ELEKTRİK ENTERKONNEKTE SİSTEMİNİN GÜÇ VE ENERJİ İHTİYACI VE KARŞILANMASI

Elehirik Enferkonnekie Sisteminin Güç ue Enerji ihtiyacı ue Karşılanması

Enerji, ve Tabii Kaynaklar Bakanı £ayın Hüdaı O rai'm da zaman zaman çalışmalarını takıp ettiği, ilgili .idareler temsilcilerinden kurulu bir komisyonun yurdumuzun enerji problemleri üzerindeki'raporunu arkadaşlarımızın ilgisini çeker umuduyla sütunlarımıza alıyoruz.

Yurdumuzun toplam elektrik tüketiminin % 70' inden fazlasını' tenkil' eden Kuzeybatı ve Batı Anadolu enterkoniiekte sisteminin' güç ve enerji ihtiyacı ile bu ihtiyacın karşılanması bu raporda tetkik edilmiş bulunmaktadır. Bu 'rapor Enerji ve Tabiî Kaynaklar Bakanlığına bağlı etüd, inşaat ye işletme uzmanlarının "iştiraki" ile Mayıs 1964 başında yapılan çalışmalar sonunda hazırlanmıştır.

İhtiyacın Tesbiti :

;, •

Sistemin geçmiş . yıllardaki "fiilî gelişmesi ve, 1964 ün son dört aylık neticeleri gözönünde bu lundurularak, 1964 ihtiyacı en kesin ihtimal ile tesbit edildikten sonra müteakip beş yılın ihtiyaç tahminleri plân hedeflerine de uygun olarak ye niden gözden geçirilmiştir. Bu şekilde hesapla nan değerler, ekli tablonun ihtiyaç sütununda görüldüğü gibi :

Yıllar

1964 ]965 1966 1967 1968 • 1969 dan ibarettir.

i H T I YA ç

Kilovat

]Kilovatsaat

640 000 710 000 800 000 900 000 1 010 000 1 120 000

3 380 000 000 3 870 000 000 4 330 000 000 4 900 000 000 ... 5 600 000 000 6 350 000 000

Üretim imkânları

Genel olarak Batı Anadoludaki, başta Soma Santralı olmak üzere, fazla üretim imkânından faydalanılması için Balıkesir Bursa enerji nakil tesislerinin inşaası dışında. 1959 yılından beri sis teme yeni bir santral ilâve edilmediğinden her sene devamlı olarak artan ihtiyacın karşılanma:, sının büyük güçlük arzettiği anlaşılmıştır. Bu se beble ilk iş olarak mevcut santrallardaM bütün ünitelerin, gerektiğinde yedeksiz dahi olmak üze re, âzami imkânlarıyle servise sokulması çareleri düşünülerek ekli tablo hazırlanmıştır.

Bu meyanda sistemin büyük santrallarından İstanbul Silâhtarağa Santralında temel çökmesi sebebiyle çalışamaz durumda bulunan 20 000 ki lovatlık AEG markalı grupun 1964 puvantmdan evvel işler duruma getirilmesi, ve halen 80 000 kilovat güç ile senede 500 milyon kilovat saat enerji üretebilen bu santralın devamlı olarak 100 000 kilovat ve geçici olarak da 120 000 kilo vat ile senede 700 milyon kilovat saat üretebilir

hale getirilmesi için elektrik, soğutma suyu ve diğer tesisatında yapılması lâzım gelen ıslâhat sür'atle ikmâl edilecektir. ., Ayrıca inşa halinde bulunan :

•Tunçbilek II santralının Haziran 1965 tarihinde Kesikköprü n santralının Kasım 1965 tarihinde Sarıyar n santralının Ocak 1966 tarihinde Ambarlı yakıt yağı santırahnın Haziran 1966 tarihinde

Çiçeroz iki ünitesinin Haziran 1968 tarihinde Çiçeroz üçüncü ünitesinin Ocak 1969 tarihinde servise girecekleri ve Göksu, Sızı, Bünyün, Emet Kayaköy, Kayseri Bez Fabrikası santrallarınm 1965 yılında enterkonnekte sisteme bağlanacak ları kabul edilmiştir. İhtiyaçların tesbitinde, bu sonuncu santralların bulunduğu bölgelerin ihti yaçları da gözönünde bulundurulmuştur.

