizatı, motris vagonlaım alt kısmına yerleştirilmiştir.

Motrisler birbirinden tamamlyle müstakıl dır, icabında bir motrisle bir römorktan veya iki motristen mürekkep çift vagonlu bir tıen

teşkili mümkün olduğu gibi, tek motris de yal nız başına seyredebilir.

Üçlü dizinin heı ıkı haçında, biter makıni.st kalımı me.vcuttuı. Tren bu kabinleıden bilinden ve tek makinist tarafından sevk ve ıdaro olu nur

Normal olarak ıkı veya uç dizi birljımo bag landdk suretiyle 6 veya 9 vagonlu uzun tren leı teşkil ulılıı Dizildin birbirine bağlnntılan, trenK ıımızde ıJk defa kullanılan Scharfenberg adı verilen kavıamalaı vasıtasiylc otomatik bu tarzda yapılıı Bu kavramalar aynı zamanda ge ıck pnonıai.ık, gerok vagonların tenvıı ve teshin bağlantılarını temin edecek bir bağlantı teıtlba tını da ihtiva etmektedıı

Banliyö trenleri kaç üniteden mürekkep o lursa olsun, yukarda açıklandığı gibi, yeni baş taraftaki kabinden ve bir makinist tarafından idare olunur. Son istasyonla!da trenin ayııca bir donuş manevi ası yapmasına lüssum yoktur. Bu nun için trenin baş taınfındakı kabinde bulunan makinistin, otekı baştaki kabını, geçmesi kâtidıı. Bu suretle trenler külfetli bir dönüş manevrası yapmadan ıkı miınteha istasyonu arasında, rakkas gibi seyredilebilir

Jö.

Ctöıünüşte çok basit olan bu imkânın, işlet me bakımından büyük faydalar sağladığı aşi kârdır.

Filhakika 1500 yolcu ile Sirkeci iataayonun da bir yola gelen uzun bir banliyö treninin, hiç bir dönüş manevrası yapmadan, en geç 5 dakika sonra, yine aynı yoldan 1500 yolcu ılo tekrar ak sı istikamete gidebilmesi:

a) Gerek işletme seyyaliyetl, b) Gerek yol ve vasıta ütihzasyonu, c) Ve gerekse manevra ve zaman tasarrufu, bakımlarından şüphesiz ki çok değerli bir im kândır

Seyir müddetinin kısaltılması mevzuuna ge lince, bu cihet büyük ve modem şehir banliyö lerinde olduğu gibi aşağıda zıkrolunan beş ted birin bir arada alınması ile temin edilmiştir

1 — TTiTÎajıma kabiliyetinin yükMkli&i :

S. İ t

Şekil 17 deki hızlanma diyagramında gö rüleceği gibi, tren harekete geçtikten 40 saniye sonra, hızı 70 kilometreye yükselmektedir

1 •— Kapıların fazlalığı : Kapı sayısıam aynr boydaki yolcu vagonla rına nazaran iki mı»ll olması, ti enlere inip bin me müddetini yarıya indirmektedir. S —• Peronların kapı zeminene kadar yük seltilmesi : Trenlere merdivensiz girilip çıkılması, za man tasarrufu bakımından çok faydalı olmuş tur. Bu sayede duraklarda 30 saniye duruş kâfi gelmektedir.

4 Azami hınn saatte 90 kilometre olması: Ortalama durak niesafest 1500 metre olsa bir banliyö hattında saatte 90 km. den daha yük sek hızların iktisadı olmıyacağı, en uygun hızın 90 km. oldufru anlaşılmıştır.

,s—

.

. ..

kısa bir ratMdet İçinde dnrabUmesU

Bu aayede de bir hayli zam»n kazanılmak

tadır.

Elektrikli trenlerin e»a» karakteristiği:

ölçüler :

— Ray açıklığı

: I * 2 5 mm

— Tren ünitesinin mecmu

tulü

:• 68 m

— Bir motrisin kavramasız

— Bfr römorkun kavramasız

— Boji mihverleri arasın»

daki mesafe

: 15,2 m

— Vagon genişliği ' : 2977 mm

— Vagon zemininin rayın üst,

flat^PT1^00 yüflâkliği

— Vagon boş iken

: 1300 mm

—• Vagon azami yüklü

iken — Asgari* mfınhaai kutru

: 1235 mm

;M«IX . . ;—• r ^»''' ; 90 m

N X

80 60

n1

1/ t

/t ...

