BİRLEŞMİŞ MİLLETLER AVRUPA EKONOMİ KOMİSYONU ELEKRTKİ ENERJİSİ KKOMİTESİNİN CENEVREDEKİ 16. TOPLANTISI

Birleşmiş Milletler Avrupa Ekonomi Komisyonu Elektrik Enerjisi Komitesinin Cenevredeki 16 inci Toplantısı

Birleşmiş Milletler Avrupa Ekonomik Ko misyonu Elektrik Enerjisi Komitesinin 15 nci toplantısı 19, 20, 21 Mayıs 1958 tarihlerin de Cenevre İsviçre'de yapıldı. Pazartesi 19 Mayıs 1958 günü saat 10.00 da başlıyan bu toplantıya Avusturya, Belçika, Çekoslovak ya, Federal Almanya, Finlandiya, Fransa, Macaristan, izlanda, Lüksemburg, Hollanda, Polonya, Romanya, İspanya, İsveç, İsviçre, Türkiye, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Bir liği, Şarkî Almanya, Birleşik Kıraliyetler, Bir leşik Amerika Devletleri, Yugoslavya, Yuna nistan olmak üzere 23 memleketin delegeleri ile (IAEA) Milletlerarası Atom Enerjisi Ajan sı (WPC) Dünya Enerji Konferansı, (FIPA CA, Milletlerarası Zatı İstihsal Yapanlar Fe derasyonu (UCPTE) Elektrik Enerjisi İstih sali ve Naklinin Koordinasyonu için Birlik, (OEEC) Avrupa Ekonomik Koordinasyonu Teşkilâtı Sekreteryası temsilcileri iştirak et tiler. Bu toplantıda memleketimizi Ali Galip Mutdoğan (Eİ.E.), Haydar Reşit Kök (San. Vek. Enerji D) temsil etmişlerdir.

Bir konuşma ile toplantıyı açan Avrupa Ekonomik Komisyonu icra sekreteri Tuomio ja, Elektrik Enerjisi Komitesinin 1959 1964 seneleri çalışmaları için ana hatları aşağıda belirtilmiş bulunan teklifte bulundu ve âza memleketlerin bu husustaki mütalâalarını talep etti.

1 — Koy Elektriklendirme Talî Komite si fevkalâde" ve çok faydalı bir çalışma neti cesinde umumun istifadesine arzedilmek ü zere muhtelif problemler üzerine yazi'mış 20 raporu havi üç ciltlik eseri neşretmiş ve dör düncüsünü de hazırlamaktadır. Halen köy elektriklendirilmesinin iktisadî tarafları da mezkûr komitece de ele alınmış bulunmakta dır. Ayrıca Avrupa'nın köy elektriklendiril mesi durumunu bildiren seneldk bir neşriyat da yapılmaktadır.

Fakat malî imkânsızlıklar karşısında çok kıymetli hizmetlerde bulunan Köy Elektrik lendirilmesi Talî Komitesinin münferiden ça lışmasını durdurması ve yerine iktisadî prob lemleri de ihtiva eden senelik anketin âza memleketlere gönderilmesi, bu anketlere ve rilecek cevapların sekreterya veya bir rapor

S. M. M. 19 20

A1I Galip MUTDOĞAN

Y. Müh E. t. E.

'tör tarafından kaleme alınıp nıHaî şekline sokulması ve bu çalışma raporunun Elektrik Enerjisi Komitesince tetkik edilmesi,

2 — Brüt Hıdro Elektrik Potansiyeli Talî Komitesi başarılı bir çalışmadan sonra hemen hemen Avrupanın brüt hidro elek trik potansiyeli Lirini bitirmiş bulunmak tadır.

Halen mezkûr potansiyelin iktisadî ola • rak bugün istifade edilebilecek kısmının ta yiniyle meşgul olunmaktadır. Malî imkânsız üklprc*"" dolayı talî komitenin faaliyetine son verilerek adı geçen çalışmaların Elektrik Enerjisi Komitesince yapılması, yine bu talî komitece e'e alınmış teknik meselâ yaş ve kuru seneler arasındaki ayrılış gibi problem lerin bp"i enstitülere yaptırtılması,

Ayrıca (ECOSOC) Ekonomik ve Sosyal Konsü'ün talebini yerine getirmek üzere de su kaynaklarından dünya çapında istifade edilmesi mevzuu için de sekreteryada bir kıs mın ihdası,