Sisteme dahil ve ana üniteleri teşkil eden Sa rıyar, Hirfanh, Kemer ve Demirköprü hidroelek trik santrallannın üretim imkânlarının tesbitin de, memleketimizin iklim şartları sebebiyle ne hirlerimizin rejimlerinin çok mütehavvü' oluşu büyük güçlük doğurmaktadır. Nitekim 1962 yı lında normal su debilerinin 1,82 misli su gelme sine mukabil su yılının Ekim 1963 Nisan 1964 "döneminde bu santral göllerine gelmiş bulunan suların ortalama değerlerle mukayeseli olarak durumu.

Ekim 1963 Nisan 1964 dönemi

su durumu (milyon olarak)

Ortalama

Fiilî

m3 kWh m3 kWh %

Sarıyar

1.849 349 1.743 329 94

Hirfanh

1.662 225 1.518 205 91

D. Köprü

699 175

418 105 60

Kemer

711 119

270 45 38

TOPLAM

868 •

684 79 ı

dan ibaret olup su geliri normal ortalamanın al tında ve sadece bu dönemdeki açık 184 milyon kWh olup senelik miktarı 200 milyon kWh'ı bu lacaktır.

Bu santralların üretim imkânları hesaplanır ken işletmeye girdikleri tarihten beri enerji üre rimi yönünden fiilî ortalama su gelirleri esas alınmış buna mukabil puant aylarında santralla rın göllerindeki su seviyelerinin, âzami güçleri ile çalışmalarına müsait bulundurulması için iş

letmenin tedbirli hareket edeceği gözönünde bu lundurulmuştur.

İhtiyacın Karşılanması : 1964 Y ılı :

Tablodan görüleceği üzere, üretim imkânları nın toplamı 700 000 kilovat ile senelik 3 310 000 000 kilovat saat olup ihtiyaç 640 000 kilovat ile yılda 3 380 000 000 kilovat saattir. Bu na göre güçte 60 000 kilovat fazla imkân, enerji de ise 70 000 000 kilovat saat bir açık görülmek tedir. Bu üretim muhtelif santrallardaki değişik güçlü 34 ana grup tarafından temin edildiğine göre ve her grup için yılda bir aylık bir arıza ve tamir süresi kabul edilirse ortalama her ay üç ma kinenin bu sebeble servis dışı bulunacağı tabiidir. Buna göre 60000 110000 kilovat toplam güçte üç makine daima tamir ve revizyonda bulunacaktır. Mevcut 60 000 kilovatlık fazla kapasite revizyon ve tamir kapasitesini bile karşılıyamıyacağından 1964 yılı çok endişeli bir işletme yılı olacaktır. Bu sebeble büyük güçlü ünitelerin revizyonları dikkatli hazırlanacak bir programla güç talebi nin düşük olduğu yaz aylarında ikmâl edilirse puant aylarında küçük güçlü ünitelerin revizyonu mümkün olabilecektir. Bundan başka Silâhtarağa santralındaki AEG grupunun Ekim 1964 başların da işler vaziyete getirilmesi, soğutma suyu siste minin önümüzdeki iki ay içinde ıslahı ile santra lın yaz aylarında da yüksek güçle üretim yapma sının sağlanması gerekmektedir. Ayrıca tabloda gösterilen bütün santralların tesbit edilen üreti min tutmak üzere işletilmesi ve bu meyanda tab loya ithal edilmemiş bulunan TKİ Genel Müdür lüğünün Tunçbilek ve Soma'daki dörder adet bir kilovattık gruplarından mümkün olanlarının iş letmesinin Etibank'a devri ile derhal çalıştırıl ftıaya baŞlanması zarurî görülmüştür.

Bu tedbirlerle 70 000 000 kilovatsaatlik açığın kapatılacağı ve 1964 puant yükünün karşılanabi leceği sonucuna varılmıştır.

1965 Y ı l ı :

Bu yılın Haziran ayında 60 000 kilovattık Tunçbilek II ve Kasım ayına kadar da Kesikköp rü santralı 76 000 kilovat güçle servise girmiş olacaktır. Bu santrallardan Tunçbilek II nin ser vise gireceği tarihe kadar işletme, 1964 deki gibi sıkıntılı olacak, bu tarihten sonra nisbeten gü venilir bir işletme sağlanacaktır. Ancak bu iki santralın ön görülen tarihlerde servise girmeleri için gerekli tedbirlerin alınması lâzımdır.

