AZ KALKINMIŞ BÖLĞELERDEKİ MODERN ELEKTRİK SİSTEMLERİNİN GELİŞMESİNDE KARŞILAŞILAN TİPİK PROBLEMLER

UDK 537.22(1 77)

Az Kalkınmış Bölgelerdeki Modern Elektrik Sistemlerinin Gelişmesinde Karşılaşılan Tipik Problemler

Y azan : VValton SEY MOUR Development and Resources Corporation New York City, U. S. A.

Özetliyen: Hüseyin PEKİN

E. İ. E.

ÖZET:

1. Bu etüt, Birleşmiş Milletlerin 1962 yılın da İsviçre'de tertiplediği «Ilım ve Teknolojinin Az Gelişmiş Ülkeler Yararına Tatbikatı» konulu konferans için hazırlanmıştır. Burada müellif, ana elektrik sistemi tesis olunmazdan önce ve sonra, bazı az gelişmiş bölgelerde bizzat müşahede etti ği hususları incelemiştir.

2. Etüde konu teşkil eden kurumlar Tennes see Valley Authority (TVA), Yunanistandaki Dev let Elektrik Kurumu (PPC), El Salvador'daki Rio Lempa Elektrik Komisyonu (CEL), Puerto Rko' daki Puerto Rico Sular İdaresi (PRWRA) ve İran'ın Kuzistan bölgesindeki Kuzistan Su ve Elektrik İdaresi (KWPA) dir.

3. Bu yazının son kısmında da, başka bölge lerde tesis olunacak modern elektrik sistemlerin de karşılaşılacak olan benzer meselelerin çözü münde yararlı olacağı düşüncesiyle yukarıda bah sedilen beş bölgede kazanılan tecrübelerden çı karılan neticeler özetlenmiştir.

BÖLGELER: TVA Bölgesi

4. Başkan Roosvelt'in iktidara geldiği ilk yıl larda (1933 yılı) Tennessee Valley Authority'nın kuruluşu ile ilgili kanun Kongreden geçirildi. Bu tarihten önce Tennessee Nehri imkânlarının ve geçtiği bölgenin geliştirilmesi için tek bir mües sese kurulması hususunda sayısız teşebbüsler ya pılmış ve fakat bunların hepsi de neticesiz kal mıştı. TVA'nin ana prensipleri şunlardır:

(a) TVA elektrik sistemi kendi imkânları ile devam ettirilecek bir teşekküldür. Gelirlerini elek trik sistemi maksatları için kullanmıya selâhıyet lidir.

(b) TVA'nin asli vazifelerinden olan taşkın önleme ve seyrüsefer maksatları için de kurula cak olan tesislerin masraf hissesi olarak müna sip bir miktarı elektrik enerjisine yükletilecek tir.

(c) TVA elektriği esas itibariyle bölgeye tah sis olunacak ve, ev ve köy ihtiyaçlarına öncelik verilecektir. Endüstriye elektrik satışı tâli dere cededir. TVA, bölgedeki imkânların tam ve den

geli olarak geliştirilmesi için elektrik enerjisinin tatbik usullerini araştıracaktır.

(d) TVA esas itibariyle toptan enerji satış ları yapacaktır. Kâr gayesi olmıyan kooperatifle re ve Devlete ait teşekküllere üstünlük tanıya caktır.

(e) TVA, içinde faaliyet gösterdiği eyaletler hükümetlerine gelirlerinin muayyen bir yüzdesini vergi olarak ödeyecektir. Bu yüzdenin bir kısmı mahalli idarelere verilecektir. Yüzdenin şimdiki miktarı 5 tir.

5. TVA'nin tekmil faaliyetlerinde göz önünde tuttuğu sair ana prensiplerinden bazıları şunlar dır:

(a) TVA, bir özel teşebbüsün sahip olduğu seyyaliyete sahip olacaktır. Meselâ, memurların tâyininde politik mülâhazalar rol oynamıyacak, ücret politikası liyakat ve verimlilik esasına gö re tanzim ve takıp edilecek, Amerikan Devlet me murlarını ilgilendiren nizamlar uygulanmıyacak tır.