3 — Elektrik Enerjisi Sahasındaki son gelişmeler muvacehesinde Milletlerarasında elektrik enerjisi ile i1 gili hukukî meseleler meydana çıkmakta ve bu problemler günden güne çoğalarak ehemmiyet kazanmaktadır. Bu sebepten daha evvel çalışmalarına ara ve rilen Hukukî Meseleler Talî Komitesinin tek rar faaliyete geçirilerek zuhur etmiş bulunan yeni hukukî problemleri incelemesi,

4 — Elektrik Enerjisi İstatistikleri Talî Komitesi kendisine verilen vazifeyi bitirmiş ve elektrik enerjisi istatistiklerinin senelik ve üç aylık olmak üzere neşrini sağlamıştır. Bu istatistiklerin hazırlanarak neşri ise sek reterya tarafından yapılabileceğinden ve bu işler Elektrik Enerjisi Komitesince kontrol edilebileceğinden Elektrik Enerjisi İstatistik leri Ta1! Komitesinin faaliyetine ara veril mesi,

5 — Elektrik Santrallan İnşaatının Ma kineleşmesi Tali Komitesi çalışmaları çok faydalı olmuş ve bu mesaisi Ağustos 1958 de yapılacak toplantıda sona erecektir. Bu se bepten bu çalışmaya da tabiî olarak nihayet verilmesi,

6 — Aza memleketler arasında teknik

malûmat mübadelesi çok faydalı olduğundan her yerde alâka uyandırmaktadır. Bu malû mat mübadelesi ise doğrudan doğruya dele gelerin birbiriyle komite dahilinde ve hari cinde yaptıkları temaslarla, muhtelif âza memleketlere tertip edilen teknik gezilerle, bazı müesseseler yoluyla ve Milletlerarası se lâhiyettar teşkilâtların (UNIPEDE) gibi yar dımıyla yapılmaktadır. Bu gibi temas ve tek nik malûmat mübadelesine devam edilmesi,

7 — Problemlerin artması ve yukarıda • yapılan tavsiyeler muvacehesinde ilâve ça lışmaların yapılması Elektrik Enerjisi Komi tesinin yükünü artıracağından toplantılara daha fazla gün ayrılması ve icap ederse se nede bir defadan fazla olarak toplanılması,

8 — Ayrıca bir tüm halinde nehir ame najman problemlerinin ilgili memleketler tarafından programda bırakılıp bırakılma ması vejstikbalde işbu işlere daha fazla önem verilip verilmemesi hususunun tesbiti;

9 — Ekonomik ve Sosyal Konsül, icraî sekreteryadan Birleşmiş Milletlerin 1959 1964: senelerine ait bütçesini hazırlamak üzere bir çalışma programı istemektedir. Elektrik Ener jisi Komitesinin 17 nci toplantısı Ekonomik Komisyonun 14 ncü toplantısından daha ev vel yapılacağına gare bu toplantıda bir' ça lışma programının tesbıt edilmesi hususun da Umumî Hey'ette yapılan müzakerelerden sonra, yukarıda adı ge'çen teklifleri havi ic ra sekreterinin konuşmasının yazılı olarak âza memleketlere tevdi edilmesine, bu teklif ler üzerinde Her âza memleketin sahip olaca ğı noktaî nazarın gelecek toplantıya getirile rek üzerinde müzakere açılmasına ve bir program tesbıt edilerek İcra Sekreterliğine tevdi edilmesine karar verildi.

İcra sekreteri Tuomioja'nın konuşmasın dan sonra Elektrik Enerjisi Komitesinin Rei si İsviçre Delegesi Hochreutiner'in riyasetin de ruznamedeki maddelerin müzakeresine geçildi.

Ruzname Madde I: Ruzname tetkik edilerek mevzuların ay nen müzakeresine geçilmesine karar verile rek gündem kabul edildi. Ruzname Madde II : Evvelâ Elektrik Enerjisi Komitesinin Av rupa Ekonomik Komisyonunun 13 ncü top lantısına arzedilen raporu, orada kabul edi len ve gündemin diğer maddelerinde müza kere edilecek olan karar suretlerini reis Umu mî Hey'ete takdim etti ve verilen izahattan Umumî Hey'et malûmattar oMu. Sonra Hükümet mütehassıslarının husu sî toplantısında görüşülen elektrik enerjisi problemleri sekreteryaca izah edildi Umumî

Hey'et bu problemlerden atom enerjisi ile il gili olanları ruznamenin atom enerjisinden elektrik istihsali ile ilgili maddesinde görü şülmesine ve diğerlerinin de elektrik enerjisi imkânlarının geliştirilmesi ve hudut aşın nakledilmesi ile ilgili maddeye ithâl edilme sine karar verdi. Yine atom enerjisinin eko nomik taraflarının müzakeresi de gündemin atom enerjisi ile ilgili maddesinin müzakere sinde nazarı itibare alınması kararlaştırıldı.