Bu esaslar dahilinde toplam üretim kapasi tesi 900 000 kilovat ile senelik 4 037 000 000 kilo vat saati bulmakta, ihtiyaca nazaran güçte 190 000 kilovat, enerjide ise 167 000 000 kilovatsaat bir fazlalık görülmektedir. 1965 yılında enerji bakı mından sıkıntı olmayacak, güç ihtiyacı da nisbi bir emniyetle karışlanmış olacaktır.

1966 Y ılı :

Bu yıl 220 000 kilovat gücündeki Ambarlı ya kıt yağı santralının Haziranda ve 80 000 kilovat lık Sarıyar santralı tevsiinin Ocak ayında işlet meye gireceği kabul edilmiştir. Bu tesislerin, ser vise girecekleri tarihten itibaren emniyetli bir işletme mümkün olacaktır. Binaenaleyh bu san tralların öngörülen tarihlerde servise girmeleri için gerekli bütün tedbirler alınmalıdır.

1967 Y ılı :

1967 yılında, gerek güç ve gerekse enerji yö nünden endişeli bir durum görülmemektedir.

1968 Y ılı :

.

Program gereğince 1968 yılı ortalarında 300 000 kilovat gücündeki Çiçeroz santralının iki grupunun servise girmesi öngörülmüş* bulunmak tadır. Öngörülen tarihte adı geçen santralın hiz mete girmesi halinde bu yılın enerji ve güç ihti yaçları karşılanabilecektir. Ancak Çiçeroz san tralının finansman durumu henüz kesin bir şekil almadığından ve genel olarak memleketimizdeki tatbikat, hidroelektrik baraj ve santrallarının in şaatında çeşitli sebeblerden dolayı önemli gecik melerin daima ihtimal dahilinde olduğundan Çi çeroz santralının öngörülen tarihte servise gire meme ihtimalini de gözönünde tutmak lâzımdır. Bu takdirde 1968 yılı ihtiyacının emniyetle kar şılanamaması ihtimali mevcuttur.

Çiçeroz santralının finasman durumunun Ha ziran 1964 ayına kadar aydınlanacağı tahmin edil mektedir. Şayet finansman işi bu tarihe kadar ta hakkuk etmezse bu takdirde Çiçeroz santralının 1968 yılı içinde hizmete girmesi mümkün olmı yacak ve bu sebeble 1968 yılındaki kritik duru mun ne şekilde önleneceği hususunun Haziran ayında gözden geçirilmesi gerekecektir.

1969 Y ılı :

Çiçeroz santralı 1968 de hizmete girse bile 1969 yılında kritik bir durum arzetmektedir. Plân gereğince, 1970 yılında hizmete girmesi öngörü len Keban santralının hiç değilse iki grupunun 1969 senesi ortalarında işletmeye alınmasına gay ret sarfedilmelidir. Her hal ve kârda 1968 ve 1969 yılları endişeli bir durum arzettiğinden ko nunun Haziran veya en geç Temmuz ayı içinde yeniden tetkiki ve alınacak tedbirlerin tesbiti za rurî görülmektedir.

Alınacak genel ve özel tedbirler :

Yukarıda senelerin durumları gözden geçiri lirken belirtildiği gibi 1964 ve müteakip yıllarda elektrik ihtiyacının karşılanması bir takım güç lükler arzetmektedir.

Bu durumun daha kötüye* gitmesini önlemek ve tedricen de olsa düzeltilmesini sağlamak amaç larıyle alınması gereken genel ve özel tedbirler aşağıda gözden geçirilmiştir :

1. Belediyeler ve diğer müşteriler elindeki santralların tam kapasite ile çalıştırılmalarını sağlıyacak bir tarife sistemi uygulanması konu sunda yapılan çalışmalar sonucunda kendi üretim imkânı bulunan müşterilerin bu imkânlarını aza mî nisbette kullanarak ihtiyaçlarının bakiyesinin enterkonnekte sistemden talep etmeleri kabul edilmiştir. Bu esasa riayet etmiyerek kapasitele rinden noksan üretim yapan ve bu noksan üreti mi munzam olarak sistemden temin eden müşte rilerin bu munzam enerji taleplerini kendi üre tim maliyetlerinin % 25 fazlasına tekabül eden bir tarife ile ödemeleri uygun görülmüştür.