ıt_

/ / —

=1

•™

T" [_ * r u£ Ro nd m

Z ıM i)

> ı 74 01 2

5 m p (İd

«s

EC

ID

Hıztonmo Egri{«ri $ekil:l3

Oturma yerleri

Otu; ma yeı leı ı

Ayak duıma yoıleı ı

Normal Şuı şarjda

Motris A da Roınoık B rle Motris C dr

7ü

Sİ

13ü

Bu suıetle mecmu jcı sayısı

Noımal olmak azamı r>00

Sürşarj halinde

. 028

C motrisi ayrıca bir bagaj Kısmi ıi ihtiva c: muktedir.

Takptlaı* :

— Azamî servis hızı

: Of Km saat

— Daınu takat (63 Km. hız

da

1110 P ?

— Bir saatlik takat (60 km.

hızda)

. l.'ıCf) Pö

— Azam.1 dıjmaıaj kuvveti . 1230ı) l\q

— Tekerlek (,'emberındekı da

imi kuvvet

; 0i()0 K~.

Ağırlıklar :.

— Motris Mekanik aksamı Eltktrık aksamı

31 Ton 13 t

Mecmu ağırlık

14 >,

Uomoık Mekanik aksamı

»

Elektrik aksamı

9,5 »

— Mecmu ağırlık

29,5 *

Ünitenin mecmu ağıılı£ı

Boş .kcn

117,5

Noımal yüklemede

155 >

Şurşaıj halinde

: 164,5 >

ıIÎLI yolcunun ağırlığı bagajı ile bu İlkte

T."ı kg kabul edilmiştir.)

Hm dıscmın ıkı motrisi de elektrıkı bakım

dan tamamen aynıdır ve icabı halmde ayıı ayrı

ısleycbılnlcı.

Her motrism elektrik teçhizatı umumiyet itibariyle su şekilde teşkil edilmiştir

Bir Pantograf — Fransız Demiryolları İdari, si'nee 25 kv 50 hz lik lokomotifler için t tanclaıtlaştııUmış tiptedir. Arşenin faydalı ge nişliği 1950 mm. dir.

Sigorta tıp..

25 kv 100 A H a n a Deion

— Topraklama sekslyoııerl. Disjonktör { 25 kv 400 A 200 MVA

E. M. M, — 6

DısjonktÖrün electro pnömatik kumandası kapamada cereyan verilmesi ve açmada cereya nın kesilmesi ile çalışır ve bu en emin tertibi teşkil etmektedir. Bir manometrik kontaktbr depolarda basınçlı havanın tazyiki düş tüğünde disjonktörün açmasını sağlar veya a qıksa, kapanmasına mani olur.

— Yağa batırılmış 310 kva Iık bir trans fciınatör. Soğutma, içinde yağın tabii olarak cereyan ettiği, kasana kaynakla bağlanmış bo rularla yapılır. Tran3formatc5ı şasinin altına yeı leştinImiştir Ve radyatörleıin soğuması, se yıı esnasındaki hava hareketi ile yapılır. Bir de vır daim pompası ve bir vantilatörün kullanıl mannı önleyen bu yerleştirma tesisi basitleştı nr ve işletmeyi kolaylaştırır.

— GrTİlim aynr tertibatı : Cer motöılerine tntbik edilen gerilimin aya rı trafonun sökonderinde O dan 256 Volta ka dar ayarlanmış yedi kademe ve gerilim bölücü sü şeklinde monte edilmiş üç bobin vasıtasiyl: yapılır. Ayar tcıtibatı aervomotör ve kontaktör va Eitaaiyle kumanda edilen kam millî vasıtasiylc hareket ettirilir. •

Şekil :IĞ £(ûktriic Tesisatı Siması " "~"

Kam mili üzerine konulmuş bir tınveTsör seksıyoner, gerekli kilitlemeleri, hareket istika metinin aksedilmesi ve icabında cur motörlprı nın tecrit edilmesi işlemlerini yapaı. Bugün yüzlerce otomotııste bu tıp teçhizat uzun müd detten beri emniyetle vazife görmektedir

— İki tane monofaw, seri kollektörlü, konı pansasyon sargılı cer jnotörii :

Bu motörler kuvvetle ve kendi kendine ha valandırılmaktadırlar. Bu tıp havalandırma ia yesınde hem yer kazanılmakta ve hem de mo tor vantilatör gruplarının sesinden kurtulun maktadır; uzun müddetten ben doğru akımlı er motörlcrinde muvaffakiyetle kullanılmıştır.