Ruzname Madde III:

Sekreterya tarafından Asya ve Lâtin. Amerika Ekonomik Komisyonlarının faaliyet lerinden ve Avrupa Ekonomik Komisyonuyla olan işbirliğinden bahsedildi. Asya Ekonomik. Komisyonuna âza memleketlerin delegelerine 1958 senesi sonuna doğru Avrupa ve Ameri ka'da Elektrik Enerjisi ile ilgili tesisleri gös termek üzere bir gezi tertiplendiğinden ve Afrika için de bir ekonomik Komisyonun teş kil edileceğinden Umumî Hey'et haberdar edildi. Diğer ekonomik komisyonlarının elek trik enerjisi ile ilgili çalışmalarına ait dokü manların Elektrik Enerjisi Komitesi azaları na gönderilmesi için sekreteryanın vazifelen dirilmesine de karar verildi.

Ruzname Madde IV :

Yeni elektrik projelerinin finanse edil mesi üzerinde sekreteryaca hazırlanmış bu lunan EPAVorking Paper No. 135 rumuzlu doküman Umumî Hey'ete takdim edildi. Mü zakerelerden sonra mezkûr dokümanın top lantı esnasında delegelere dağıtılmış olma sından dolayı delegelerce tetkikine ve hükû meferinin mütalâasının teminine zaman ol madığından bu mühim mevzu üzerinde hü kümetlerin hazırlanması için zaman vermek maksadiyle gelecek toplantıda müzakere edil mesine karar verildi.

Ruzname Madde V : Azamî elektrik yüklerinin karşılanması mevzuunda sekreteryaca hazırlanmış bulu nan EP/Working Paper No: 136 rumuzlu do küman Umumî Hey'ete takdim edildi. Müza kerelerden sonra bu dokümanın toplantı es nasında dağıtılmış olması hasebiyle delegeler tetkike' zaman bulamamış olduklarından ge lecek toplantıya müzakere edilmek üzere ge tirilmesine karar verildi.

Ruzname Madde VI: Orta ve Cenubî Şarkî Avrupa memleket leri arasındaki elektrik enerjisi mübadelesi problemlerinin etüdü ile vazifeli bulunan sek reterya gerekli izahatı verdikten sonra hü kümet mütehassısları hususî toplantısında ortaya atılan ve aşağıda sıralanmış bulunan elektrik mevzuları hakkında da Umumî Hey' eti malûmattar etti

ro

E. M'M. — 19 20

— Polonya'nın linyit yakan termik san trallannda istihsal edilen elektrik enerjisinin ihracat imkânları.

— Yugoslavya'nın linyit yakan termik santrallarmda istihsal edilen elektrik enerji sinin ihracı imkânları.

— Sovyetler Birliğinden maden kömürü ihracı ve bu kömürü yakan termik santralla nn bu memleketin iştirakiyle tesisi imkânla rı

— izlanda'dan doğrudan doğruya veya vasıtalı olarak elektrik enerjisi ihracı im kânları,

— Prespa Gölü'nden elektrik enerjisi is tihsali imkânları,

— Yunanistan'daki Aliakmon nehrinden elektrik enerjisi istihsali imkânları,

— Polonya'daki Vistül nehrinden elektrik istihsali imkânları,

— Bütün Tuna nehrinin hidro elektrik bakımdan geliştirilmesi imkânları ve bilhas sa bilinen Demir Kapı'daki imkânın gelişti rilmesi,

Umumî Hey'ette yapılan müzakerelerden sonra çok enteresan bulunan mezkûr mevzu ların çok maksatlılarında yalnız elektrik enerjisi ile ilgili taraflarının Elektrik Ener jisi Komitesinin faaliyet çerçevesine girebi leceğine, bütün bu problemlerle ilgili memle ketlerin gereken malûmattan hazırlıyarak takdim etmelerine,, sekreteryanın da bu mev zular üzerinde etütlerine devam etmesine, böylece âza memleketler arasında teknik ma lûmat mübadelesinin sağlanmasına, ayrıca iş bu problemlenn ve bu problemlerle ilgili tek liflerin gelecek toplantının gündeminde bı rakılmasına karar verildi.

