TÜRKİYEDE ELEKTRİK KADEMELERİ İYİ SEÇİLMEMİŞTİR

UDK: 621.3.027(496.1+560)

Türkiyede Gerilim Kademeleri İyi

Seçilmemiştir

Haydar AKSU Y. Müh. E.LE.

Türkiye'de Kuzeybatı enterkonnekte şebekesi tesis edilinceye kadar bir şehrin, bir kasabanın elektrik enerjisi ihtiyacını temin maksadıyle se çilen gerilim hususi şartlara uydurulmuştur. Orta gerilim şebekelerini tesis eden veya malzemesini temin eden yabancı firmalar kendi memleket lerindeki gerilimleri bizim memleketimizde rast gele tatbik etmişlerdir.

Halbuki yeni tesis edilecek her elektrik hattı ülkemizin tamamını kaphyacak olan şebekenin bir parçasını teşkil etmelidir. Bu sebeple yeni tesislerde uygulanacak standartlar hakkında kararlara varmak icab eder. Bunlar arasında en önemlilerinden biri de gerilim serisidir.

Bu maksatla Enerji Dairesinde yakın tarih lerde muhtelif daire temsilcilerinin katıldığı top lantılar yapılmış ve neticede Türkiye'de kullanı lacak gerilim serisi seçilmiştir. Buna göre bun dan sonra seçilecek gerilimler 15, 30, 154 kV. olacaktır. Bu serinin seçilmesindeki esaslı un surlar şunlardır;

— Memleketimizde köy elektrifikasyonu hu susunda etütler yapmış olan Th. R.A. STRAND'ın raporunda köy elektrifikasyonu için en ekonomik gerilimin 15 kV. olduğunu belirtmiş olması,

— Ebasko mühendislik firması uzmanlarından V.A. THİEMANN'ın köy elektrifikasyonu için 15 kV. un iyi bir dağıtım gerilimi olduğu hu susundaki beyanı,

— E.D.F. uzmanlarından J.C. MURATET'in Türkiye enerji sistemi için teklif ettiği varyant lardan birinde 15, 30, 154 kV. luk serinin ol ması,

— Şimdiye kadar elektrik şebekeleri yapılan bazı yerlerde 15 kV. luk malzemenin kullanıl ması.

Bizim iddia ettiğimiz husus yukarıdaki fikirler esas alınarak seçilecek gerilim serisinin isabetli olmıyacağı ve bunun yerine 20, 60, 154 kV. luk serinin seçilmesinin daha uygun olacağıdır. Şöyle ki;

— Th. R.A. STRAND raporunda, köy elektri fikasyonu için 15 kV. un iyi bir gerilim olduğunu

ifade ederken memleketimizde tatbik edilecek gerilim, kademelerinden hiç bahsetmemiştir. STRAND 1955 senesinde raporunu hazırladığı zamanlar 15 kV. Avrupada müşterek bir orta gerilim karekterini arzediyordu. Ayrıca bu zat 15 kV. un ekonomik olduğunu ifade ettiği sıra larda 15 ve 20 kV. un izolasyon seviyeleri bu günkünden farklı idi.

Aşırı gerilimler ve bunlardan korunma ça releri bilindikten sonra çok yüksek gerilimlerde izolasyon azaltılması (kademelendirilmesi) yapıl dı. İzolasyon azaltılmasından orta gerilimlerde çok az bir ekonomi sağlanacağı düşüncesiyle bu iş tatbik edilmiyordu.

izolasyon kontrolü ve şebekelerin korunma sındaki gelişmeler sayesinde yeni 15 kV. luk transformatör ve cihazların 20 kV. luk şebeke lerde kullanılabilecekleri gerek laboratuar gerek bizzat şebekeler üzerinde yapılan tecrübelerden anlaşılmıştır.

E.D.F. m H 88 nolu notunda, nötr noktası topraklanmış veya arızası ancak birkaç dakika devam eden nötrü izoleli 20 kV. luk şebekelerde aynı izolasyonun kullanılacağı belirtilmiştir.

Eskiden imâl edilmiş 15 kV. luk cihazların darbe gerilimleri ile şimdi imâl edilen 20 kV. lufc cihazlarınki aynıdır.

VDE 0111/2.61 fasikülünün 12C/2 bölümünde şayet şebekeler atmosferik aşırı gerilimlere karşı değişken dirençli parafudrlarla korunmuş veya havai hattan sonra parafudrların ayni tesirini gösterecek kâfi uzunlukta kablo uzunluğu varsa izolasyon azaltılabilir denmektedir. Orta gerilim şebekelerinde cihazların meydana getirdiği aşırı gerilimler umumiyetle tehlikesiz olup en tehli kelisi olan atmosferik aşırı gerilimler de servis geriliminden bağımsızdır. Bu yönden cihazların maruz kalacakları atmosferik aşın gerilimleri azaltıcı cihazlar geliştirildikçe izolasyon azaltıl ması da daha fazla mümkün olacaktır. Ancak kondansatör ve kablolar atmosferik aşırı gerilim lerden başka 50 frekanslı nominal gerilimlerinin 10 % kadar fazlasından da uzun müddet çalışti rılırlarsa zarar görürler. Yer altı kablolarının önv

Elektrik Mühendisliği 80

rünün, servis geriliminin arttırılması halinde nasıl değiştiği katiyetle bilinmemektedir. 15 kV. luk yeraltı kablolarının 20 kV. ta çalıştırılması halinde bu ömür fabrikasyona bağlı olarak 3 ilâ 15 sene arasında değişmektedir.