(b) İdare heyetinde, Senatonun tasvibi alın mak şartıyla Cumhurbaşkanı tarafından tâyin olu nacak üç üye bulunacaktır. Bu üyeler, sadece Cumhurbaşkanına karşı sorumlu olacaklar ve hü kümet değişikliklerinden müteessir olmamaları için değişik başlangıç tarihli olmak üzere dokuz yıllık bir süre ile vazife göreceklerdir.

(c) TVA'nin muhasebe sistemi Federal Po vver Comıssion'nın muhasebe sistemi gibi olacak tır.

(d) Elektrik sistemine imtiyaz verilmiştir.

(e) Bu prensiplerini uygulayabilmesi için ge rekli hareket kabiliyetini gösterebilecek selâhiye te sahip kılınmıştır.

6. 1933 yılında Tennessee bölgesinde sadece büyük şehirlerin enerji ihtiyaçları, büyük santral lardan karşılanıyordu Küçük şehirlerde genellik le münferit dizel elektrojen gurupları vardı. Çift liklerin sadece % 3 ünde elektrik vardı. Ortala ma ev abonesi tüketimi yılda 600 kWh idi. Böl genin toplam enerji talebi de takriben 1,5 milyar kWh civarında idi. TVA kanununun müzakere

sinde hazır bulunan, bölgede mevcut elektrik sis temlerinin temsilcileri, bu bölgede istikbaldeki enerji ^taleplerinin sınırlı olduğunu ve TVA ta rafından plânlanan tesis kapasitesinin çok uzun yıllar muattal kalmıya mahkûm bulunduğunu ile ri sürdüler.

7. TVA'nin kanuni vazifelerinden birisi de Tennessee Nehri ve kollarının detaylı bir ame najman plânını hazırlamaktı. Bu çalışma 1936 yı lında tamamlandı ve müstakbel gelişmeye kılavuz luk yaptı.

8. TVA bölgesi esas itibariyle bir ziraat böl gesi idi. Modern endüstride istihdam olunabile cek kalifiye iş gücü çok mahdut idi. Ustabaşılar, muhasipler, müdürler ve kalifiye işçilerin yetiş tirilmesi ilk programın asli unsurunu teşkil etti.

9. Bölgede en ekonomik olarak enerji teda riki için enterkonekte bir üretim, iletim ve dağı tım sistemine ihtiyaç vardı. Bu iş, mevcut üre tim ve iletim sistemlerinin TVA tarafından, mev cut dağıtım sistemlerinin de sonradan TVA ener jisinin dağıtıcıları olan mahalli âmme idareleri ve enerji satış kooperatifleri tarafından iktisap olunmaları suretiyle yapıldı. Bu iktisapları alıcı ve satıcı arasmda yapılan müzakereler sonucun da mutabık kalınan bedeller üzerinden gerçekleş tirildi. İktisap programı 1945 yılında tamamlan dı • ve iktisap olunan gayri menkuller karşılığı olarak 125 milyon dolar ödendi. Bu suretle ikti sap olunan sistemler TVA'nin belediyelerin ve kooperatiflerin malı olarak yeniden inşa olunan tesislerle enterkonekte edildi.

10. TVA'nin finansmanı doğrudan doğruya Kongre tarafından yapılan tahsisler ve kendi öz kazançları ile yapılır. İlk iktisap programı, kıs men Amerikan Maliyesi tarafından satın alman tahviller çıkarılması suretiyle finanse edildi. Bir kaç yıl önce kanununda yapılan bir değişiklikle, kendi hizmet bölgesi dahilinde kalmak kaydıyla gerçekleştireceği müstakbel gelişmeleri finanse edebilmek için Devlete satmak üzere 750 milyon dolara kadarlık faize tabi tahvil çıkartmıya TVA yetkili kılınmıştır. O zamandan bu yana bu nevi tahvillerden 100 milyon dolarlık kadar çıkarıl mıştır.

