YÜKSEK VE ALÇAK GERİLİMLİ ELEKTRİK TESİSATLARININ GERÇEKLEŞTİRİLMESİ İÇİN FAYDALI PRATİK BİLGİLER

Y üksek ve Alçak gerüimli elektirik tesisatlarının gerçekleştirilmesi için faydalı pratik bilgiler

Bilindiği gibi bir clektııkli tefisin yapıla bilmesr ıçm önce picjc hazıılanıı Bu pıoje tek nik hesapları , kontiüksıyon resimlet mı ve so maları ihtiva eder. Bu yazımızda pı ojelerin ha zırlanmasında ve tatbikinde bilinmesi lüzumlu olan baaı hususlar kısaca izah olunacakta.

1. Genci :

Bir tesis planlanıl ken tensin mevkii, ıklım şartları, istikbaldeki dununu tcsbıt olunur. Bun dan sonra da temas ihtimallerim asgari hadde indirmek, aık teşekkülü ile meydana gelebilecek muhtemel zararları önlemek, en. elveı işli Ku manda tertibatını seçmek ve nihayet malzeme cinsleri üzerinde durmak grfı hu?uslar gjelırJ

Elekti iki devreleri tuğla veya benzen mal zemeden yapılmış ara duvaılaila "birbirinden a yırmahdır. Cihazların kolayca yedelklenebihr ve bakımlaiının yapılabilir olmaları lâzımda. Yuk şalterleri seçilirken tercıhan yağsız ve az yağlı Şalterler segılmelidir. Barlardan çıkan feerteı lerde tesmiye akımlaıına uygun claiak tertip lenmiş çabuk çözülucu şalterleı veya sıgoı talar kullanılır. Büyük tesislerde küçük tesmiye akım h feederlerın büyük açma kapasiteli şalterlerle teçhizi ekonomik olmaz. Bu hâlde kısa devre açma gücü münasip surette seçilen sigortalar kullanılması uygun olur

2. Çıplak nakillerin Döşenmesi Hamların te^blti :

Çıplak nâkillerin tesbıtı normal olarak kop ma kuvvetlerine göte seçilen mesnet izolatörleri üzeride bağlanan pabuçlar yardımiyle yapılır. Kuvvetli kıta devre akımları halinde baraların dışarıya, fırlamalarına mânı olmak, için pabuç lar kapalı olaıak yapılırlar. Böyle bu kapalı halka dahilinde kayıp akımları meydana gelece ğinden pabucun bir kısmının magnetik olmıyan bir madenden' yapılması gerekir

Barların Malzemeni

. Yüksek değetde kısa devi e akımlarına mfı ruz tesislerde mukavemetinin azlığından dolayı yuvarlak profil kullanmaktan çekinmelidir Noı mal olarak dikdörtgen kesitli alüminyum veya bakır baralar kullanılmakla beraber mesnet izo latörleri arasındaki açıklımın fazla olduğu veya sistemin kuvvetli kısa devreleıe mâruz bulun duğu hallerde U profillerı veya boıu nııkıller kullanılır. îyı bir işçilikle meydana getirildikleri takdirde rutubete mâruz bulunmıyan tekmil da hilî tesislerde alüminyum kullanılması uygun dur.

Hüseyin PEKÎN Y. Müh E. t. E.

Genleşme piu çalım

Isınma halinde haralarda meydana gelen uzamaları karşılaması için takriben her yirmi metrede hır genleşme parçaları konulmalıdır Ayrıca tesmiye akımı 1000 amperin üzerinde o lan yuk şalteılermin açılıp kapanmaları halinde meydana gelen darbelerin ana baralara intikali ni önlemek için fleksıbl bağlantılar yapılmalıdır

3. izoleli yardımcı iletkenlerin döşenmesi a) iç tesisatta

Akım ve genlı.tı transtoıonatöılennın se kouder iletkenimi ı, şalterlenn kumanda devresi ıletkenleıı daralt ekseriya NGA veya NGAY kab lolar kullanılıı. Bunların kesitleri 2,5 veya 4 mm7 olur. (Akım, transformatörleri için daha kalın kesitler kullanrlmalıdıu.) Yüksek gerilim hücrelerinde, ştalpanzer borular içersinde NGA nakiller kullamhr. Muhtemel aık tesirlerine ve mckanıklı etkilere karşı ştalpanzer boru, nakil leri koı uyacaktır. Ark'ın, bahis konuru olmadığı yerlerde, meselâ yüktek gerilim hücreleıınm ön. taraflarında veya alçak gerilim tablolarında ek seııya. NGA kabloları açık vaziyette döşenırler. tali'tmo emniyeti bakımından nakiller çok renkli olmalıdır, tletkenler yalnız başına döşendikleri takdirde aralarındaki mesafe & mm olmalıdır. İletkenleri yalnız başına döşemek için yeter ge nişlikte yer bulunamazsa, bunlar bir bağ içer sinde yatay veya düşpy konumda döşsnebilırler.