Eski ve yeni 15 ve 20 kV. luk cihazların izo lasyonu gerek E.D F. in 88 nolu notuna ve VDE 0111/2.61 12 C/2 ye göre şöyledir:

seçilmediğinden 154 kV luk hava hatlarını tesis etmek mecburiyetinde kalınır.

Türkiye'de meydana getirilmiş ve getirilecek 154 kVluk gözlerin içinde ve dışında kalan sa haların genişliği 50 Km yi aştığından hem göz lerin içinde hem dışında kalan sahaları 30 kVla beslemek imkânı yoktur. Hal böyle olunca 30 kV un üstünde, seçilmiş seriye göre, 60 kVluk hava

Eski E.D.F.

15 kV. VDE

Yeni E.D.F.

20 kV. VDE

Şebekenin nominal gerilimi

İşletmede en yüksek gerilim

Darbe tecrübe gerilimi

1 dakikalık 50 Hzlik tecrübe gerilimi

(•)

(*)

(*) VDE'ye göre muhtelit cihazların 1 dakika müddetle 50 Hz'lık tecrübe gerilimleri değişmektedir.

izolasyon azaltılmasından dolayı eski 15 kV. luk cihazların fiatı ile şimdiki 20 kV. luklarınki aynidir. Bu suretle ayni yatırımlarla daha büyük bir tesir sahası olan 20kV. luk şebekeleri tesis etmek daha faydalıdır.

15 ve 30 kV. luk kademeler arasında 20 kV. luk kademe kullanılınca 15, 30 kademelere ve 30/15 kV. luk düşürücü postalara ihtiyaç kal maz.

Bugün müşterek pazar ve diğer Avrupa mem leketlerinde 20 kV. çok yaygın hale gelmiştir. Bu da yabancı memleketlerden ithal edilecek malzemenin kolayca ve ekonomik bir tarzda te darikini sağlar. Bugün bile bazı Avrupa memle ketlerinden 15 kVluk malzeme istenince bunu imâl etmediklerinden 20 kVIukları vermektedir. Bu durumda 20 kV. luk şebekeler tesis etmek manasızlık olur.

Ayrıca 20 kV Türkiye'de bugüne kadar kul lanılmakta olan 60 kvluk nakil gerilimi ile ko laylıkla imtizaç eder.

— J.C. MURATET raporunda gerilim serileri olarak 15, 30, 154 veya 20, 60, 154 kVu tav siye etmektedir.

Türkiye'nin ileri elektrifikasyonunda Km2, de sarfedilecek elektrik ihtiyacı, şehirler istisna edi lirse bölgelere göre 1,5 2 kW arasında deği şecektir. Bu suretle 15 ve 30 kVluk kademe lerin tesir sahası sırasıyle ortalama olarak 25 ve 50 Km olacaktır. Bu demektir ki memleke timizdeki 154 ü 30 kV a düşüren postalar arasında 100 Km lik mesafeler bulunduğu takdirde mev cut 154 kVluk nakil hatlarının her iki tarafında 50 Km uzunluğundaki şeritlerin elektrik ihtiyaç ları sağlanacaktır. Bununla istenen sahaların elek trik ihtiyacı temin edilemezse 60 kV. luk kademe

Elektrik Mühendisliği 89

hatlarına göre çok daha pahalı olan 154 kVluk hatların tesisi gerekir. Bu da memleketin elektrik politikasına bir darbe indirmek olacaktır.

Zaten kararlaştırılmış serinin iyi olmadığı 30 kVun 15 kVa çok yakın ve 154 kVtan çok uzak seçilmiş olmasından ileri gelmektedir.

Halbuki teklif ettiğimiz serinin 60 kVluk ka demesi yardımiyle 154 kVluk nakil şebekesinin gözlerinin içinde ve dışında kalan bütün sahaları beslemek imkânı vardır. Ayrıca 20, 60, 154 se rinin kademeleri arasında sırasıyle 3 2,5 oranının bulunması da bu serinin iyi belirtilerindendir.

Türkiye'de tesis edilmiş 15 kV luk tesislere gelince, bunların büyük kısmı havai hat şekn ündedir. Bu Batları, seksiyonerleri disjonktörleri,. akım trafolarını yukarda izah edildiği üzere 20 kV ta çalıştırmakta bir mahzur yoktur. Çünkü 15 kV luk tesislerimiz atmosferik aşırı gerilim lere kerşı değişik dirençli parafudrlarla ve arı zalı kısımları da en geç bir kaç dakika içinde röleler vasıtasıyle devre dışı edilecek şekildedir. Eski 15 kVluk trafolar 20 kV ta çalıştırılınca sargıları ya değiştirilir ya da ufak bir değişiklikle yeniden kullanılır.

Yeraltı kablolu şebekelerde kablolar en fazla nominal gerilimin 10 % kadar bir fazlasına da yandıklarından 20 kVa geçme işi kolay değil dir.

Şebekelerin 20 kV. luk kablolarla değiştiril mesi ekonomik bakımdan zordur. Bunun için dakik hesaplar yaptıktan sonra karar vermek icap eder. Yeni yapılmış şebekelerde bu iş eko nomik yönden 15 20 sene sonra mümkün ola bilir.

Yukarıda belirtilen hususlar gözönüne alınırsa 20, 60, 154 kV.luk gerilim serisinin diğer ka rarlaştırılmış 15, 30, 154 kV.luk seriye üstün lüğü meydana çıkar. Zaman iddiamızın doğrulu ğunu teyid edecektir.