Bu tedbirin tatbikatına geçilmesi için gerekli hukukî ve idarî formaliteler tekemmül ettirile cektir.

2. Sisteme bağlı olarak çalışan veya çalışabi lecek olan santralların işletme sorumluluklarının derhal sistemi işletmekle görevli Etibank Elek trik İşletmeleri Müessesesine devredilmeleri hu susunun uygun bir tedbir olduğu muhakkaktır. Bu husus tahakkuk ettirilebildiği takdirde esasen yukarıda 1 ci maddede söz konusu edilen tarife tedbirine de lüzum kalmıyacaktır.

1963 icra plânında da yer alan bu tedbir, hu kuki mevzuat yetersizliği sebebiyle gerçekleştiril memiştir.

Bu tedbirle istihdaf edilen gaye ile birlikte elektrik sektörünün daha bir çok problemlerinin çözümünü kapsıyan ve 1963 icra plânında yer alan Türkiye Elektrik Kurumu (TEK) kanun ta sarısının bir an evvel kanunlaşması zarurî gö rülmektedir.

Sisteme bağlı belediye ve diğer müesseselere ait santralların işletilmelerinde gerekli koordinas yonu bir dereceye kadar sağlamak maksadiyle ba kanlık bünyesinde bir «Yük Tevzi Komitesi» teş kil edilmiş olup bu komite her ay toplanarak bü tün santralların çalışma şekillerini, ihtiyaçlarını ve karşılaşılan şartlara uygun olarak alınması gereken tedbirleri tesbit etmektedir.

3. Çalışma saatlerinin elektrik tasarrufları nı sağlıyacak şekilde düzenlenmesi veya saat a yarlarının değiştirilmesi :

Saat ayarı veya çalışma saatlerinin değiştiril mesi daha ziyade ışık yükünün muharrik kuvve te göre nisbeten yüksek olduğu hallerde hissedi len miktarlarda bir tasarruf sağlamaktadır. Ku zey Batı ve Batı Anadolu'da ışık yükü, topîam elektrik sarfiyatının ancak % 25 i civarında ol duğuna göre bu tedbirin tatbiki ile önemli bir enerji tasarrufu sağlanması mümkün görülme mektedir. Buna karşılık bir miktar puvant güç tasarrufu sağlamakta ise de asıl sıkıntının daha ziyade enerjide olması sebebiyle 1964 yılında saat ayarının değiştirilmesine lüzum olmadığı netice sine varılmıştır.

Diğer taraftan Silâhtarağa Santralının : — 20.000 kilovatlık AEG markalı grupunun temel arızasının giderilmesi

— Soğutma suyu sisteminin ıslâhı için Alı Bey deresinin taranması, kondanse çıkış suyunun uzak mesafeye akıtılması,

— Elektrik ve diğer teçhizatında gerekli ta dilâtın yapılması suretiyle bu santralın 120000 kilovatlık tam gücü ile puvanta iştiraki için ihti yacı bulunan 3.500 000 lira kredinin sağlanması, 1964 puvantmın açığını karşılayacağı gibi enerji açığını da kapatabilecektir. Bu itibarla Silâhtar için lüzumlu 3 500.000 lira behemahal ve derhal temin edilmelidir.

Silâhtarağa ile soğutma suyu ve kömür nakli yönlerinden birinci derecede ilgili olmakla bera ber O civardaki diğer tesis ve hizmetler için de önemli bulunan Halicin Silâhtarağa civarındaki kısımlarının Bayındırlık Bakanlığı tarafından di ğer önemli limanlar gibi taranarak seyri sefere müsait halde tutulmasının zaruretine de işaret et mek gerekmektedir.

b. Gaziantebe nakli mevzubahis olan TKİ'nin Tunçbilek ve Soma İşletmelerindeki 8 gruptan 6 sının yıl sonuna kadar çalıştırılması kararlaştı rıldığından bu santrallarla sisteme 6 000 kilovat ve 20 000 000 kilovatsaat temin edilmiş olacaktır.

c. Yukarda kaydedilen tedbirlerle enerji ih tiyacının karışlanamıyan kısmının kalması halin de, 1965 de yeni bir termik grup (Tunçbilek II) denemeye gireceğine göre, baraj gölleri seviye leri bir miktar düşürülerek ihtiyaç bakiyesi kar şılanabilecektir.