11. Halen TVA takriben 200,000 km2 lik bir saha dahilinde yayılmış beş milyon nüfusa ener ji satar. Tüketici sayısı takriben 1,5 milyondur. Toplam enerji tüketimi 60 milyar kWh'a veyahut başka bir deyimle 30 yıl öncekinin 40 katına eriş miştir. Bu tüketimin hemen hemen yarısı millî savunma içindir. Atom Enerjisi Komisyonunun .talepleri de bu rakama dahildir. Bölgedeki çift liklerin % 98 inde elektrik .vardır. Yeni yapılan evlerin büyük kısmı elektrikle ısıtılmaktadır. Or talama ev tüketimi abone başına yılda 10,000 kWh yani Birleşik Devletler ortalamasının 2,5

katıdır. KWh'in ortalama satış fiyatı 1 sent'ten (9 krş.) azdır. Bu fiyat U. S. ortalamasının % 40 ıdır. Toplam üretim kapasitesi 12 milyon kW'tan fazla olup bu kapasite ile TVA dünyadaki en bü yük enterkonekte sisteme sahip olmak mazhari yetine erişmiştir. TVA bölgesinde hidroelektrik imkânların ekonomik olarak geliştirilmesi ta mamlanmış olup enerji talebi artışları termik santrallarla karşılanmaktadır ve istikbalde de bu devam edecektir. Halen TVA senede 20 milyon ton taş kömürü kullanmaktadır. Nükleer santral lar bakımından TVA' nin şimdiki politikası «bekle ve gör» dür. Bununla beraber TVA, ener ji üretimi maksadıyla çalıştırılacak olan gaz so ğutmalı tecrübe reaktörü üzerinde Atom Enerji si Komisyonu ile işbirliği halinde çalışmaktadır.

' Y unanistan :

12. 1949 yılında harp durduktan sonra Yu nan hükümeti, memleketin yeniden inşa ve kal kınmasında elektrik enerjisinin en yüksek önce liği haiz olduğunu kabul etti. Enerji talepleri ve bu talepleri karşılıyacak imkânların etüdü Ame rikan yardımından finanse edilen bir yabancı mühendislik firmasına verildi. Bu etüt tamam landıktan sonra, Amerikan ve Yunan hükümet leri kalkınma devresinde elektrik enerjisi inki şafının önemli programlardan biri olduğu husu sunda mutabık kaldılar ve bu program .kısmen Marshal yardımı, kısmen İtalyan harp tazminatı ve kısmen Yunanistanın kendi öz kaynaklarıyla finanse edildi.

13. 1950 yılında Yunan Parlamentosu, yeni enerji sistemine sahip olmak ve bunu işletmek için, Devlet Elektrik Kurumu (PPC) kanununu çıkardı. Bu kurum enerji işlerini yönetmek, per so.nel yetiştirmek, yeni enerji tesislerinin yapı mını yüklenen müteahhitleri kontrol etmek va zifeleriyle görevli tam bir özel teşebbüs hüviye tini haiz bir iktisadi Devlet teşekkülüdür.

14. PPC kurulmazdan önce Yunanistanda, kifâyetli ve makul fiyatlı enerji temin edebilen yegâne modern elektrik sistemi esas itibariyle İngilizler tarafından sahip olunan ve sadece hü kümet merkezi bölgesine enerji tedarik eden Pire Atina Elektrik Kumpanyası (APECO) idi. Yunanistan'da ikinci büyük şehir durumunda olan Selânikte, şehir elektrik sistemi kısmen al ternatif ve kısmen de doğru akım idi. Servis ki fayetsiz ve pahalı idi. 1950 de, şehrin enerjisinin bir kısmı limanda demirlemiş küçük gemilerde üretilen ve şehir dağıtma sistemine aktarılan enerji ile karşılanıyordu. Selânik'in tekmil elekt rik sistemi yenilendi ve tevsi olundu. Sayıları çok mahdut diğer bazı şehirlerde de elektrik var dı ve fakat kifayetsiz ve pahalı idi.