b) Açık hava tesisatında

Açık havada rutubete dayanıklı iletkenler kullanılır. Bağlama kasaları içersinde, normal o larak, açık vazıyette NGA kablolaıı kullanılır. Kaıdcten, kasanın, yağmur ve zemin rutubetine karşı mahfuz olması ve iyi havalanması lâzım dır Bazı halici do kasalar içersine ısıtma mul 9u vcnıetleıı yerleştirilmesi uygun olur.

4. Yeraltı kablolarının döşenmesi Yüksek ve alçak gerilim yeraltı kabloları nın döşenmesinde şu kaideler caridir :

a En küçük eğrilik yarıçapı alçak geri limde kablo dış çapının 12 katı, yüksek gerilim de ı^e 15 katı olmalıdıı.

b —• Bütün iç tesisat kablolarında yangın tehlikesini önlemek maksadiyle kablo dışındaki jüt tabakasının soyulması gerektir.

e — Kablo mesnetler üzerine asıldığı tak dirde âzami mesnet açıklığa bir metre olmalıa»r.

d Kablo kanallan ı ûk iyi h.ıv.ılnyiıııl malırlıı. F a k a t kanaJlaıın iyi havalnndıiilnıo'u yangm tehlikesini a ı t t m r . Dnhıh kan ıllar içer sine döşenecek ulan ka'rlolar uzeılcınuİL ltı iiit tıbakası kaldırıldıktan soma döşennıel'dır. Aynı maksatla döşenen pmalel kablolaı yanyana de renin emelidir.

e Yer altı karüolan trp^ak ıçeı^im no,.o nirken mı kanık tcsnleı gdzönün? ılınmalıdi'1 Kablo kum içersine gömüîmelı ve ıi/enne ara lıksız tuğlalar doşenmelulıi. Ku.n kabloyu rutu bete karşı koıur.

f Bh .kanal içerisindeki kablc'ır 2, 1, fi ve 8 kablo İmlinde paıalcl olarak tluşcnirlcrsr> Vablo yükleri muayyt n. bu faktûıle çarpılaıalc düşürülmelidir.

g YıikEvk ve alçak gerilim kabloları İm biline bıtiçik olaı.ık döçenınemelıdır. Aksı hal de yüksek tevettür katJosundakı anzn gözle farkrdilomcz. Yüksek geıilım knblı İrJinin r.ıpıay. yapnıalaıına engel olunamazsa a u l a t ı n a levha lar konulmalıda.

h

Kabloların başlangıç ve nihayet uçları

nra?rnda beş metieden fazla bir irtifa farkı bu

lunduğu takdirde büyükçe yüklerde kablo içer

sindeki yağ (kolaylıkla dışarıya çıkar. Bu sebep

le alt kablo başlığı tazyike dayanabilecek taiü

da yapılmalıdır.

k — Kullanılan kablo başlıkları kıta devre akımlarının dinamik etkilerine dayanmalıdır

1 Buhar santrallerinde, kimya fabl ika larında v. s. kablolar buhar boıulaiına yaklaş tınlmamalıdır.

— 5. Toprak iletkenlerinin döşenmesi — Bilindiği gibi topraklama şu gıuplar altında toplanabilir :

1. Koruma topraklamaları (Cihazların VP ölçü transfotmatöılcrmm demir aksamunm top raklanması gibi),

2. İşletme topıaklanıası (Alçak perilim şe bekesinin yıldız noktasının topraklanması, para fudrlar'm topraklanması gibi),

3. Yıldırımlaıa kaıçı kcıunıa topı Aklanma ları,

4. Yardımcı topraklamalar (Ölçü maksnt lariylu yapılan).

Bu iletkenler döşenırken, şu hususlar jröü önüae alınmalıdıi' :

a Bina dahilinde topıak iletkenlerinin döşenmesi normal olarale her yüksek gerilim

E. M. M. — 6

fl.ıhılî tesisatında heı kat için aigari bir koruma topi altlaması devi esi teris edilir. Bütün kısı.nla n, mükemmel bu tarzda kaynakla veya üzeıle imde boya tabakası bulunmıyan civatalar yaıdı îınylo Jitıbat haline gütiııliTuçso, demir aksanı l.ızzot topı ,ık iletkeni olarak JtuJIanılabılıı. Ko tuma topıak nakıüen olarak ektoııyn 30x^ ııuu. cb.2flınü ı lamalar itullanılır.