Bütün bu tedbirlerin alınmasına rağmen ve ileri saat rejimi tatbik edilse bile Tunçbilek n santralının işletmeye gireceği tarihe kaMar bek lenmedik arıza hallerinde çok sıkıntılı ve kritik durumlar hasıl olabilecektir. Bu gibi hallerde is tihsali aksatılmadan çimento, elektrometalürji ve su pompaj istasyonları gibi mahdut bir kısım sa nayiinin yükleri puvant dışına kaydırılarak hiz metlerin aksatılmaması sağlanacaktır.

4. Revizyonların puvant dışına kaydırılması yukarda da işaret olunduğu üzere hassasiyetle yapılagelmektedir. (Büyük grup1 ar yaz aylarında)

5. Batı ve Kuzey batı Anadolu sisteminde bir enerji sıkıntısının mevcudiyeti aşikârdır. Bu sıkıntı 1964 ve 1965 yıllarında en kritik safhada olacaktır. Ancak 1964 senesi için yukarıda zik redilen tedbirler dışında başka tedbirler mevcut değildir. 1965 yılı için yeni bir enerji üretim te sisinin ele alınması düşünülebilırse de bu tesisin Haziran 1965 de hizmete girecek olan Tunçbilek II den önce işletmeye alınması mümkün görül memektedir. Tunçbilek n girdikten sonra durum nisbeten düzeleceği cihetle meselâ 40 50000

kilovatlık bir gaz türbini santralı için % 75 80 i döviz olmak üzere takriben 70 80 milyon liralık bir yatırıma gidilmesi bu şartlar muvacehesinde uygun görülmemiştir.

6. İnşa halindeki santralların yukarıda kay dedilen tarihlerde ve hatta daha önce bitirilme si için her türlü malî ve idarî tedbirlerin alın ması ve bilhassa Ambarlı santralının zamanında yetişmesi için Etibank'la AID arasında halledil memiş bulunan bazı formalitelerin sür'atle halli için gerekli teşebbüslerin yapılması zarurî gö rülmektedir.

7. Yukarıda da belirtildiği gibi Çiçeroz san tralının 1968 de devreye sokulmaması halinde 1968 yılındaki durum 1965 yılından daha kritik bir hal alacaktır. Bu konunun en geç Temmuz 1964 ayı içinde ayrıca müzakere edilmesi ve lü zum hasıl olduğu takdirde 1968 ihtiyacının emni yet altına alınması zarurî görülmüştür.

8. Keban santralının 1970 yerine 1969 yılın da hiç değilse iki grupunun sisteme bağlanması için dış finansmanın bir an evvel sağlanması ge rekmektedir. Bu konunun da Temmuz 1964 ayın da yapılacak toplantıda tezekkür edilerek lüzumu halinde 1969 ihtiyacının da 1968 ihtiyacı ile bir arada karşılanması için gerekli tedbirlerin alın ması uygun mütalâa edilmektedir.

9. Memleketin içinde bulunduğu ve yukarı da tafsilatıyla izah edilen enerji sıkıntısının de vam edeceği 1964 ve 1965 yıllarında, mevcut santral ve tesislerin vukubulacak arızaların sü ratle tamiri maksadiyle lüzumlu malzeme ve mü tehassıs ecnebi eleman celbini temin için döviz tahsisi formaliteleri asgariye indirilmelidir.

Bu maksatla Bakanlığımızın lüzum gösterece ği anda transfer edilmek üzere her türlü forma litesi tamamlanmış 100 000 dolar mertebesinde bir «enerji işletmeleri âcil ihtiyacı» tahsisinin Maliye Bakanlığınca hazır bulundurulması zaru ridir.