15. 1954 55'e doğru, PPC üç hidroelektrik ve bir büyük termik santralı, bir 150 kV enerji

nakil hattını ve i5 kV'luk primer dağıtım şebe kesini içine alan genel elektrifikasyon progra mının birinci kademesini gerçekleştirdi. Kifa yetsiz şehir dağıtım sistemleri yeniden yapıldı. Birinci kısım işler bittikten sonra PPC müteakip gelişme • programını uyguladı. 1960 da PPC, APECO sistemini iktisap etti. Bugün PPC, adalar dahil tekmil Yunanistan'daki enerji tedariki işin den sorumludur. Sadece pek az mahalli sistem müktesep mülkiyet haklarını muhafaza etmekte dir. Bunların en büyük olanı Patras'takidir.

16. 1950 de Yunanistan'daki toplam üretim kapasitesi 200,000 kWtan az idi. 1955 te, kısmen Amerikan yardımıyla gerçekleşen birinci kısım programdan sonra toplam kapasite iki katı oldu. Şimdi tamamlanmakta olan ikinci kısım genişle me programı sonucunda toplam üretim kapasite si takriben bir milyon kW'a yani 1950 deki ka pasitenin beş katma çıkacaktır. PPC sisteminin bundan sonraki gelişme safhası proje halindedir. 1955 ten beri bu gelişme, geniş ölçüde kendi ka zançlarından, iç ve dış borçlanmalardan ve mal zeme kredilerinden faydalanılarak finanse edil miştir.

17. PPC'nin ana hedefleri 1950 de kabul olu nan kanun ve sonradan bu kanunda yapılan de ğişikliklerle tayin olunmuştur. Bu kurum, Sana yi Bakanlığı kanalı ile Yunan Devletine karşı so rumlu olan muhtar bir teşekküldür. Müdürler kurulunun üyeleri Sanayi Bakanının teklifi ile Bakanlar Kurulu tarafından tayin edilmektedir ler. Yedi üyeden teşekkül eden (sonradan doku za çıkarılmıştır) müdürler kurulunun üyeleri, vazifeye başlama tarihleri değişik olmak üzere, beş yıllık bir süre ile vazife görürler. PPC tara fından tedarik olunan enerji, masrafları karşıla mak şartıyla müşteriye kifayetli ve mümkün olan en ucuz fıatta satılma esasına göre temin edile cektir. Memleketteki bölgeler arasında veya ay ni kategoriden müşteriler arasında gayri makul fiyat farkları gözetilmiyecektir. PPC'nin ana personeli Devlet memurlarının tabi oldukları bi lumum kayıtlardan azade tutulacaktır. PPC tica ri bir teşebbüs imiş gibi hareket etmiye mukte dirdir. Muhasebesi en iyi elektrik işletmeleri mu hasebesi tekniğine göre tutulur. Hkümet, iş çi, banka, endüstri, belli başlı belediyeler, mes lek teşekkülleri ve ticaret odaları v.s. temsilcile rinden mürekkep bir genel kurulu vardır. Bu ge nel kurul yılda bir kere (veya olağanüstü) top lanarak PPC'nin çalışmalarını denetlıyebilir.

18. PPC tarafından enerji üretimi gayesiyle kullanılacak kaynaklar su kuvvetleri, linyit kö mürü gibi iç kaynaklardır. 1950 yılından önce bu kaynaklara hemen hemen el dokundurulmamiştı. Bu tarihten itibaren PPC, Aliveri mevkiinde bü yük bir linyit işletmesi açtı. Bu işletmeden ayni mevkide bulunan bir termik santrala, başka yer

lerdeki santrallara ve endüstri tesislerine yakıt sağlanmaktadır. Yugoslavya ile 150 kV'luk bir enterkoneksiyon yapılmıştır.

