HİZMETE YENİ GİREN HİDRO-ELEKTRİK SANTRALIN İLK İHTİYAÇLARI

CETVEL: 1.

Reaktif enerji, aktif enerji ve bunlara ait

Nlsbet kVarh kwh

güç katsayısı

Nisbct

katsayısı kVorh katsayısı

kwta

0,89

0,95

0,72

0,88

1,00

0,86

1,05

0,69

0,84

1,10

0,67

0,82

1,15

0,6o

1,20

0,64

0,78

1,25

0,62

0,76

1,30

0,61

0,90

0,74

1,35

1,40

0,58

1,75

4,75

0,21

CETVEL : 2.

Mevcut güç katsayısını Cos 0 = 0,9 veya

Cos 0 = 0,8 e getirmek için beher 10 kw*a

lüzumlu kondansatör gücü

Güç katsayısı Her 10 kw için kondansatör gücü

Cos 0 = 0.9 a COJ 0 = 0.8 e

(mevcut)

getirmek İçin getirmek İçin

0,30

27,0

24,2

12,5

9,8

10,3

7,7

8,5

5,8

7,0

4,2

5,4

2,7

4,0

1,4

£7

1.4

CETVEL: 3. İki monofaze sayacın gösterdikleri aylık enerji miktarının nlsbetine göre aylık ortalama güç katsayısı

Sayaçların gösterdiği miktarların nlsbetl

W AV l/ 9 w/w, 0 0,05 0,10 0,15 0,20 0,25 0,30 0,40 0 45 0,50 0,55 0,60

GUç katsayısı COS 0

Cos 0 0,50

0,54 0.58 0,62 0,65 0,73 0,77 0,80 0,84 0,87 0,89 0,9»

Mehmet YAVAŞ Y. Müh. DSİ

UMUMÎ :

Hidro elektrik santrallar su kaynakla rına tabı olduğundan umumiyetle enerji is merkezlerinden uzakta ve ekseriya yerlerde bulunur. Üretilen elektrik enerjisi yüksek geriim altında işleyen salt teris^ri ve hava hatlarıyla şehirlere, fabri kalara vs. istihlâk merkezlerine iletilir.

Umumî hizmetlerin kolaylıkla görülebil diği şehir ve kasabalardan uzak olan santral normal işetmesini sağlayacak, ufak tefek a r r a l a n giderecek ve bir takım hizmetleri görecek kabiliyette kendi kendine yetecek h' <HrUk» olarak kurulmuş ve taazzuv et nr/j olmalıdır. Muayyen bir personel kadrosu olan imletme ayni zamanda içtimaî bir toplu *.uf. • da bünyesine alır. Bu insanların ihti

M

19 20

yaçları hiç olmazsa asgari hadler datifinde tatmin edilmelidir.

^ ı r u V " ' nun bütün s p f t r ^ n «•"< r>"r~ce dikkat ile icra edilmiş olmasına rağmen ilk işkt ne yıllarında bir takım aksamalar bekle nebilir. Bunların işletmeci tarafından soğuk kan ılık ve diğer merciler tarafından müsa mah" ile karşılanması lâzımdır.

BİNA ve TESİSLER :

Bina ve tesisler projelerde inceden ince ye tetkik ve teemmül edilirse de projede ehemmiyetsiz gibi görünen veya bilâhare ta mamlanır düşüncesiyle hiç nazarı itibare almmıypn huseslar ilk işl~tme yılı için mü him meseleler olabilir Müstakbe' işletmeci inşaat sırasındaki geniş imkânların devam etmıyeceğıni önceden bilmelidir

Orta büyüklükte bir santral işletmesinde t

muhtelif sınıflardan vasatı 100 kişi çalışa caktır. Bu personel kadrosunu istiab edecek çalışma yerleri, işçilerin soyunma yerleri, do lapları, duş yerleri ve helalar yeter miktarda ve evsafta düşünülmüş olmalıdır.

Santralın imdat elektrojen grupunun ilk hareket mekanizmasının akümülâtör veya basınçlı hava ile işlemesi hususu iyi etüd edilmiş olmalıdır. Eksen hallerde basınçlı hava ile harekete geçen gruplar daha emin sayılmaktadır.

Makine ve teçhizatı, müstehlik malzeme yi, yedek parçalan usulüne uygun bir şekil de saklayabilmek için kâfi hacimde ambarlar düşünmeli ve inşa edilmelidir.

