FEN DÜNYASININ İKİ BÜYÜK KAYBI:ERNEST LAWRENCE ve FREDERİC JOLİOT

Ord. Prof. BURHANEDDİN SEZERAR'ın ESERLERİ (Kronolojik sıra ile)

MÜTEVAZİN ELEKTRİK. I. Cilt. İstanbul 1930 Yüksek Mühendis Mektebi Matbaası. 600 s. şekilli. k Nafia Vekâleti Yüksek Mühendis Mek tebi Kütphanesi: 3.

TATBİKİ ELEKTRİKTEN ELEKTRİKLİ CER İstanbul 1936, Yüksek Mühendis, Mektebi Matbaası. 228 s. şekil ve cetvelli. k Nafia Vekâleti Yüksek Mühendis Mek tebi Kütüphanesi: 25.

TATBİKİ ELEKTRİKTEN ELEKTRİKTE TA KAT VE SARFİYAT MESAHASI VE TEN VİR USULLERİ. İstanbul 1936, Yüksek Mü hendis Mektebi Matbaası. 104 s. şekil ve cetveli. * Nafia Vekâleti Yüksek Mühendis Mek tebi Kütüphanesi: 33.

TATBİKİ ELEKTRİKTEN KUDRETİ ELEK TRİKİYE İSTİHSAL VE TEVZİİ. İstanbul 1937, Yüksek Mühendis Mektebi Matbaası, 250 s. şekil ve cetvelli, 2 planş.

* Nafia Vekâleti Yüksek Mühendis Mek tebi Kütüphanesi: 36.

TATBİKİ ELEKTRİKTEN ELEKTRİĞİN SA • NAYİDE KULLANILIŞI. İstanbul 1938, Yüksek Mühendis Mektebi Matbaası. 197 S., 263 şekil * Nafia Vekâleti Yüksek Mühendis Mek tebi Kütüphanesi: 41.

ELEKTRİK ÖLÇMELERİ I Cilt. İstanbul 1949, Üçler Basımevi vn + 334 s. 238 şekil. * İstanbul Teknik Üniversitesi Kütüpha nesi : 197.

ELEKTRİK ÖLÇMELERİ II. Cilt. İstanbul 1949, Üçler Basımevi, vn + 474 s., 329 şekil. k İstanbul Teknik Üniversitesi Kütüpha nesi : 219.

ELEKTROTEKNİK NOTLARI (Doç. Süreyya Elbi ile müştereken) İstanbul 1951, Teknik Üniversite Matbaası, vııı + 436 s. 304 şe kil. it İstanbul Teknik Üniversitesi Kütüpha nesi : 240.

FEN DÜNY ASININ İKİ BÜY ÜK KAY BI

Ernesi LAWRENCE ve, Frederic JOLIOT

Dr. Muammer ÇETtNÇELİK

Y. Müh Dr.

İlim âlemi son günlerde birbiri ardısıra iki büyük Atom âlimini kaybetmiş bulunu yor. Bunlardan birisi, 27 ağustos 1958 çar şamba akşamı bir ameliyat neticesinde Bir leşik Amerika'da «Pablo Alto» hastanesinde gözlerini kapayan meşhur Amerikan fizikçisi Dr. Ernest Lawrence'dir. 29 yaşında iken ilk atom parçalama makinası olan (Cyc'otron) u icadeden Lawrence, son zamana kadar Berke ley'deki Calıfornıa Üniversitesinin Radyasyon Lâboratuvarı direktörü idi, ve geçen ağıstos ayında Cenevre'de toplanan «Nükleer İnfilâk ların İlmî Deteksıyonu Milletlerarası Kongre si» ne katılmıştı. Lawrence'in yalnız atom transmütasyonlan sahasında değil, fiziğin tıp ve' biyolojiye tatbikinde de beşeriyete büyük hizmetleri dokunmuştur. Diğer â im ise, 14 Ağustos 1958 perşembe akşamı Paris'teki «Saint Antoine» • hastahanesinin «Peyrot» pavyonunda Losemi'den mustarip olauk ve fat eden, fransız atom fizikçisi Dr. Frededic Joliot'dur. Radyumu keşfeden meşhur fizikçi lerden Pierre ve Marie Curie'nin damadı olan

Jolıot, Nükleer Fizik sahasındaki çalışmalariy le ve «Sun'î Radyo aktivite» nin keşfi ile şöhret kazanmıştı. Son ana kadar «College de France» da ve «Sorbonne» da profesörlük edi yordu Bu her iki âlim de Nobel mükâfatını kazanmışlar ve Atom bombasının keşfinde büyük rol oynamışlardır.