Ruzname Madde VII: Atom enerjisinden elektrik enerjisi istih sali ile sulh yolunda atom enerjisinin kulla nılışının ekonomik taraflan ile bazı memle ket delegasyonu tarafından yapılan teklifler üzennde sekreteryadan izahat alındı Bu hu susta yapılan müzakereler sonunda bu prob lem ve tekliflerin Eylül 1958 de toplanacak İkinci Atom Konferansında alınacak karar lar muvacehesinde Elektrik Enerjisi Komite sinin gelecek toplantısına getirilerek müza kere edilmesine karar verildi.

Ruzname Madde VIIİ: Teknik sahada malûmat mübadelesi mevzuunda yapılan müzakerelerde : Evvelâ hidro elektrik santral inşaatını makineleştirmek ile maliyetini azaltma im kânlannı araştıran talî komitenin toplantı larından ve Ağustos 1958 deki toplantısında çalışmalann sona ereceğinden mezkûr çalış ma ve neticesinin neşredileceğinden bahse

dildi. Delegeler arasında yapılan fikir teati sini müteakip bu neşriyatın delegelere gön derilerek tetkik edilmesine ve gelecek top lantıya müzakere edilmek üzere getirilmesi ne karar verildi.

Sonra Enterkonnekte olarak çalkan bü yük şebekelerin işletilmesi ve gelişmesi ile otomatik ve uzaktan kumanda cihazlarının kullanılışı üzerinde yapılan vaki talep UNIPE DE de havale edilerek gerekli malûmatı havi bir rapor hazırlattmlmış olduğu Umumî Hey'ete ^bildirildi. Müzakere neticesinde UC PTE teşkilâtından mütemmim malûmat te min edilmek suretiyle tamamlanacak bu ra porun gelecek toplantıda görüşülmek üzere getirilmesi kararlaştmldı.

Daha sonra teknik geziler tertip edilme si mevzuunda açılan müzakerelerde Sonbahar 1958 de Köy Elektriklendirme Talî Komitesi nin İtalya ve Belçika'ya yapacaklan teknik geziden bahsedildi. Müteakiben Umumî Hey' et sekreteryadan böyle daha teknik gezilerin tertibi ile teknik malûmat teatisinin sağlan masında gayret göstermesini talep etti.

Ruznairie Madde IX : Talî Komitelerin faaliyetlerinin tetkikin de; 15 ve 16 ncı Elektrik Enerjisi Komitesi toplantıları arasında az bir zaman geçmiş ol ması hasebiyle Hukukî, Köy elektriklendiril mesi, istatıstiki ve hidro elektrik kaynakla n problem1 eri talî komitelerinin mutad top lantılan yapılamamış ve bu sebepten mezkûr komitelerin faaliyetleriyle ilgili yeni birer raporun takdimi mümkün olamamıştır. Bu komiteler 1958 Sonbaharında toplanacak ve faaliyetlerine devam edeceklerdir. Verilen izahatta Talî Komiteleri meşgul edecek pek çok problemin mevcut olduğu da öğrenilmiş tir.

Ruzname Madde X:

Elektnk Enerjisi Komitesinin iş progra mının tesbit edilmesi için yapılan müzakere lerde ; muhtelif memleketlerin teklifleri ile halen komitece yapılmakta olan işler gözden geçiifdî. Neticede sekreteryanın gelecek top lantıya mezkûr teklifler ile halen komitece ele alınmış bulunan işleri iyice etüt ederek bir rapor hazırlamasına ve gelecek toplan tıda görüşülmesine karar verildi.

Ruzname Madde XI: Görüşülmek üzere diğer bir mevzu dele geler tarafından teklif edilmediğinden gün demin müteakip maddesine geçildi.

Ruzname Madde XII: Delegeler tarafından izhar edilen arzu üzerine Riyaset Divanı seçiminde iş başında bulunan zevat tekrar seçildi. Böylece reis liğe İsviçre delegesi Rene Hochreutiner ve

reis vekilliğine Romanya delegesi Mihaileanu getirildi. Fakat reis vekili Mihaleanu işleri nin çokluğundan toplantılara iştirak edeme diğinden ve toplantıda da hazır bulunmadı ğından yerine Romanya'dan Adriah Georr gescu'nun getirilmesi teklif edildi ve yapılan bu teklif Umumi Hey'etce kabul edildi.

Ruzname Madde XIII:

Elektrik Enerjisi Komitesinin gelecek toplantısının Şubat veya Mart 1959 da E. C. E. nin bir dahaki toplantısından evvel sek

reteryaca bilâhare günü tâyin edilecek bir tarihte yapılması teklif edildi ve Umumî Hey'etce de kabul edildi.

Ruzname Madde XIV: Elektrik Enerjisi Komitesinin 16 ncı toplantısına ait ve sekreteryaca hazırlanan zabıt okundu. Müzakerelerden sonra kabul edilerek Avrupa Ekonomik Komisyonuna takdim edilmesine karar verildi. Gündemde daha görüşülecek bir mesele mevcut olmadığı için toplantıya 21/6/1958 günü öğleden sonra nihayet verildi.

Kafesli asenkron motorlara yol verme

Yazan : J. BOURGAIN

Asenkron motoTİa'hn kullanma imkânları hergün daha da artmaktadır. Bilhassa kafes rotorlu makinalarm kullanılmasına doğru be lirli bir yönelme vardır. Bununla birlikte, sö zü geçen motorlar yol verme esnasında bazı problemlerin ortaya çıkmasına sebep olurlar. Aşağıdaki yazı bazı parametreleri göz önünde bulundurarak, yol verme metodlarından birini seçebilmesi bakımından, işletmeciye, yardım etme gayesini gütmektedir.

Problemi • açabilmek için, kafes rotorlu asenkron motorların bazı karakteristiklerini gözden geçirelim.

A. Kafesli motorun avantaj ve mahzur ları :.

Kafesli bir rotorda, rotor silindirinin bir ana doğrusuna göre eğimli olan oluklar bütün rotor • çevresine dağılmış bulunmaktadırlar. Oluklara yerleştirilen çubuklar, . uçlarından halkalarla kısa devre edilip, sincap kafesi adı nı verdiğimiz sistemi meydana getirirler.

Bu şekilde tesis edilen kafesli bir motor hayli avantajı haizdir. Şöyle ki: Basittir, sağ lamdır, bakımı kolaydır, arıza imkânı azdır ve diğer bütün motorlara nazaran daha ucuzdur.

Buna mukabil çoğu işletmeciler, büyük yol alma akımından • dolayı kafesli motorları kulanmaktan kaçınırlar. Daha ilerde buna na sıl çare bulunduğunu göreceğiz.

Bilezikli motorda yol verme akımının mü teakip "değişnieleri göz önünde bulundurulur

Çeviren : Murat TELLÎOGLU

Y. Müh. 1. T. Ü.

sa, ışık şebekelerinde bu mahzurun kafesli

motorun lehinde olduğu görülür.

Diğer taraftan, hız değişimini gerektiren

durumlarda, kafesli motoru mekanik veya

hidrolik bir hız değiştiricisi olmaksızın kullan

mak mümkün değildir.

Hemen ilâve edelim ki, konstürktörler

oluk sayısını uygun seçerek, moment eğrisi

nin anormal şekil değiştirmesinden ileri gelen

neticeleri bertaraf edebi"mektedirler.

B. Yol vermede geçici olaylar :

Motor şebekeye bağlandığında, bir kaç per

yotîuk bir süre içinde geçici rejimden sürekr

li çalışmaya geçer. Geçici rejimi ampermetre

lerde tespit etmek mümkün olmaz. Bu olayı gerilimin1 tatbikinden itibaren tâyin edelim.

Statora tatbik edilen emk

e t= E y 2 cos (wt + ^ ) olsun.

^, t = 0 anında devrenin durumunu belirten

keyfi bir sabittir.

Geçici rejim süresince rotorun pratik ola rak hareketsiz kaldığını kabul edebiliriz. Bu durumda L selfinden ye R direncinden ibaret bir devre elde edilir. Geçici rejim, serbest re jimi, cebrî rejime süpepoze ederek elde edilir. i serbest rejimi:

L

t/T

i =I Ae

şeklindedir

Cebrî rejim ise tatbik edilen emk ile bev lirmiştir. Şu halde geçici rejim için