19. Yunanistan ve adalardaki köylerin birço ğu PPC programı ile elektriklendirilmiştır. Ada lar dahil bütün Yunanıstanda standart bir elekt rik tarifesi tatbik olunmaktadır. Bundan hükü met merkezi müstesnadır. Burada yeni sahip PPC eski sahip APECO'nun tarifesini muhafaza et mektedir. PPC'nin bu iki hizmet sahasındaki muhtelif tüketici guruplarının ortalama fiyat ta rifeleri arasında önemli farklar yoktur.

20. PPC sistemindeki senelik enerji tüketimi artışı % 10 dan % 12 ye yükselmiştir. Merkez dışındaki artış hızı merkez bölgesinden daha faz ladır. 1950 de toplam elektrik enerjisi istihlâki 538 milyon kWh. idi. Bu miktarın 451 milyon kWh'i Atina Pire bölgesinde kullanılıyordu. 1961 de toplam tüketim 2156 milyon kWh'e erişti. Bunun 1445 milyonu merkez bölgesinde kullanıl maktadır. Müstakbel enerji ihtiyaçlarını karşıla mak gayesiyle yeni enerji kaynaklarının inkişafı için plânlar yapılmaktadır. Bunlar arasında ge niş linyit rezervlerinin bulunduğu Mega Poliste kurulacak olan bir büyük termik santral da var dır.

21. Batı Yunanistan'da Aşilos nehri üzerin de bir hidrolik santral kurulmaktadır ve bu sant ral enterkonekte şebekeye bağlanacaktır. Ayni zamanda bu bölgede bir endüstriyel kompleks kurulmaktadır. Bir Fransız Amerikan ticari or taklığı tarafından kurulan alüminyum tasfiyeha nesi bu kompleksin önemli bir parçasını teşkil et mektedir.

22. 1955 ten beri PPC, Yunanlı personel ta rafından işletilmektedir. Beş senelik mukavelesi nin sona ermesiyle Ebasco menajman gurubu ta mamiyle çekilmiştir ve müşavir mühendislik fir malarına daha ziyade teknik işler verilmektedir.

El Salvedor :

23. El Salvador, 20,000 km2 lık bir alan üze rinde 2,5 milyon nüfusa sahip bir Orta Amerika memleketidir.

24. 1945 46 yılında hükümet elektrik enerji sinin geliştirilmesine ihtiyaç olduğuna karar ver di ve Chorrera del Cuayabo, Lempa nehri üze rinde, detaylı çalışmalardan sonra bir hidroelekt rik santral ve bununla ilgili enerji nakil hatları inşa olundu. 1948 yılında, bu projenin döviz kıs mının finansmanını IBRD üzerine aldı. Müşavir mühendisler projenin hazırlanması ve inşaatın kontrolü işlerinden sorumlu idiler. Baraja «Beş Kasım Barajı» adı verildi.

25. 1948 den evvel oldukça büyük yegâne sistem hükümet merkezi olan San Salvador'da

bulunuyordu. Sistemin sahibi bir Kanada şirketi idi. 1953 deki toplam üretim kapasitesi 20,000 kW idi.

26. Lempa developmanma karar verilmesiy le birlikte hükümet bir kararname çıkartarak CEL'i kurdu. Bu bir Devlet teşebbüsü idi. Baş langıçta bu teşekkül, ilk etüt ve araştırmaları yapmak gayesiyle kuruldu. Sonradan 1948 yılın da bu teşekküle hukukî bir hüviyet verildi. CEL'in yedi kişilik bir müdürler heyeti vardır. Bu üyeler başlangıç tarihleri değişik olmak üze re 4 yıl müddetle seçilirler. Bunlardan dördü dört ayrı bakanlığın temsilcileri olarak hükümet tarafından, geriye kalan üç üyeden birisi ban kalar tarafından, diğeri ziraat, ticaret ve sanayi odaları tarafından müştereken mutabakata va rılarak, ve diğeri de hükümet hariç mahalli tah vil sahipleri tarafından seçilirler. Herbir üye için ayni usulle bir de yedek üye seçilir.