E mest Orlando LAWRENCE; 8 Ağustos 1901 de, Birleşik Amerika'nın «South Dakota» eyaletinin (Canton) şehrinde dünyaya gel miştir 1840 ta Amerika'ya hicret eden Nor veçli bir aileye mensup olan Lawrence'in an nesi Gunda Regina ve babası da maarif mü fettişi Cari Gustavus'dur. 1918 19 ders yılın da Minnesota eyaletinin (Northfield) şehrin deki «St. Olaf's» kollejinde okuduktan sonra gene «South Dakota» ya dönmüş ve 1922 de buradaki Eyalet Üniversitesini bitirmiştir. Bundan sonra Minnesota Üniversitesinden (M A.) derecesini alan Lawrence, bir yıl ka dar, 1923 24 ders yılında, Chicago Üniversi tesinde okudu ve daha sonra da doktora nam

E. M M — 19 20

zedi olarak Yale Üniversitesine profesör W. Swann'ın yanına girdi. Buradan 1925 te <Ph. D.) derecesini aldıktan sonra «National Research CouncıL» den bir t u r s kazanarak iki yıl daha aynı üniversitede çalıştı. Lawrence'in •doktora tezi, «Işık frekansının bir fonksiyonu olarak Potasyum buharında Foto elektrik ola yın tetkiki» ne dairdir. Bundan sonra, gene Yale'de bir yıl kadar daha asistan profesör lük etti ve 1928 de de «Berkeley» deki Cali iornia Üniversitesine asistan profesör ola

lunmuşlardır. Dr. Ernest Lawrence, N. E. Ed lefscn ile de yüklü parçacıkların foto iyoni zasyonu sabasında birçok raporlar neşretmiş, 1932 de Calıfornia Üniversitesinde bir Radyas yon Lâtoratu\arı kurmuş ve 1936 yılında da bu Jâboratuvarın direktörlüğüne tâyin olun muştur.

Dr. Ernest Orlando Lawrence, California Radyasyon Lâboratuvarında 1938 de 60 inçlik yanı 152 cm. çapında ve 225 ton ağırlığında bir Sıklotron inşa ettirmiştir. Bu akselefatör

Dr. Ernest Law rence «Califor nia Radyasyon Lâboratuvarında bir akseleratörün kumanda masası başında.

rak tâyin edildi. 1929 yılında, bu üniversitede i'k atom parçalama makınası olan (Cyclot ron) Sıklotron'u ıcadetti. 1930 yılının eylül ayında da Amerikan Millî Fen Akademisi âza larının önünde Siklotron'un prensiplerini izah için hususî surette imâl ettiği bir modelle muvaffakiyetli bir demonstrasyon yaptı. Ay ni yıl profesörlüğe asaleten tâyin olan Dr. Lawrence, o zamanlar ta'ebesi olan fakat ha lihazırda «M. I. T.» de fizik profesörlüğü ya pan Stanley Livıngston ile birlikte ilk siklot ron'u teknik bakımdan daha da inkişaf et tirmişler ve bu hususta birçok neşriyatta bu

E. M. M. — 19

1941 yıhiîdanberı faaliyettedir. 1939 da Nobel Fizik mükâfatını kazanmış ve mükâfatı ken disine 29 Şubat 1940 ta merasimle takdim edilmiştir. 1941 de de A. H. Compton ve H. C. Urey ile birlikte Atom bombasının esasını teşkil eden Fisyon meseleleri üzerinde çalış mıştır. İkinci Dünya Savaşı sonunda Radyas yon Lâboratuvarında 184 inçlik yani 467 cm. çapında yeni bir (Cyclotron) daha inşa eden profesör Lawrence, bu akseleratörle 200 MeV. luk Deuton tanecikleri ve 400 MeV. luk Alfa tanecikleri elde etmeğe muvaffak olmuştur. Bu siklotronun manyetik devresi için 3700

dan sonra cemiyet hayatında gittikçe ehem miyet kesbeden müteşebbis geçen asırda şöh retinin azamisine ulaşmış, ancak sosyal sa hadaki ihmalkârlığı setebiyle son 60 70 se ne içinde bu şöhretinden biraz kaybetmişse de bugün tenevvür etmiş bir tip olarak eski ehemmiyetini tekrar elde etmiştir.

