HAREKAT ARAŞTIRMASI; TEKNİĞİNİN ANA HATLARI

UDK: 33

"Harekât Araştırması,, Tekniğinin Ana Hatları

özellikle, endüstriyi ilgilendiren teknik ve ida ri problemlerin çözümünde, plânlamaların yapılma sında, son on yıl boyunca büyük gelişme gösteren Harekât Araştırma tekniğinin önemli faydaları gö rülmektedir. Bu bakımdan, bu teknik, endüstride ça lışan, çeşitli kollara mensup mühendislerin bir yar dımcısıdır.

Harekât araştırması grupları genel olarak, çeşit li kollara mensup mühendislerden, matematikçiler den, fizikçilerden ve kısmen de sosyal ilim mensup larından teşekkül etmektedir.

Bu yazıda. Harekât Araştırması tekniğinin tanı tılmasına çalışılacaktır.

Harekât Araştırması deyimi ilk olarak II. Dün ya Savaşı sırasında, Müttefik Orduları hizmetinde çalışan ilim adamları tarafından,' bazı askerî gaye lerle yapılan çalışmalar için kullanılmıştır. Her nekadar Harekât Araştırması tekniğinin bu kimse ler tarafından keşfolunduğunu iddia etmek yersiz olursa da, bu faaliyetlerin ilk organize ve şuurlu Harekât Araştırması çalışmaları olduğu kesin bir gerçektir. Harekât Araştırmasının önemi bu çalış malar ile anlaşılmış, ve bunun sonucu olarak har bin sonuna kadar bir çok ilim adamı Müttefik Or duları hizmetinde çalıştırılarak sonuca etkiyecek sayısız başarılar elde edilmiştir.

Savaş içersinde Harekât Araştırması sayesinde elde edilen birkaç faydalı neticeyi burada zikre deceğiz:

a) Denizaltılara karşı yapılan hava hücumla rı ile ilgili raporlar harekât araştırmacılar tara fından incelenerek, kullanılan bombaların fitil ayarlarında bir değişiklik, tavsiye edilmiş, bu tav siyelere uyularak isabet nisbetinde % 400 ilâ 700 civarında bir artış elde edilmiştir.

b) İngiliz Kraliyet Hava Kuvvetlerinin (R.A. F.) hücumları incelendiğinde, büyük sayıda uçak lar ile yapılan hücumların daha az kayıp nisbetiy le sonuçlandığı anlaşılmıştır. Bu buluşun netice; sinde «1000 bombardıman uçaklık» hücum grup ları teşkil edilmiş ve başarılı neticeler elde edil miştir.

c) Amerikan deniz kuvvetlerine mensup ha rekât araştırmacılar Japon intihar uçaklarının hü cum tarzlarını inceleyerek, donanmaya korunma tedbirleri tavsiye etmişler; bu tedbirler sayesinde intihar uçaklarının vuruş ihtimali % 47 den % 29 a düşmüştür.

Her nekadar harekât araştırması ilk olarak as kerî maksatlarla kullanılmış ise de, bu tekniğin ge

Yazan: Attilâ ATLI Y. Müh. BP AO.

üşmesi, harpten sonra endüstriyel organizasyon lardaki tatbikatı ile mümkün olabilmiştir. En düstri devriminden evvel, iş ve endüstri hayatına tek adam ile yönetilen ufak çapta müesseseler ha kimdi. Bu tek sorumlu şahıs müessesenin satın al ma, plânlama, üretimi kontrol etme, satış, adam alma ve adam çıkarma gibi işlerini tek elden yü rütme yetkisine malikdi. Üretimin mekanizasyo nundan sonra endüstri müesseselerinin sür'atle büyümesi, bu işlerin bir tek yönetici tarafından başarılma imkânını ortadan kaldırdı; dolayısı ile bu işleri yürütecek idari bölümlerin teşkilâtlan ması icap etti. Böylelikle müessese içinde üretim, satış, muhasebe, personel v.b. gibi üniteler mey dana geldi. Mekanizasyonun daha da artışı ile, bu bağımsız ünitelerin de yeni kollara ayrılması icap etti.