Diğer taraftan, banliyö ti enlerinin motor lprinm devamlı rejim için soğutma yerine, rîu nınrajlarda yüksek İvme elde etmek ün*?re bü yük küvetler verecek tarzda boyutlundırılması icup ettiğinden, vantilatör tesisatından kâr edi len ağırlıklardan motoıde faydalanılmaktadır.

Motürler, maksimum hızları 100 Kııt/ttuat'ı aşmayan doğru akımlı otomotrısivilde kullanıl dığı tarzda * burundan denilen yarı düspansi ycnlsrla şasiye monte edilmışlsrdn.

Pantograf.

Topraklama Seks/yo nen • ' *

Fn/crSOr Cer

Motörleri

'Dirençler

Transformatör Kondansatör

Graduatâr

au

h 5 1 s I 5 5 h

al

: J J ^* Û

R . 'plî

H •fr

10" L

•h.

O9 as

? P İFl PP

7 ki

7I,

ot

a<,

at

CER ve YARDIMCI TESİSAT DEVRELERİ

•5 AA/WWwJ ffP _2zoy _

/VWAV_

i CCI30

< ^îSJu

p&r&&rif

pr

ff

BLJS

ra. ra. c*ı_ ra.

rsr pr rap rfr rSp

rsr

28TU9

UTUB FLORASANT

Pantograf

r.cc 130 Batarya koruma sigortası

TFP

TransFormatör

^VSBA. Batarya şqfı tesisah

C /oı Kompresör kontaktöru

CR1B OKB J

C(02

81 â82 Geçit şelfleri

CCI02 Kompresör sigortası

J2I,J22 EnversÖR

CAP Volverme kondüktörü

PPı,PP2 Cer motoru esas kutupları R 102 Deşarj direnci

PAI,PA2 Yardımcı kuiupiar

CP Kompresör

RSPA1.RSP42 $önt dirençler

CCE Aydınlat/na'sigortası

CI40.CI4I Teshin kontaktörü

CI76 Aydınlatma kontaktan!

CCJA0,ccı4f Teshin devresi sigortaları

Motöıltuın t'lektııkı ltarakU:ıı,stıklcn, fırça )jınn cinRi, dulnü rejimde ve demarujda elektio motrİB kuvvotm kıymeti, Tnakinaların saatlarca, ortalama 1800 m. yol almak ve her üç tlakllca

rlj, bir denıarüj yapmaları ıçiu seçilmişlerdir. Tecıübelurclu, son beynelmilel kaidelere gö ıc ve 72/15 lOt dişli transmisyonu için şu netice ler elde edilmiştir :

E. M. M — S

Takat H31 Akım

— Kumanda ve kçmtrol devrelerini besle Randı •Cuvvet; mek üzere 48 elemanla 80 Ah'lık kadmiyum ni

P. S. km/4 A :os 0 man kg. kel akümülatör bataryası:

Devamlı re jim

Bir saatlik rejim Demarajda rejim

. Bu batarya, bir transfoımatör, bir ayar sel

n ve bir selenıumlu kuru tedresörden mürekkep 360 62 1320 0,924 0.854 1500 bir şarj tesisatı Ue beslenir.

Bütün teçhizat yolculara en fazla yer bıra 400 63 1400 0,92 0.854 1700 kacak şekilde tertiplenmiştir. Teshin ve aydın

latma teçhizatından gayrisi arabaların damına

3050 şasinin altına veya kumanda kabalalarına yer

Yardımcı teçhizat esas itibariyle şu kısım lardan teşekkül eder •

leştirilmiştir. Şaside, altına yerleştirilmiş cihaz ları ve bilhassa kontaktörler bloku ve motor kompıesör gruplarını muayene etmek ve onlaıı

— Bir motor konpresör grubu : Tek fazlı

çıkarıp sokmak k;m hususi kapaklar vardır.