Sanayi hareketinin başlangıcında ser maye sahibi ile müteşebbis aynı kimse idi. Fakat zamanla bir sermaye piyasası doğup ta şirketler teşekkül etmiye başlayınca daha ziyade parası ile değil fakat kabiliyetleri ile şöhrete ulaşan müteşebbis tipi meydana gel di. Nasıl ki siyasî sahada bir takım liderlere ihtiyaç varsa iktisadî sahada da aynen böy le liderlere ihtiyaç vardır. İktisadî sahanın bu liderleri ise müteşebbislerdir. Her müte şebbis, sevk ettiği müessese için muayyen bir gaye ve bunun tahakkuk için de muayyen bir organizasyon vazeder. Gerçi o, mesai ar kadaşları ile müdavelei efkârda bulunup fi kirleri müzakere yolu Ve olgunlaştım. Ancak tıpkı bir geminin kaptanı gibi, vazedilen he defe ulaşmak için âni kararlar almak müte şebbisin en mühim hususiyetlerindendir. Çünkü zamanımızda iktisadî meseleler öyle karışık bir hal almış ve öylesine iktisat dışı bir takım faktörlerin tesiri altına girmiştir, ki işi oluruna bırakan vasat tipten fânilerin, bunların içinden çıkması hemen hemen im kânsız1 aşmıştır.

İktisatçı ve sosyolog Joseph Schumpeter (25 yaşında yaptığı bir doktora tezi ile şöh ret yapmış bir Avusturya fikir adamı olan Schumpeter, Amerikada yerleşmiş bulunu yordu) müteşebbisin vazifelerini şöyle hülâ sa eder:

1. Yeni mamullerin veya mevcutlarında yeni kalitelerin istihsali ve bunların tutunmasının temini,

2. Yeni imalât usullerinin tatbiki,

3. Sanayide yeni organizasyon şekilleri nin tatbiki,

4. Yeni satış pazarları bulunması,

5. Yeni ham madde membaları temini. Maamafih Schumpeter, artan organizas yon ve rasyonalizasyon hareketleri ile gittik çe büyüyen işletmelerin, müteşebbisi yavaş, yavaş ortadan kaldıracağı kanaatinde idi. Ni tekim devletleştirme mevzuunda İngiliz İkti satçılarından John Maynard Keynes de ben zer fikirler ileri sürmüştür. Keynes'e göre iş letmeler büyüdükçe, kendi kendilerini dev letleştirirler, çünkü büyüyen işletmelerde sevk ve idare edenler arasındaki münasebet ler şahsi olmaktan çıkarak gayrı şahsî bir hal alır ve bu da müteşebbisin ehemmiyeti ni azaltır.

Bu iki mütefekkirin iddialarında bir miktar hakikat payı varsa da tatbikat onlann endişelerini haklı çıkarmamıştır.

Yukarıda beş madde içinde toplanan va zifelerini başarmak için müteşebbis, geniş bir ihata kabiliyetine, esaslı tetkik ve teteb bulara, kendine lüzumlu doneleri topnıyacak kabiliyetli yardımcılara muhtaçtır. İyi bir müteşebbis hiç bir zaman teferruatla uğraş maz. Onun en mühim vasıflarından biri «ehem ile mühim»i ayırt etmek ve «ehem» olanlardan mutlaka kendisinin yapması lâ zım gelenler müstesna diğer bütün işleri ehil olan elemanlara havale yani selâhiyetleri delege etmektir. Bunu yapamıyan ve kendi sini, «boşluğu dol durulamaz bir kimse» te lâkki eden müteşebbis bu sıfata lâyık değil dir Çünkü iyi bir müteşebbis her şeyden ev vel bilmelidir ki bu fâni dünyada her şey in sanın daha iyi yaşaması için bir vasıtadan ;barettir. Hiç bir işletme, hiç bir mamul, hiç bir eser gaye olamaz. Bu bakımdan her en düstri işletmesinin teknik iktisadî cephesi ypnında bundan daha da mühim olan içti maî bir cephesi vardır. Fakat maalesef çok fazla maddileşen çağımızda mese'enin bu ta rafı çok kere unutulmaktadır. Arada sırada bu hakikati hatırlamak ve hatırlatmak mu hakkak ki faydalı olur.

Aşağıda yazılı tarih yer ve mevzularda VDI ve VDE'nin muh telif mütehassısları tarafından konferanslar verilecektir.

Konferanslara iştirak etmek isteyip VDI ve VDE azası olmayan lardan 35 40 DM. kadar bir ücret alınacaktır.

Azalarımıza duyurulur.

ELEKTRİK MÜHENDİSLERİ ODASI

KONFERANSLAR :

1 —• Elektrik tahrik tekniğinde kumanda va ayar (16 17 Eltim 1958 Aochen'de) 2 —Toz tekniğinin 30 jenetı, netlceUr ve .İstikbale ait d jjunceler (5 7^Kaıım 1958 3—Mjıtma Havalandırma va Kllmatfzasyon dö 17 Ekim 1958 Stutgart)

Bad Godejberg) • '•

E. M M. —19^20