NETİCE :

A) Derhal yapılması gereken işler : a Silâhtarağa Santralında yapılacak ıslah işleri için lüzumlu 3.500 000 liranın Maliye Ba kanlığınca istanbul Elektrik Tramvay ve Tünel işletmeleri Genel Müdürlüğü emrine bu mak satlı sarf edilmek üzere verilmesi b Halıcın Silâhtarağa civarının Bayındırlık Bakanlığınca âmme hizmeti olarak taranması.

c. Avusturya Elin Firması ile yapılan mu kavelesine göre Ocak 1965 ayı içinde ikmali ge rekirken döküm arızası sebebiyle gecikeceği an laşılan Tunçbilek n santralının Haziran 1965 ta rihinden önce işletmeye girmesini temin için Avusturya Makamları nezdınde gerekli teşebbü sün yapılması.

d. Ambarlı ve Sarıyar Santrallarının muka veleleri 'AID tarafından tasdik edilmiş olmakla beraber tediyelere esas olan taahhüt mektupları AID tarafından gönderilmemiştir. Bunların temi ni için AID nezdinde teşebbüste bulunulması.

B) Takip edilecek işler :

a. Bugün içinde bulunulan ve gün geçtikçe ağırlaşan enerji problemlerinin en uygun çözüm imkân sağlıyacak olan Türkiye Elektrik Kurumu nun bir an evvel kurulması.

b. Çiçeroz ve Keban Santralları finansman larının temini ve bu santralların vaktinde yetiş tirilmesi.

c. Kesıkköprü santralının aylık 15 000000 kilovatsaat'in üstünde olan enerji üretimi 1 mil yon liranın üstünde değer taşımaktadır. 1965 yılı enerji sıkıntısının giderecek olan bu santralın bir an evvel bitirilmesinin sağlanması.

d Alman tedbirlerin ve yeni gelişmelerin ışığı altında durum zaman zaman gözden geçirile rek munzam tedbirlerin alınması ve bu maksatla müteakip toplantının Temmuz ayında yapılması.

e Enerji işletmelerinin acil ihtiyaçlarında kullanılmak üzere 100 000 dolarlık döviz tahsisi.

Santrallar

Çatalağzı Tunçbilek Soma Silahtar Eshct EGO Ereğli D.Ç Karabük D.Ç. Seka Merinos Nazilli Hirfanlı Sarıyar Kemer Demirköprü Tunçbilek n Sarıyar n Kesikköprü Ambarlı Çiçeroz Göksu Sızır Bünyan Emet Kayaköy Kayseri Bez Diğer Sant.

İhtiyaç Fark

Döner Yedek Soğuk Yedek Temir ve Revizyon

KUZEY BATI VE BATI ANADOLU ELEKTRİK ENTERKONNEKTE SİSTEMİNİN İHTİY AÇ TAHMİNLERİ VE KARŞILANMASI

100 60 40 100 25 15 20

8 7

2 100

69 — — — — — — — — — — 3

700 640 + 60

750 360 270 560 120

70 60 70 60 18 16 320 400 75 150 — — — — — — — — — — 11

3310 3380

—70

V.W

800 ;

400 .

7

• 200

• 20

2.

;5

. îo

3

9Ö0 ,

7 i o : J 3870

+ 190

+ 167

50 90

40"

•7

• 24

'24

•100

. 360

İSO

350 ,

= 80 • _ —

76 .: ."" 150

. 500 '

•6

36 "

• __ 1

3 ' . , 20 ' ^

3 . ' 12 ^

3,

1200 80,0

4840 • *1200 j 55.90

900 ,' ; 4$)0

+ 400

+ 510

+ 300

+ 690

110 • 110 180

, . flO, 50

1969?. MW ' âWh

120 " so;ö

â 40i)

40 ; S 3Ö6

120 = ^700

^20J)

15*0

60 .

"' 2 4 »J

16 .H

300* •' »

' 100

350;

350. ^

—'

200^ A

lr400 " .220

igOOv :

56Ö"

?50_ •'

;ı

" 20

;3

1,2

36i Ş:

5 2 "• TIO ;

20.

.12 u

1400 .1010 + 390 "

110 170

«090 r 5600 ; +"490

İ500 1120 + 380 \

• 110 70

. 200

. 6|50

'. 6350' H

*> ' O Q *

+»ıoo!. „ c 5 ~ "" 3£ r %C n