tır endüksiyon motorunun tahrik ettiği, V tipi

dört silindirli, iki kat tazyikli 1000 l/d 1500 d/d lık bir kompresör

9 hpz

İhım

Pantografa, dısjonktöre, frenlere, kapıla rın kumandasına ve kum frenlerine gereken havayı temin ederler Tahrik motöıü kapasıtif yardımcı faz ile yol alır.

sL

to

H I Z Km/Soat

Hız kuvvet v« okım Kuvv«t

Diyagramları

Şek/0/8

— Teshin radyatörleri : pençelerin altına ve duvarların içine yerleştirilmiştir. Ve 1000 V ile beslenirler. Dışardakı hararet ne olursa olsun, içeride uygun bir hararet sağlamak için radya törlerin yarısı veya toplamı çalıştırılabilir. A raba başına ısıtma gücü 20 kw dır.

T1 1.

ik

B

Sekil 7 Hu*n /m&uro/ıu ctmrott matçr basma akım

Bütün kumanda ve kontrol aletleri kuman da dairesine ve kumanda masası üzerine, kon düktörün cturaıak veya ayakta kolaylıkla idare edübılcceğı taizda yerleştirilmişlerdir.

B — SABtT TESİSLER : 11 Veliefendi Transformatör Merkezi : Sııkecı Halkalı hattının, elektrikli işletme için lüzumlu enerji, İstanbul (î. E. E. T.) 1da 1 erinin 35 Kv lık şebekesinden alınmaktadır. Elekti ıklı işletmenin en gayri müsait za manlaıda dahi inkıtaa uğramaması ve? daima kâfi miktarda cereyanla beslenmesi lçm, bu iş letme bir taıaftan Silâhtar termik santralına, dığoı taıaftan Bayazıt dağıtım merkezi vasıU sıyle Kuzey Batı Anadolu enerji şebekesine bağlanmıştır. Elektrikli taşıtlar için lüzumlu 25 kv 50 hz. monofaze ceıeyanı elde etmek için, Sirkecl Halkalı hattının tahminen ortasında VELÎE FENDÎ TRANSFORMATÖR MERKEZİ kurul muştu)'. Veliefendi meıkezı 3 X 150 mm', kesitli çift kablo ile Zeytınburnu merkezine, bu merkez de 3 X 95 mm', çift kablo ile bir taraftan Silâhtar santralına, diğer taraftan Bayazıt merkezine bağlanmıştır. Velicfendı tranformatör merkezi, beheri 7000 KAV. lık 3 transformatordan müteşekkil dir. Merkez, esas itibariyle açık hava sisteminde

ol'ip ancöK rturnaiıflr. tao!r,laı\ olriı al'tJc.l, k c m p r c t , ( > ı vt I U Ü K ' M ı I l c . u a U kur lık IM, 'm u ' y < yt ılcştıı ilmiktir.

T r a ü s f u H m t n r l ı ı ı d uı ikiM S r r l ' v.'iu'1'i n o ' i n i k 1 ( k u m a b ı z ı r n ' t U , ı ı e î m r ü t • . ı n a f o ı nı.ıUıı ı;,ı>, d ı g c r l ı c ı l ı ı m p b . ı ı i B i D y j ı v n r k f i n r o ) a ı ; ı k (ı

Volirffnül t u r l o ı m a l o ı ITU'ÎKPZI, HOı .ııı.l

v :i,ıv., , lı.ıl t ı ı . ' i , rk'n iHİi'"i'C'kl

1 2JXV l Bnnt b' ı

*\ 2Ş nv 7 Hara 'b \

1f

p/y f

JTY1 ıM'UPVU 5INA (r 7J kJi')

n l ı r . ı k u ^ a n t c n i ^ u k c ı n c > r t ) <r VI Ü el ırnk u z a k t n n I Sıuccrıdc ı) t, \kU ii'M . n f ı m M m d ü ı . AirıkjztU i; \ anih c:mi'l ıtU'r.d.nnınii Itızum yolrl'n

m.ive va n i l i L . vû "hnak p \

3 7 l<v l u k t f i ı a l t i i (ii 'ion,. Oı'.'i a>: ynfiıı, l n t jîSı1 ı v . n k t . m î ı a v a ılı; lîi'in ıııılalı ı;li'p, n e n i n V.j.~ p:\iitt : o b ü U Y A . rjıı 2.) k c U L I I U ' M I U I IÜÜ u ı T1CİİIS!2(İ11

3) I I a \ j i Flüt Ti sisu'ı :

Un ;'1ult1 j ıKlı ışl.tuK d. , hav'M i ,ıL 1f.v., ,ıt\ rt r vıiflitnlau ûa kuvvet .sunüallan .ııaaıuıln en Piuli'ııı unsuuı tL çkil ctnıoktodıı.