îdari fonksiyonun bu şekilde kollara ayrılması ile ortaya çıkan problemler ilim adamlarının git tikçe daha fazla dikkatini çekmiş ve bunun netice si olarak üretim problemleri üzerinde yapılan ça lışmalar, bir çok yeni tatbiki ilim sahasının orta ya çıkmasına sebebiyet vermiştir. Makine, elektrik, kimya mühendislikleri ile, endüstriyel ekonomi, personel psikolojisi, endüstriyel sosyoloji ve ben zeri tatbiki ilim sahaları bunlardan bazılarıdır.

Bir organizasyonu teşkil eden her ünite, orga nizasyonu muayyen bir hedefe götüren işlemlerin bir kısmından sorumludur. Müstakil olarak ele alındığında, rasyonel olarak işliyebilmesi için, her ünitenin kendine mahsus bir gayesinin olması icab eder. Meselâ organizasyonun üretim ünitesi nin en önemli hedefi, üretim maliyetini düşürmek, diğer taraftan üretim hacmini arttırmaktır. Satış ünitesi, satış fiatjarını alçak tutarak, satış hacmim arttırma gayesini güder. Muhasebe ünitesi, yatı rım politikasını optimize etmeğe çalışır. Personel ünitesi ise minimum fiatla iyi kalite personel al mak amacındadır.

Organizasyon içersinde beliren bu gayeler çok defa birbirleriyle zıt yönlerde gelişebilir. Meselâ, organizasyonun üretim ünitesi malın kesintisiz olarak üretimini arzular; zira bu şekilde üretim, imalât maliyetini azaltır. Fakat bunun neticesinde büyük stoklar meydana gelebilir; bu husus ise muhasebe ünitesinin politikasına aykırıdır. Diğer taraftan, personel ünitesi personel sayısının stabi lizasyonunu arzu eder. Bu husus ise ancak belirli

bir stok seviyesini kabul etmek ile gerçeklenebüir. Görülüyor ki; stok politikası, organizasyonu teşkil eden fonksiyonel ünitelerin faaliyetlerine direkt olarak tesir etmektedir. Bu şartlar altında bir taraftan tali bölümlerin gayelerine kabil oldu ğu kadar uyan, diğer taraftan da organizasyonun genel gayesini gerçekleyen dengeli bir optimum çözümün bulunması icap eder.

Bu şekilde hayli zor yönetme problemlerinin belirmesi, yeni bir meslek erbabı olan idari müşa virlerin ortaya çıkmasına sebebiyet verdi. Bu mü şavirler evvelce karşılaştıkları benzer problemler den elde ettikleri geniş tecrübe ile idari yönetici lere yardımcı olmağa başladılar. Müşavirlerin ça lışma metotları, birbirlerine benzeyen muhtelif yönetme problemlerinin müşterek özelliklerini analız ederek müşterek bir çözüm bulmak ve bu nu bütün benzer problemlerde tatbik etmek şek linde idi. Kısaca bu yapılan çalışmalar, müşterek özellikleri olan problemlerin bir matematiksel mo delinin teşkili ve bu model üzerinde optimum çö zümün aranmasından ibaretti. Harekât araştırma sına tekaddüm eden günlerde bu gibi çalışmalar sık sık yapılıyor ve faydalı sonuçlar elde ediliyor du. Özellikle n. Dünya Harbinde ve takip eden de virde yapılan bu çeşit çalışmalar, nihayet bu gün harekât araştırması dediğimiz tekniğin ortaya çık , masını sağlamıştır.

En genel manada harekât araştırması herhan gi bir sistemi ilgilendiren problemlerin çözümün de, ilmi metot, teknik ve araçların kullanılarak optimum neticelerin elde edilmesi şeklinde tarif edilebilir. Sorumlu makamların bu optimum çö zümleri dikkate alarak verecekleri kararlara da optimum kararlar denir.

Harekât araştırmasının önemli özelliklerinden biri de, bu çalışmaların çeşitli ilim dallarına men sup ilim adamlarından müteşekkil gruplar tara fından yapılmasıdır. Meselâ, bir sermaye genişle tilmesi probleminde bir matematikçi, bir fizikçi, bir psikolog ve bir iktisatçıdan müteşekkil bir ha rekat araştırma grubu çalışabilir. Bu şekilde de ğişik mesleklerden kimselerin muayyen bir prob lem üzerinde çalışmasının önemli faydaları vardır.

Bir ilim adamı, kendi sahası dışında bir prob lemle karşı karşıya kaldığında, kendi sahası için de bu probleme benzer problemlerin bulunup bu lunmadığını ve bu problemlere tatbik edilen çö züm metotlarının, bu halde de tatbik edilip edil meyeceğini araştırır. Böylelikle çeşitli ilim adam larından müteşekkil bir gruba tevdi edilmiş her hangi bir problem için çeşitli orijinal çözümler bulunabilir.

Meselâ üretim ve stok kontrolü ile ilgili bir problemi çözmekle görevlendirilen bir .elektronik mühendisi, stokdaki dalgalanmaların, piyasada vuk'u bulan değişiklikler ile üretim seviyesinde yapılan ayarlamaların fonksiyonu olduğunu göre

cektir. Elektronik mühendisi bu hadiseyi, piyasa , daki değişikliklerle ilgili enformasyonun, feed back (geri besleme) olarak üretim kontrol siste mini besleyen bir servo kontrol mekanizmasının çalışmasına benzetecektir. Üretim kontrol mer kezinde bu feedback enformasyon dikkate abna rak yapılan üretim ayarlanması maliyet fonksiyo nunu minimum yapacaktır. Bu misalde görüldüğü gibi elektronik mühendisi, yabancısı olduğu bir problemi, kendi sahasındaki bir probleme (bir servo mekanizma problemine) indirgeyerek ilgi çekici bir çözüm elde etmiştir.

Harekât aravtırmasmm safhaları:

Bir harekat araştırma çalışması 5 safhada ta mamlanabilir :

1. Problemin formüle edilmesi

Çeşitli hareket tarzları ve gaye göz önüne alı narak problem formüle edilir.

2. Problemin matematiksel bir modelinin teşkili

Model bir değişkenler cümlesi olup, bu değiş kenlerden en az biri kontrol altına alınabilmelidir.

Bir harekat araştırması modelinin genel ifadesi,

E = f (x,y)

şeklindedir. Burada E sistemin tesirliliği, x kont rol altına alınabilen değişkenleri, y kontrol altı na alınamıyan değişkenleri göstermektedir. Bura da harekat araştırmasının gayesi E'yi maksimum kılan harekat tarzını bulmak olacaktır.

3. Modelden bir çözümün elde edilmesi

Probleme' en uygun harekat araştırma metodu tesbit edilerek, modele tatbik edilir. Bulunan çö züm optimum veya optimuma en yakın çözüm olacaktır.

4. Model ve çözümün sağlanması

Bir model nekadar mükemmel olursa olsun, gerçeği tam olarak temsil edemez. Eğer model, vuk'u bulan değişikliklerin, sistemin genel tesır lilik derecesine yapacağı etkileri tahmin edebili yorsa, iyi bir model sayılabilir. Modelin yeterlili ği, bu değişikliklerin tesirini iyi veya kötü tahmin etmesiyle değerlendirilebilir. Model ve çözümün değerlendirilmesinden sonra, doğru ve yanlış ve riler ortaya çıkar. Model üzerinde gereken düzelt meler yapıldıktan sonra, daha doğru bir çözüm elde etmek gayesiyle problem yeniden ele alınır.

5. Çözümün kontrol altına alınması

Çözümün doğru bir çözüm olabilmesi için, kontrol edilemeyen değişkenler ile model içinde ki diğer değişkenlerin birbirlerine nazaran olan münasebetlerinin sabit kalması icab eder; aksi halde, çözüm kontrolumuzdan çıkar ve yanlış bir

istikamete doğru gelişir. Kontrolün kurulabilmesi için, hasıl olan değişiklerden zamanında haberdar olup, dikkate alınmaları icab eder.

6. Çözümü tatbikata koymak

Çözüm elde edildikten sonra, takib edilecek yol, metodik bir şekilde tatbikatçının anlıyabile ceği bir lisanda ifade edilir.

Sonuç:

Yukarda ana hatlarını belirtmeğe çalıştığımız harekat araştırması tekniği başta İngiltere ve A. B. D. olmak üzere bütün batılı memleketlerde, özel ve devlet sektöründe başarı ile kullanıl maktadır.

Bir çok memleketlerde, devlet mekanizmasm dar harekât araştırmacı kadrosuna yer vermeyi bir lüks addetmemektedir.

Harekat araştırmasının özel teşebbüs tarafın dan da değeri anlaşılmıştır. Bu gün artık büyük küçük bir çok müessese, bünyelerinde yeteri ka dar harekat araştırmacı kadrosuna yer vermeyi bir lüks addetmemektedir.

Harekat araştırması bakımından mUesseseler üçe ayrılabilirler;

1. Kendi harekat araştırması gruplarını ba rındırabilecek büyüklükte olan ve harekat araştır ması tekniğine muhtaç problemleri olan şirketler. Bu şirketlerin döner sermayeleri 400.000.000 TL. civarındadır.

2. Döner sermayeleri 120.000.000 ilâ 400.000.000 T.L. arasında olan, kendi harekat araş tırması gruplarını besleyecek büyüklükte olma makla beraber harekat araştırması tekniği ile in celenmeğe değer problemleri olan şirketler.

3. Döner sermayeleri 120.000.000 dan az olan ve kendi harekat araştırması gruplarını barmdı ramıyacağı gibi fazla ilgi çekici problemleri de ol mayan şirketleri

Memleketimizde 1. ve 2. kategoriye girdiği hal de henüz organize bir şekilde harekat araştırma sına yer vermeyen bir çok müessese mevcuttur. Bu müesseselerin —özellikle iktisadi devlet te şekküllerinin— harekat araştırmasına gereken önemi bir an evvel vermesinde, gerek bu müesse selerin rasyonel işlemeleri bakımından ve gerek se, memleketin genel ekonomisi bakımından sayı sız faydalar, vardır.

UDK : 621.34

Değirmenlerde Elektrikle Tahrik

Yazan: H. G. WAEBER

(Geçen sayıdan devam)

Çeviren:

Remzi GÜLGÜN

Müh. Aydın Teks. Fab.

ı 60

50 — Pırca devresi

: 40 — durumları

30 1 açık

30 .2 ...&üzerine

kapalı

0 3 kısa devre

5(10

ıSOOU/m.ı

(Şekil : İS)

Normal yol alma kafesli bir senkron motorun direkt bağlamada yol alma momenti.

Yukarıdaki faydalarından dolayı senkron mo torlar asenkrona nazaran üstündürler fakat yol almadaki güçlükleri ancak kuvvetli bir şebeke den beslenmek suretiyle giderilir. Yalnız bun ların bakım masrafları da oldukça yüksektir. Amerika'da normal senkron motorlar bir yol al ma kavraması ile teçhiz edilerek değirmen tahriki için tercihen kullanılmaktadır. Tabiatıyla bu al çak devirlerde mevzubahistir. Burada değirmenin ivmelenmesi motorun senkronlanmasından sonra olduğundan motor yol alırken boştadır. Fakat yol alma kavramasının kullanılması bir takım ek kayıplar husule getirir. Bu şekilde bir hal tarzı Avrupa'da, diğerlerine nazaran daha yüksek ba kım masrafları ister.

Senkron indüksiyon motoru

Daha önceki paragraflarda normal senkron motorların değirmen tahriki için uygun oldukla rını fakat kayıplarından dolayı bizi tam mana sıyla tatmin etmediklerini izah etmiştik. Bu ma