27. Lempa projesi 4x15,000 kW. kurulu ka pasiteyi haizdir.

28. CEL kanunu bu müesseseye elektrik mü kellefiyeti yüklediği kadar sulama vazifesi de vermiştir. Kurum Devlet memurlarının tâbi oldu ğu kurallara ve yönetmeliklere tâbi değildir. Kâr gözetmiyen muhtar iktisadi Devlet teşekkü lü gibi çalışmaktadır. Ammeye ait veya özel te şekküllere toptan elektrik satılmasına öncelik verecektir. Satış tarife ve mükellefiyetleri, borç ların masrafları dahil bütün masrafları karşıla mak kaydıyla mâkul ve yeterli olacaktır. CEL, hükümetten müsaade istiyerek, kendi adına borç lanma yapabilir. İmtiyazlı bir durumdadır. Me murlar sadece liyakat ve işte verimlilik esasına göre, herhangi bir politik görüşe değer veril meksizin tayin olunurlar. CEL ve müteahhitleri gümrük vergisinden ve mahalli vergilerden mu aftırlar.

29. 1953 ten bu yana, Beş Kasım Projesi'nin işletmeye açılmasından beri EL Salvador'daki üretim kapasitesi 4 katma çıkmıştır. Şimdi CEL, memleketin enerji ihtiyacının beşte dördünü karşılamaktadır. 80,000 den fazla tüketici CEL enerjisi kullanmaktadır. CEL birçok şehirlere hizmet getirmiş ve diğer bölgelerdeki dağıtıcı larla anlaşmalar yapmıştır.

Puerto Rico :

30. Puerto Rico, Floridanın takriben bin mil güney doğusunda bir adadır. İdari bakımdan Amerikaya bağlıdır. Yüz ölçümü 9,000 km2 olup nüfusu 2,5 milyondur.

31. 1942 yılında, tamamen Puerto Rico halkı tarafından sahip olunan PRWRA kurumu kanu nu çıktı. Kurumun gayesi elektrik üretimi ve te darikidir. Ayni zamanda sulama işleri ile de il gilidir.

32. 1941 de, yani PHWRA'nın kuruluşundan bir önceki yılda 113,000 tüketiciye satılan ener ji tutarı 192 milyon kWh idi. 1961 de, yani 20 yıl sonra, toplam istihsal takriben 2,3 milyar kWh'a yükseldi. Bir başka ifade ile elektrik enerjisi 20 yıl içinde 12 misli artış kaydetti. 1961 de 400,000 tüketici hizmetten faydalanıyordu.

33. PRWRA'nın kanunu üç kişilik bir mü dürler heyeti kurulmasını gerektirmektedir. Bi risi genel vali (Reis) diğerleri kabinesinin iki üyesidir. Kurumun yürütme yetkisi bu üç idare kurulu üyesi tarafından seçilen bir genel müdü re verilmiştir. PRWRA nın kanunu, PRWRA ta rafından tesbit olunacak enerji satış fiyatlarının mâkul hadde olmasını ve kurumun ellerinde ku rum tahvilleri bulunanlara karşı mükellefiyetle rini yerine getirebilmesine yeterli olmasını âmirdir. Kurum, kendi adına borçlanmada bulu nabilir ve borçlarına karşılık gelirlerini terhin edebilir. Kurum kendi müstahdemlerini tayin yetkisine sahiptir ve ücret tesbitinde serbesttir. Puerto Pico halkı adına kuruma imtiyaz sağlan mıştır. Her türlü vergilere karşılık olmak üzere, gelirlerinin % 5 ini mâliyeye verir ve bu gelir lerin % 6 sı hizmet gördüğü bölgedeki Belediye ler arasında taksim olunur.