Bu IcİEaUn ffidiş ve «cliş lıulljvı nyn oldu &u gibi, l:u lmlİHi Vclıefradı ti ntısfnıınutöı maı kr/ı karşıtında ıkı ]cı?ırın iiynlım^, nyuca hci1 kısım ria poıok isinsyo'il ıı m " t u ş \ ı tıkışında Sı'ick ıttas yon nıalmjudn ruıılıl ı lıf oijHhnl^n" ayııluıiftıı. Vclıcfoıulidckı ıkı kibnımdnu, tunda ki İnat blılumü StntL gıulıunım bu im Tosundan, holtlaltı hat l'ÜIüımı dj ıl^. ı tuıfud'in b slen nıuklcdn. ikf kısmın ju,ı.ınd;ı. bıı izole boj^a nıcveuttm vı S rnlıM ljuıayı JrctııH \u;,hın ılı; g " . ' : p ' i o r Hundan başka, ivUm raulıtrlü yjı kam ili! tıcnlnıın deniz yolundan ki^ıa. yeluna gecme.

ımkûnlan Ua saglannuatn.

M. M a

H H'JI üaf it r ı iı! u ' n :

tme gerilim; ve cereyan nevi itin tahammül edeceği azami, hız şıyıcı telin cinsi ve kesiti :yır halinin rayın üst sathında yük jkhgl a) Can hatta t) Asgari yükseklik Direkler arasının ortalama açıklığı a) Düz yolda •b) Münhanilerde Sistem yüksekliği • a) Cari hatta b) îata?ycnlarda Seyir hattının gorilimi Taşıyıcı telin gerilimi Dlrtk ön kenarlarının yöl mihverine mesafesi : a) Cari hatta narmol b) İstasyonlarda normal asgari

Tahta traversler üzerine oturulmuş olan rayların, biri Scott grubunun nötr ucu ile irti batlandınmıış olup dönüşü teşkıletmektedır. Dı ğ>er ray sinyalizasyon için kullanılmaktadır.

S — Uraytan komanda ve ölçüme merkçul: Sirkeci garı işletme binasında, Uzaktan Ku manda v* ölgme Merkezi tesis edilmiştir.

25 KV, 50 Hz. Monofaze cereyan. 110 Km/Saat. Bakır 100 mm'. Galvanizli ^elik 50 mm:

5.75 in i,CS im.

70 m

Nısıf kutra göre 70 35 m.

•>

1,4 m. 1,8 m. 1000 Kg.

OOOKg

2,7 m. 2,5 m. 3,0 m. 2,5:ıı.

Elektrikli iç'.ctmsrUn adeıa dimağı mesabe

sinde olan bu kumanda merkazı (Taîokomand

tesisat) sayesinde,, esas ıtıbr.ıyle şu işlen sürat

ve sıhhatla yapmak mümkündür:

1) Velıefcndı transformatör uzaktan 8evk ve idaresi.

merkezinin

2) Bu merkezin uzaktan kontrolü ve gerek 35 kv. gerek 25 kv. devrelere ait gerilim ve akımların ölçülmesi

3) Havai hat seksiyonerlerinm icabında açılıp kapatılması.

4) Havai hatta vukua gelen arızaların sıh hatla ihbarı ve yerlerinin süratle lâymi

5) Havai hat tesisatının uzaktan kontrol ve muayenesi

Havai hat tesisatında bir anza vukua ge lince, Telekomand masasında derhal renkli lâm balar yanar ve sürsklı olarak bir zil çalar. Va ziyetten bu suretle haberdar olan Telekomand nöbetçisi derhal arızanın yerini tâyin eder ve icabında o kısmın sag ve solundaki seksdyöneı leri uzaktan kumanda ile açarak arızalı kısmı işlotmo harici bırakır ve keyfiyetten yetkili İş letme amirini haberdar eder. Bir taraftan arıza nın İslahı için imdat ekibi yola çıkarken, dıgcr taı aftan da seyrüseferin inkıtaa uğramaması için lüzumlu tedbirler alınır ve arıza ıslah edi linceye kadar trenler arızalı kısmın karşısından tek yoldan işletilir.

4 — Haberleşme merkezi :

Sirkeci Halkalı hattında, trenlerin sevk ve idaresi ve istasyonlar arası haberleşme, evvelce telgrafla yapılıyordu. Trafiği, 'icabında 5 daki kada toir tren şevkini icap ettiren büyük şehir banliyösünde, bu usulün ne kadar kifayetsiz ol duğu aşikardır.

B.

Değer taraftan, elektrıllkasyon tıavaı hat direklerinin serbestçe ıcabedcn yerlere dikilmesi ve 25 kv 50 hz. monofaze cereyanın, hattı" ya kından takıp eden çıplak telgraf telleri üzerin deki tehlikeli ve haberleşmeyi ihlal eden tesiri göz öiinünde tutularak, esasen kesif iskân bölge leri aiasında hoş bir manzara aızetmıycn, eski telgraf hatları sökülmüş yerlerine yeraltı kablp ları ile ıitıbatlı yeni tesisler ikame edilmiştir.

Halen trenlerin sevk ve idaresi ve umumi olarak istasyonlar arası haberleşme bu telefon larla yapılmaktadır.

Yeni Eİnyal ve emniyet tesisatı tam olarak hizmete alındıktan sonra trenlerin sevk ve ida re işi bu tesise intikal edecek ve telefonlai, bü tün yol boyunca kurulu bulunan havai hat, te lekomand, trafo merkezi,., vesaire gibi sabit te sislerin bakım işleriyle, istasyonlar arası idari konuşmalara tahsis edilecektir.

Yeni telefon, tesisatı Dıspeçing ve Otoselek tıf olmak üzere iki devreden müteşekkil olup merkezi masada çalışan memur esas itibariyle ?u işleri yapabilir :

1) İstasyonlar arası konuşmaları dinlemek ve kontrol etmek.

2) Bütün istasyonlara veya bir kısmına toptan hitap etmek.

3) Jstasy onlar arası konuşmalar kontrol edilirken bu arada otoseleletif başfca bir

istasyonla görüşmek veya iki iıfcasyouu bırbııi ile görüştürmek.

5 — Sin} al ve emniyet tesisatı :

Sirkeci Halkalı hattının esfcl mekanik sis temdeki sinyal ve emniyet tesisatı, miadını çok tan doldurmakla beraber, icabında her beş da kikada bir tren tahrikini zaruri kılan btjrük şe hir banliyösünün ihtiyaçlarına cevap verecek evsaf ve kapasitede değildi.

Bilindiği gitti, demiıyol sinyal tekniğinde mekanik sistem çoktan tarihe karışmış, bunun yejsıne tamamiyle elektroteknik unsurlardan mü . teşekkıl yeni sırtemler kaim olmuştur.

Yeni sistem yalnız emniyet bakımından değil •

1) îs/gal ettiği yerin azlığı, 2) Maliyetinin ucuzluğu, 3) Parçalarının az sayıda olması, 4) Parçaların küçük ölçüde olması, 5) Parçalarının normlaşmş bulunması, 6) Kullanılan malzemenin azlığı, 7) Son derece kolaylıkla ve süratle işlemesi, Ş) Arızaların kolayca bertaraf edilmesi, 6) Hata yapma imkânının ortadan kalkması, 10) icabında kolayca müdahale imkanı, 11) Bakımının kolay olması,

12) Az sayıda yedek parçaya ihtiyaç göster mesi,

13) Yıpranmasının az olması, 14) İşletmenin seyyal, «eri ve robüst olması, bakımlarından da eski mekanik sistemden kat kat üstündür.

Trafiği kesif olan (Sirkeci Halkalı) hattın da, yukarıda açıklanan esaslara tamamıyle uygun bir sinyal ve emniyet tesisatı yapılmıştır.

Sinyalizasyonun çalışma prensibi şöyledir : Sinyalizasyon için ayrılmış olan ray, hat bo yunoa biı birinden izole kısımlara ayrılmıştır. Normal vaziyette raylar arasında 6 v. bir gerilim tatbik edilir. Tren yok iken her kısma ait rölenin bobini, paleti çekmiş durumdadır. Ancak trenin bulunduğu kısımda raylar, tren şasisi üzerin den kısa devre edildiği için rölenin paleti düşer, bu da istenilen kumandaları verir.

Bu tesisatı teşkil eden unsurlar eeas itibariy le şunlardır :

I. Yol tablolu ışıklı kumanda masaları.

II. Oari hattın otomatik bloklarla emniyet

"

'aîtmarannnTasî.™

III Kablolar.

IV. Cereyan kaynakları. V Otomatik katar tevkif tertibatı. I. Yot tablolu ışıklı kumanda masaları : Sirkeci Garının yol tablolu ışıklı kumanda masasında Sirkeci Garının bütün sinyal vo makarlanm münferit olarak, veya bütün bir ha reket yolu üzerinde bulunan makas ve sinyalleri ni grup haMndo otomatik bir şekilde ayarlamak mümkündür.

Masanın başında bulunan menvur, ayru za manda iki düğmeye birden basmak suretiyle bütün bu işlen kolaylıkla yapabilir.

Masa üzerinde, Sirkeci Ganndaki bütün yol ve makasların hakiki durumlarına tam olarak uygun bir ışıklı tablosu, sevküıdare ve kontrol ıçm lüzumlu bütün unsurlar mevcuttur.

Ytlloı, tablo üzerinde üç muhtelif işletme vazıyetine göre ışıklandırılır :

1) Sükûnet halı : Karanlık 2) Seyrüsefere hazırlanmış yol : Sarı 3) Meşgul bir yol : Kırmızı Bu nevi kumanda masaları Sirkeci, Kum •kapı, Yenikapı, Yedıkule, Zeytmbumu, Bakır köy, Yeşilköy, Florya ve Halkalı istasyonlarına konmuştur.

"20

Sirkeci ye Halkalı gibv büyük. teşkilât Gar larında, ışıklı kumanda masaları tercihan yük sek kumanda kulelerine yerleştirilmektedir.

Yukarıda kısaca izah olunan ışıklı kuman da tablosıyle rölelere sistemin iç tesisatı denir. Sistemin bir de dış tesisatı vardır. Bunlar ma kaslarla sinyallerdir.

II. Oaıi hattın otomatik bloklarla emniyet altıan alınması :

Carı hatta, sinyal direklerinin yeri elektrik li trenlerin seyir diyagramına göre o şekilde tesbıt edilmiştir ki, arka arkaya her beş dakika da emniyetle bir tren sevkı mümkün olacaktır.

III. Kablolar :

îç tesisatta, sun'i izolasyonlu damaJiarı muhtelif renkte sistem kabloları, dış tesisatta k,âğıt izolasyonlu, kurşun kılıflı ve çelik bantlı yeraltı kabloları kullanılmıştır.

IV. Cereyan kaynaklan :

Sinyal ve emniyet tesisatının işletilmesi .için lüzumlu elektrik cereyanı, normal olarak her istasyonda İstanbul Şehir Şebekesinden alın maktadır, ihtiyati bir tedbir olarak elektrifikas yon havai hat tesisatından faydalanina jmiâfli da sağlanmıştır.

V. Otomatik katar tevkif tertibatı : rDur» işareti gösteren Mr sinyale dikkat etmeden seyrine devam eden bir katarı durdur mak için, otomatik katar teykıf tertibatı tesis edilmiştir.

Böyle bir hal vukuunda trenlerin tertibatı, vDur.» işareti göstersn sinyalden 150 metre ön ce, magnctık t ı r tesirle faaliyete geçerek treni durdurul Bunun için yola vo taşıtlara hususi cihazlar konmuştur.

Demiryolu elektrifikasyon programımızın ilk hamlesini teşkil eden Sirkeci Halkalı ban liyö clektnklı ti en tesislerinin maliyetine 1:00 dersek, bu masraflaıuı muhtelif kısımlara bö lünmesi şöyledir :

18 grup otomotris 3 adet lokomotif 33 kv luk tesir at Vcliefendı trafo merkezi Havai hat, uzaktan kumanda ve ölçme tesisleri Zayıf akım yeraltı kablosu Telefon tesisatı Saat tesisatı Yedek malzeme Muhtelif masraflar

57,1 6,6 5.5 2,5

8,9 3,0 0,5 0.2 5,5 10,2

E. M. M. — B