)ı Iîına lıaııcmclo toprak iletkcrîcrm ". ılobL nnı:1"',, topınkl'imalann m a k s d j i uy?un c Liîr<k yapiliibılmcli'ii zanncc!:ldİKindr'n. cok daîıa zor IMI ıştır Efkirtjn sıJi mk kullanılan, bir met ic kaıe büyüklüğündeki toprjğa dik olarak gö mülü levhalar yerına bugün ekseriya bir kac ıriLtrt. uzunluğunda, ve iki paımak çapında gal vaniz gaz boruları veya uygun sa:ı profiKnr kul lanılır Bunlailn gayeye ulaşılamazca asgari (1,5 1,0 metle derinliğe gomulü tcpıak şeritleri kul lanılır. Civardaki büyük demir aksam toprakla ma teii^atı ılo temasa getirılmslidu. Meselâ bır .su ca.ntr alındaki cebi i boıu, havai İmlimin top ıTk nakilleri, k^tlolaıın kuışun zarfları gibi.

Tojıı aklama tesisatı işletme Cfna&mda konl ınla tabı tutulmalıdır. Bir çok hail Jı de toprak i;uııa bııyıık bir problem teçkıl eder. Büyük tfsla lerin topı aıklanıııalan için özel plftnlar hazırlan malıdır.

— 0. Biııulur için inşat özellikler —

Elektrik tesislerine ait binalar telııli kaide lere göt 2 hesaplanırlar. Cihazlar için döşeme yükleıi şöyledir :

(Kademo gerilimi azami 30 KV'dur.) Açaklar ve haralar 250 kg/m!,

Yük şalterleii (10 KV 200 MTV A) 350 500 kg/m',

Yük şalterleıi (30 KV 400 JMVA) 750 kg/mî

Yük şalterleri (30 KV 1000 MVA) 1250 "

Duvar kalınlıkları (sm.) şöyledir:

l/2tugla 1 tuğla 1 1/2 tuğla 2 tuğla

Sıvasız

Sıvalı

Yüksek ve alçak geıılim arasındaki ayırma duvarının kalınlığı 50 60 mm olmalıdır. Duvarın ateşe dayanıklı malzemeden yapılması lâzımdır.

İzolatörlerin veya ölçü transformatörlerinin geçmesi ıçm yapılmış delikli levhalar içerlerinde demir ihtiva ettikleıı takdirde bu demliler bir faz etıafında halka teşkil etmemelidirler.

Yüksek geıilım hücıelerinin demir teçhizat ları hücreleun demir aksamı cihazların ağırlığı ve bilhassa kısa devre kuvvetleıının zoılamala ıraa göre eb'adlandınhılar. Hafif ve özel olarak imal edilmiş pı of iller kullanılmadıkça aşağıdaki profiller kullanılmalıdır :

Takriben 5 metre yüksekliğe kadar 200 MVA da. UNP5 veya 8,5,

Takriben 5 metre yüksekliğe kadar 600 MVA da UNP6,5 veya 8,

Takriben 5 metre yüksekliğe kadar 1000 MVA da UNP 8

Sadece açaklar veya baralar bahis konusu ise daha uıce profiler kullanmak mümkündür.

Kablo kanallarında keskin köşeler yap.nak tan katiyetle sakınmalıdır. Kanalların kapak lev haları 75 santimetreden fazla genişlikte olma malıdır. Montaj ve kapı boşlukları cihazların nakline elverişli olmalıdıı. Teikmıl yüksek geri lin) hücı elerinin kapıları dışanya açılmalı ve u nıversel unahtaılı kitlelerla teçhiz olunmalıdır.

Şalter ve transf oı matöı leı in yağ çukuı lan Büyük tcsısleıde hei yağlı şiltemi altına bir be ton çukur yapılmalıdır. Bu çukurlar pik boru larla muikezı bir yağ çukuruna ııtıbatlandınl malıdir. Aynı şeyler tıansfoımatöıleı için de ya pılmalıdn. Yağ çukuıu yağ miktarına göre eb' adlandııılıı. Tozlu mahallerde, ın^jlâ bu çi mento fabrikası civarında, ö?x?I tedbiıler düşü nülmelidir. Pencereler toz geçirmez olmalı ve ay rıca tesisatta zayıf tazyikli hava temin erten biı vantilatör bulundurulmalıdır.

Binanın ısıtılması; Dahilî tesisatta su birikintilerine mâni ol mak için zayıf bir ısıtma tatbik olunur. Bağla ma tesisleri için sıcaklığın sıfırın üzerinde tu tulması kafidir. Bekleme mahallerinde yeten ka dar sıcaklık temin olunmalıdır

7. Yüksek gerilim tesislrriııin tesis bedelle rinin mukayesesi :

Son claıak bir kaç kelime ile tesıcm fiyat mukayesesinde gözönünde tutulmadı gereken un surlardan bahsedelim. Bu teklif incelenirken husuFiyetle fiyat, yer ihtiyacı, dayanıklılık ve isletme kolaylıkları bakımından kontrol edilmek le berabeı ilâveten ve heujyden önce inşaat masrafları d.ı düşünülmelidir

Hücıcleıın üaı tutulmadı, mşaat mas raflaıını düşülmek l akımmdan taydalı oluıs.ı da montaj .naşıafları yükselir Meselâ istikbal de, başka bir şalter konulması gerekil se bu şal ter hücreye f.ıgmıyabılu vs >onı hücı e yapıl man iktiza edeı. Tesis atın, ömıü 20 30 yıldır. Yük şalterlerinin fiyatları kesme gücüne ve a<; ma zamanının azlığına bağiı olaıak yükselir.

Havai Enerji Makil Hatlaıında Muzlarıma

Havaî enerji nakil hatlarının inşa ve işlet melerinde nazarı it ibare alınması gereken en mühim faktörlerden biri hatlarda tehlikeli du rumlar yaratan atmosferik tesirlerdir. Atmosfe rik tesirleri:

1 — Yıldırım ve aşırı gerilimler 2 — Rüzgâr kuvvetleri 3 Buzlanma olarak üç kısımda mütalâa etmek mümkündür, Burada buzlanma üzerinde duracak ve buz lanmadan doğacak hasarların ne şekilde önle nebileceğini etüd edeceğiz.

Hatlarda buz teşekkülünün cinsi ve buz yoğunluğu :

Muhtelif memleketlerde yapılan müşahede ler hatlarda üç nevi buz teşekkülü olduğunu göstermiştir :

1 — Yağmurlu havalarda aşırı soğumuş su damlacıkları soğuk hat yüzeyine çarpınca do narak hat üzerinde şeffaf bir buz tabakası mey dana getirmektedirler. Bu suretle teşekkül eden buzun yoğunluğu müteakiben zikredilecek hal lere nazaran çok fazla olup umumiyetle azami değeri 0,6 olarak alınabilir.

2 — Sisli havalarda sis bulutlan içinde bu lunan aşın soğumuş su damlacıklan veya kar tanecikleri soğuk hat yüzeyine parçarak hat üzerine yapışmakta ve beyaz renkte bir buz

Mücteba BUHAKALILAR

Y. Müh. E t. E.

tabakası teşkil etmektedirler. Bu suretle teşek kül eden buzun yoğunluğu birinci hale nazaran daha azdır.

3 — Bazan O C da yağan sulu kar hatlar üzeıinde donarak kar manzarası arz eden bir buz teşkil etmektedir. Bazan da hatlar üzerinde sakin havalarda toplanan kaılar kısman eridik ten sonra sühunetin tekrar düşmesiyle buz halin de hat yüzeyine yapışmaktadır. Bu suretle te şekkül eden buzların yoğunlukları çok düşük tür.

Her üç haldeki buz teşekkülü tamamen ma halli faktörlere ve bilhassa klimatık şartlara bağlıdır. Hatlar bakımından teşekkül eden buzun miktarı da önemli olduğundan bu hususu naza rı itibare alarak buz teşekkülündeki esas fak törleri aşağıdaki tarzda mütalâa etmek müm kündür.

a) Havanın nem derecesi : Hava ne kadar nemli iss sühunetinin biraz azalması neticesinde meşbu hale gelerek bıraka cağı su miktarı o kadar fazla olduğundan buz teşekkülünde havanın nemi eı önemli faktördür. Denizler üzerinden gelerek sıra dağlarla ani yükselme ve soğumaya maruz rüzgârlar ekse riya hatlar üzerinde tehlikeli derecede bu te şekkülüne sebep olmaktadırlar. Bu nevi buzlan ma tehlikesine maruz bölgeleri geobonatık ha

E. M. M. — 8