34. PRWRA sistemi kısmen Devlet Su İşle rine iktisap ederek, kısmen Amerikan bağışların dan yararlanarak, kısmen New York borsasında satılan gelirli tahvillerin satışından biriken fon larla teşekkül etmiştir. Son olarak satılan tahvil lerin miktarı 22 milyon dolardı. Ortalama faiz miktarı % 3,6 idi. .

35. PRWRA nın üretim kapasitesinin takri ben 110,000 kW'ı hidroliktir. Pratik olarak bü tün hidrolik imkânlar kullanılmış olduğundan 1956 dan sonra inşa olunan santrallar termik santrallardır. Esas itibariyle birisi kuzeyde, diğeri güneyde bulunan iki rafineriden istihsal olunan yakıt yağı (fuel oil) kullanılmaktadır. Toplam PRWRA kapasitesi 1962 yılında 700,000 kW idi.

36. Dağlık bölgeler boyunca köy elektrifi kasyonu hızlandırılmıştır. Amerikan Köy Elekt rifikasyon İdaresi (REA) tarafından hazırlanan programlar uygulanmaktadır. REA her yıl PRWRA nın tahvillerinden bir kısmını satın al maktadır. Bu bonolar % 2 faizlidir. Köy elektri fikasyon programları ayni zamanda her sene A merikan hazinesinden yapılan ödemelerle de des teklenmektedir. Bu bağışların sebebi köy elekt rifikasyonunun, PRWRA bakımından ekonomik fizibilitesini yükseltmektir.

37. PRWRA personelinin % 100 ü Puerto Rico'ludur. Bir çoğu Birleşik Devletlerde eğitim görmüştür. Müşavir mühendisler, hususiyle ener ji ekonomisi ve menejman politikası hususunda tavsiyelerde bulunmak ve mütalea vermek mak

sadıyla tutulurlar. PRWRA Amerikan Atom E nerjisi Komisyonu ile işbirliği halinde 16,000 kW gücünde bir nükleer santral kurmaktadır. Bu santral süper nükleer ısıtmalı ve kaynar sulu reaktörün tekmil en son niteliklerini haiz ola caktır.

38. Puerto Rico geçmiş on yıl zarfında ke sif bir sanayileşme programı tatbik etmiştir Bu nun sonucu olarak adada birkaç, yüz yeni sanayi teşebbüsü kuruldu, ulaştırma ve muhabere sis temleri tekâmül ettirildi, modern içme suyu ve kanalizasyon sistemleri yapıldı ve hayat standar dı hissedilir derecede yükseldi. Bütün geçmiş yıllarda, ziraat adada belli başlı gelir kaynağı olagelmişken şimdi endüstriyel gelirler zirai ge lirleri aşmıştır., Bu inkişafı destekliyen önemli faktörlerden birisi PRWRA vasıtasıyla kifayetli ve makul fiyatlı elektrik enerjisi tedarikidir. PRWRA nın elektrik fiyatları Birleşik Amerika nın Atlantik sahillerine hizmet eden kurumların elektrik fiyatları ile kabili mukayesedir En dü şük ve en yüksek fiyatın ortalaması kadardır. Şimdi PRWRA Birleşik Amerika ve ona bağlı topraklarda ikinci büyüklükte, Federal hüküme te bağlı olmıyan bir teşekküldür.

İran'ın Kuzistan Bölgesi :

39. İran'ın güney batısında, Basra körfezi nin kuzeyi ile sınırlanan kısım Kuzistan bölgesi olarak bilinir. Yüz ölçümü 150,000 km2 olup nü fusu 2,5 milyondur. Basra körfezinden Bahtiyarı dağlarına kadar uzanan düpedüz geniş bir çöl dür. Bu dağların eteklerinde İran'ın birçok pet rol kuyusu mevcuttur.

40. Ova beş tane nehir vasıtasıyla drene edilir. