KEMER BARAJI

ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ

MECMUASI

Yıl: 2 Sayı: 21 22

Eylül Ekim 1958

Yazan : M. DUBOUT «Compagnie Prançaise d'Entreprises» de mühendis "E M C. R A R. Şirketi TJmum Müdürü

Çeviren A. D.

Kemer barajı İzmir'in 235 km güney doğusunda ve Akçay ile Menderes kavşağın dan elli kilometre kadar uzaktadır. Hidrolo jik karakteristikleri şöyledir:

Havzanın yüzölçümü

3240 km2

Yıllık ortalama debi

20 mVsan.

Yıllık ortalama su miktarı 915 milyon m3

Maksimum kabarma

943 m'/san.

Maksimum alçalma

3 25 m3/san.

30 Nisan 1954 te, mukavelenin imzası sı rasında, baraj mahalline varmak için evvelâ bir dağ yolunda mecburi olarak 30 km. ciple, daha sonra da 11 km hayvan sırtında gitmek lâzımdı. Ancak 1 Eylül 1955tedir ki 30 km lik bir yolla, Akçay üzerine atılmış biri 122 m lık, diğeri 61 m lık iki demir köprü sayesin de şantiyeye normal bir giriş sağlanmış oldu.

Muvakkat derivasyon, sol yakada inşa criılen ve baraj hizasında 4 X 4 m lik iki tane

E M M — 21 22

Sol sahilden görünüş (7/6/1958)

Barajın menba tarafmaan görünüşü (14/1/1958)

Menba ve mansap cihetlerin

deki kalkanların eğimi % 5 ve % 7&

İşteki beton kübajı

715000 m

Haznenin mecmu kapasitesi 640 milyon m3

Faydalı kapasitesi

520 milyon ms

Hidrolik Santral ve Çıkış Postası:

Barajın ayağında, olan hidrolik santral 3

adet 23000 kW lık türbo alternatörü ihtiva

eder. Çıkış postası santralın 150 m aşağısına

kurulmuştur.

Kalıp bloklarının hareketli kule hattı vasıtasıyle nakil

galeriyi ihtiva eden bir açık kanalla tahak

kuk ettirilmiştir.

Baraj :

Ağırlık tipinde olan bara], uzunluğunun

mühim bir .kısmında düz olup, sol kıyı ciheti

arazinin topografik icabı olarak çayın aşağı

tarafına doğru hafifçe eğiktir.

Karakteristikleri şöyledir:

Tepe kotu

298,50 m

yükseklik

>

115,50 m

Tepede uzunluk

305,60 m

Taşkın Savağı: Sağ sahilde açılmış olan taşkın savağı barajdan müstakil ve kontrolsuz tipten olup, hiçbir vanası yoktur. İnşası için toprak ve kaya olarak 420000 m3 hafriyat icab etmiş tir.

Su prizi, Tahliye ve Sulama Tesisleri: Barajın içinde 2,70 m çaplı üç aded ceb rî boru ve 2,40 m. çaplı iki aded tahliye boru su geçer. Bunlar madenî ıskaralarla korun muş ve lüzumlu vana tertipleriyle teçhiz, edilmiştir

Daimi Site : Muvakkat binaların haricinde, işletme personeli için, cem'an 3420 m2 yüzölçümlü 25. aded ferdî lojman bması inşa edilmiştir.

ŞANTİYE TESİSLERİ:

Kemer düşüşünün amenajmanına ait mu

vakkat ve daimi tesisler aşağıdaki hususları

icab ettirmiştir :

Beton

790000 m3

Çelik Kalıp Toprak hafriyatı

3825 ton 177000 m3 320000 m3

Kaya hafriyatı

1210000 m»

E. M. M. 21 22.

Su toplamaya başlamak için 43 ay ve ilk türbinin çalışmaya başlaması için 49 ay gibi şart koşulan çok kısa müddetler zarfında bu işlen ba şarabılmek için Müteahhit mühim te sisler düşünmeğe ve tahakkuk ettirmeğe mec obur olmuştur. Beton tesisleri saatte 180 m3 luk bir azamî ile günde 2500 ilâ 3000 m3 be tonun hazırlanması ve baraja dökülmesi ve tu suretle tarajın 12 aylık bir tek mevsimde su alacak hale getirilmesine göre etüd edil miştir.

Agregaların çıkarılması, hazırlanması ve nakli:

2 tırtıllı draglayn tarafından çaydan çı kanlan agregalar evvelâ 150 mm ye ayarlı bir konkasoiden geçtikten sonra, 80/150 mm, 40/80 mm, 20/40 mm, 5/20 mm, 2,5/5 mm, 0/2,5 mm luc altı kategori halinde tasnif yapan ve herbın saatte 220 ton hık bir debi iktidarın

da olan birbirinin aynı iki'sıra makineyi ih tive, eden t ı r kalbur ve yıkama atölyesinin üst tarafına çıkartı'ır. Makma dizilerinden her bıri şrnları ihtiva eder:

— 100 mm lık yuvarlak delikli bir yıkayıcı trommel

— 40 mm ve 20 mm delikli iki aded titre £ânli birinci kademe kalburu

— gode'lı elevatorlü iki aded durulma kabı — 5 mm ve 2,5 mm delikli dört aded ikin ci kademe kalburu — 2,5 mm den daha ufak taneli kumlar için dört aded vidalı duru'tucu Lüzum hissedildikçe harekete geçirilen aşağıdaki tesisler bu atölyeyi tamamlar : — 0/2,5 kumun hidrolik tasnifi ve 0,1/2,5 kumun tekrar elden geçilmesi için bir tesis —^ İkinci kademe konkasör tertibatı — İnce malzeme istihsal tesisi — Stok etme ve stoktan alma tesisi

Tesislerin heyeti umumiyesı 2 milyon ton dan fazla tuvönan agreganın çıkartılmasını ve naklini gerektirmiştir.

Betonun İhzarı: Beton, mahallinde saatte 180 m3 lük bir debiye muktedir bir «beton kulesi» nde ha zırlanır; tu beton kulesi şunlan ihtiva eder: — Beheri 330 m3 kapasiteli 6 aded agrega silosu — 55 m3 kapasiteli 1 aded çimento silosu — agregalarla çimentonun ağırlık esası ürerinden dozajı için bir tesis ve buna ilâveten tamamlayıcı olarak ;

akar su veya 5° ye soğutulmuş su ile beslenen bir su dozorü — yazın teton imalı için bir buz dozörü — bir piâstikleştiricı madde dozorü — 3 dakika'ık devrede behen mahallinde 2,3 m3 beton hazırlamağa muktedir 4

Barajın kesiti

E. M. M. — 21 22

•Inıntentre Barraaeet Usme

Barajın sahasının vaziyet plânı

aded tamburlu betonyeri ihtiva eden bir

beton imalâtı tesisi.

Betonun nakli ve yerine konulması: Barajın betonu 6 m3 kapasiteli vagonlar

taşıyan iki aded 20 tonluk hareketli kule va

sıtasıyle yerine konmuştur. Bunların karak

teristikleri şöyledir:

Vagonların hareket hızı saniyede 6 m

Vagonların yükselme hızı saniyede 1,50 m

Kulenin yönelme hızı saniyede 0,50 m

Açıklık

405 m

Komple bir normal çalışma devresinin

vasatî müddtti 5 dakika mertebesindedir. Mü

sait şartlar altında 3 dakika 40 saniyeye de

düşürülmüştür.

Kalıplar ve prefabrike unsurlar:

Kemer barajının hususiyetlerinden biri,

bilhassa kalıp'ar, dış yüzeyler ve ekler dola

yısile prefabrike unsurların çok aşırı bir de

recede kullanılmış olmasıdır. Kalıplanacak satıhlar takriben 50000 m2

tutmaktaydı; derpiş edilen beton dökme sür* ati günde 150 ilâ 200 m2 kalıp yapılmasını icab ettiriyordu. Bunun için takriben 1500 m2

madenî kalıba ve bilhassa 50 ilâ 75 tecrübeli

işçiden ibaret bir kalıpçı mevcuduna ihtiyaç

vardı.

Binaenaleyh, Müteahhit İş Sahibi ile bir

likte, La Girotte ve Bort les Orgues ba rajlarında muvaffakiyetle tatbik edilmiş olan prefabrike bloklarla kalıplama (L. J. Dubois brövesi) sistemini kullanmağa karar verdi.

Bloklar herbiri 1,250 m3 betona tekabül eden 2 X 1,50 m eb'adında 3 m2 lik bir yüzey arz etmekte olup, mesele, 16500 aded kalıp blokunu, günde 80 bloku bulacak bir sür'atle imal, stok, nakil ve vaz etme şeklinde mey dana çıkmıştır.

Üst üste gelen iki sıranın blokları, uzun kenarlarında bırakılmış yuvarlak çukurlara yerleştirilen betondan iki kama vasıtasile birbirinin üzerine oturur. Gene prefabrike ve uygun boyda hazırlanmış beton takozlar üs tüste iki sıranın blok uçlarının arasına kon mak suretiyle blok düşey veya eğik tutulur. Bloklar şekilleri itibariyle kendiliklerinden stabil olup vibrasyon halindeki betonun ba sıncına dayanabildıklerinden herhangi bir şekilde tesbitlerine lüzum yoktur.

— su alma ve tahliye odalarının radyeleri,, konsolları ve yatay kuşak kirişleri,

— vana ve batardo kızakları, — yatay veya eğik galeriler, kuyular, drenaj kanalları, vs. — barajın üst kuşağı, santralin döşeme kaplama taşları.

& M. M. — 21 22

Buz istihsali : Yazın betonun soğutulması için mahal lindeki m3 üne karıştırma esnasında 60 kilo buz ve 5° ye soğutulmuş 20 litre su katılmak suretiyle dökme anında azamî sıcaklık 17" olarak tutulur.

Bir tesis sayesinde saatte 7 ton buz ve buna tekabül eden miktarda da soğutulmuş su hazırlamak mümkündür; lüzumlu takat 900 beygirdir.

İŞİN CEREYANI :

30 Nisan 1954 de imzalanan anlaşmaya göre :

1 Aralık 1957 de hazneye devamlı su top lama başlayacak

15 Şutat 1958 de hazne .nihaî olarak ka panacak

15 Nisan 1958 de ilk türbin harekete ge çirilecekti.

Elde edilen neticeler ise şöyledir: — derpiş edilen tarihte baraja su verildi.

Bu tarihte, yani beton işlerinin başla masından 13 ay sonra 630000 m3 beton yerleştirilmişti. — 1957 nisanında, şantiyenin aylık rekoru olan 66000 m3 e varılmış ve günlük re kor da 4881 m3 olarak 5 Ekim 1957" de elde edilmiştir. Bu neticelere : — prefabrikasyon gibi zaman ve emek ta sarrufu doğuran basit hal çarelerine baş vurulması, — işlerin önceden çok ileri derecede etüd edilmiş olması ve bütün icra mes'uliyetinin umumî iş tevziini idare eden bir tek şahsın ellerinde temerküz ettirilmiş olması, sayesinde ulaşılabilmiştir.

Prefabrikasyon:

Barajlarda betonun yerine vazı için ha len kullanman vasıtalar öyle imkânları haiz dir ki, ancak elemanter işler zincirinde gidişi yavaşlatıcı ,bir tıkanıklık olmadığı takdirde tam randımanla yani, ekonomik şekilde fay dalanılabilir.

Binaenaleyh, her türlü kalıplar, cepheler deki çıkıntılı yapılar, vs. gibi ek işlerin, mu vazi bir seyir takip etmesi ve barajın inşaatı ilerledikçe bunların da birbirini müteakip iki kaldırma arasındaki zamanda icrası lâzım dır.

Prefabrikasyon bu neticenin elde edil mesini mümkün kılar; buna ilâveten, müte hassıs işçiliği azaltma ve ekseriya tesise su verilmesinde bir mevsim kazanılması gibi doğrudan doğruya faydalan dokunur ki, bun lardan sonuncusu, ara müddetinin faizi he saplanırsa, mecmu yatırım masraflarının mühim bir kesrine baliğ olur.

îş tevzii: Bir teknik ıslahatın faydalı hale gelebil mesi için bunun bütün avantajlarından fay dalanmasını bilen bir teşkilâtın emrine ko yulması şarttır.

Barajın kafi plânları, icraatın tafsilâtlı olarak planlanması maksadiyle, evvelâ taş taş, kademe kademe çok inceden inceye bir ' etüde tabi tutulmuştur. Her bir kaldırma için tertiplenen bir fiş bu kaldırmayı ilgilendiren bütün malûmatı gösterir: bağlanma tipi (ka lıplı veya kalıpsız), blok sayısı, muayene ga lerileri, drenler, vana veya batardo oyukları, cebrî veya tahliye boruları vs.

İşler başlarken bütün elemanter işler bir tek iş tevzi memurunun elinde temerküz et tirilmiştir; bu şahıs doğrudan doğruya barajı gören bir büroya yerleştirilmiş olup,, elinin altında:

— barajın kesitini temsil eden bir tablo halinde tertiplenmiş ve bütün fişleri ihtiva eden bir fişye,

— barajın inşasına ait planing,

— bütün ilgili servislere direkt olarak bağ lı 36 lık bir telefon santralı mevcuttur.

Bu memurun (her 8 saatlik posta için bir tane) vazifesi bütün işleri gözünün önünde bulunan programa göre koordine etmektir. Onun muvafakati olmadıkça ve gaye ve saati onun tarafından tâyin edilmedikçe fişlerde gözükenlerden başka hiçbir manevra yapıla maz. Bir kaldırma bitince, buna tekabül eden fiş ters çevrilir ve arkası kırmızı oldu ğundan, fişye her an barajın ilerleme duru munu gösterir.

Bu yazı «TRAVAUX Organe de la Teohlque França lse des Travaux Publios et du Ciment Arme» mec muasının No 286 Ağustos 1958 Milletlerarası 6 cı Büyük Barajlar Kongresi özel sayısından çevrilmiş tir

Başvekâlet Atom Enerjisi Komisyonu Ge ı inel Sekreterliğinde çalışan Dr. Müh. Cavit Er ı • ginsoy Avrupa Atom Ajansında çalışmak üze J [re Viyana'ya gitmiştir. Dr. Müh. Cavit Ergin 1 | soy Viyana'da iki yıl kalacaktır.

E. M. M — 21 22