Birçok tamir işlerini, revizyonlarını ve bazı küçük imalât işlerini kendi imkânlarıy le yapmak durumunda olan işletmenin, ka pasitesi Te münasip ve uygun şekilde tanzim edilmiş bir ateiyesı bulunmalıdır. Atelyenin yeri iyi seçilmeli, giriş içerden ve dışardan müstakil ve kolay olmalıdır. Yeteri kadar ge niş tutulmalıdır. İçerde kaynak işleri de ya pılabilmelidir. Makina ve takım kadrosu iyi düşünülmelidir. Torna, freze, matkap, tes tere, köşebend kesme makinesi, elektrik ve oksijen kaynak aparattan, komple el takım lan, mekanik ve elektrik ölçü aletleri, salgı ölçme aleti, kumpaslar, boru paftalan düşü nülmelidir. Basınçlı hava tesisatı atelyenin zaruri bir cüz'üdür. Mekanik atelyeden ayrı küçük bir elektrik atelyesi olmalı ve burada seyyar akümülâtörlerin tamir ve şarjlan ya pılabilmeli, plâkalan, elektroliti değiştirile bilmelidir. Kâfi evsafta redresörler bulunma lıdır.

Nakil vasıtalarının muhafaza, bakım ve ufak tamirlerinin yapılacağı bir garaj ile ge rek işletme ve gerekse misafirlerin vasıtala rının yağ ve akaryakıt ikmali düşünülmüş olmalıdır.

İnşaat safhasının geniş imkânlarından faydalanarak bu gibi noksanlar telâfi edil melidir. Projede santral manzumesine dahil edılmiyen bir kısım bina ve tesisat, teçhizat ve malzeme inşaat müteahhidinden devralı nabilır, veya onun vasıtasıyle kolayca temin olunabilir.

REStMLER ve TALİMATNAMELER :

Tesislerin proje ve resimlerinden bir. şef faf ve bir suret olmak üzere en az iki takım işletmeye devredilmelidir. Bunlar inşaatın seyrine muvazi olarak işlenmiş ve son duru ma tekabül eden resimler olmalıdır. Bilhassa makine ve elektrik tesisat ve montaj resim leri tashih edilmiş kullanışlı birer dokuman kıymetinde olmalıdır. İşletme sırasında yapı

lacak ufak tefek ilâveleri de işaret etmek ay rıca yapılması icap eden işlerdendir.

Proje ve resimler arandığında kolayca bulunabilecek şekilde sınıf.andırılmış, demir başa kaydedilmiş olarak kullanışlı bir muha faza içinde ^devredilmelidir.

Montaj, bakım ve işletme talimatname leri vaktinde tercüme ve tanzim edilmeli; ge rekli şema ve grafiklerden tablolar hazırla narak, işletme personelinin yetiştirilmesine muvazi olarak, devredilmelidir.

MALZEME :

İnşaat esnasında bir çok malzeme ve teç hizat mevcuttur , tesisat kurulmuştur. İnşaat bitip "ortalık temizlendikten sonra birtakım noksanlar hissedilmeğe başlar. Onun için ta mirhane ve atelye lüzumlu makine ve takım larla teçhiz edilmelidir. Pompa, seyyar vinç gibi müstakil makinelere sık sık lüzum hasıl olabilir. Yedek oksijen tüpleri, pirinç elektrod, karpit, boya, elektrod, kereste gibi inşaattan kolayca devralınabılecek yeni veya kul" anıl mış malzeme (toru ve elektrik malzemesi ve aksamına) şiddetle ihtiyaç duyulabilir ve sonra bunlan temin etmek (tahsisat ve piya sa durumu bakımından) güç olabilir.

İşletmenin yeri ve hususiyetleri gözönün de bulundurularak muhtelif işleri görecek, yedekleriyle birlikte yeter sayıda ve iyi du rumda nakil vasıtasına sahip olmak da çok mühimdir.

Eksen hallerde, santral için zaruri görü len yedek parçalar inşaat programında der piş edilir. Ancak memleketimizin coğrafî du rumu, tahsisat ve döviz imkânları göz önün de tutularak yedek parça miktannın geniş tutulması ilerde işletmenin lehine olacaktır. Projede düşünülen yedek parça listesinin iş letmeci gözüyle de tetkik edilerek icabında ilâve listeler hazırlayarak zamanında sipari şe geçmek iyi olur Bu halde dahi malzeme nin aylarca ve hattâ yıllarca sonra gelebile ceğini düşünmek lâzımdır.

İlk zamanlarda hava hattı izolatörleri çok kırılır. Bu bakımdan bol miktarda hava hattı izolatörü bulundurmak tavsiyeye de ğer Muhtelif tip yağlardan stok bulundur malıdır. Kâğıt ve mürekkepsizlikten bazı kay dedici cihazlann kısa zamanda işe yaramaz hale girdiği görülmüştür. Uygun kapasitede (5 10 İt/h) elektrikli saf su cihazı ve bol miktarda damacana, asitli su, bomemetre, kontakların temizlenmesi için karbon tet'ak lörür bulundurulmalıdır.

SOSYAL TESİSLER:

ömürlerinin en güzel ve uzun bir kısmını iş yerinde geçirecek olan personelin herbiri

E. M. M. — 19 20

nin rahat bir. yuvaya sahip olması her ba kımdan çok mühimdir. Bütün personelin ba rınabileceği ikametgâhları yapmak lâzımdır. Projenin cüz'î bir kısmını teşkil eden sosyal tesislerinin dispozisyonunda biraz muktesit ol maktan ziyade biraz geniş davranmanın bir zaruret olduğu kanaatındayım. Bir yandan entellektuel personele rahat ikametgâh temi ni esas olmakla beraber vasati nüfusu fazla olan işçilerimize de asgarî rahatlığı sağla mak işletme politikası bakımından zaruri dir.

Bahçe, park, misafirhane, klüp vs. sosyal tesislerle su ve elektrik tesisleri önceden ge reği gibi düşünülmelidir. Birçok noksanlar sonra daha geç ve güç telâfi edilir. Kadroya bir sağlık memuru dahil edilmelidir. Toplu luğun büyüklüğüne göre okul ve eğlence ih tiyaçları, zaruri gıda vs. istihlâk maddeleri nin ne şekilde temin edileceği, işletmeye gi riş ve danışma yeri önceden göz önünde bu lundurulmalıdır. Topluluğun en yakın belde ile sosyal temas imkânı düşünülmelidir.

şalt sahasına ait Toprak şebekesinin hesabı

Bir şalt sahasına ait toprak şebekesinin hesaplanabilmesi için toprağın elektriksel ka rakteristiklerinin bilinmesi gerekir. Toprağın elektriksel karaktreistiklerinin hassasiyetle bilinmesi ise bölgenin jeolojik karakteristik lerinin her mevsim için bilinmesine bağlıdır. Bu şekilde tam ve komple bir etüdün mevcut olmadığı hallerde toprak direnci elverişli usul lerle tesbit edilebilir. Meselâ, toprağa çakıl mış bir kazık veya birbirine bir iletkenle bağ lı ve toprağa çakılmış iki kazak yardımile ölç me yapılabilir. Bu ölçmenin kuru zeminde ve iyi hava şartlan altında yapılması ise hesabın emniyetini artmr.

Toprağa, L derinliğine çakılmış bir kazı ğın yarıçapı a olsun. S toprağın özgül direnci (ohm. m) olmak üzere toprak direnci

R=

—D

(1)

ile hesaplanabilir. Burada S ünifonn farze dilmiştir.

Topraklama kazığı bir L derinliğine ça kıldığına ve bu halde ölçülen toprak direnci R olduğuna göre, kazığın geometrik, boyuttan da bilindiğinden, buradan toprağın özgül di renci hesaplanabilir.

E. M M. — 19 20

Klrkor DEMİBKES T. Müh. Etlbank

(2).

l)

Böyle bir toprak şebekesini hesaplamak için toprağın 1, 2, 3, 4, ve 5 metre derinliğine birer kazık çakıldığını ve toprak direncinin elverişli bir usul yardımı ile ölçüldüğünü far zedelim.. ölçülen değerler:

L = 1 metre için R = 18 ohm

L = 2 » » R = 11 »

L=3 »

»R=8 »

L = 4 » » R = 4,5 »

L = 5 » » R = 3,3 »

bulunmuş olsun. Toprak kazığının yançapı ise a = 0,04 metre olsun. Buna göre (2) formü lünden :

L = 1 metre için S = 31,4 ohm. metre

L = 2 » » S = 32,6 »

L = 3»

» S = 32

L=4 »

» S = 20

L = 5»

» 3 = 20

olarak hesaplanır.

Burada da görüldüğü üzere kazık çakılma derinliğinin 3 metreden 4 metreye çıkarılma sı halinde toprağın özgül direnci hissedilir bir azalma göstermektedir. Şu halde toprak ka zıklarının boyu 4 metre alınabilir. Bununla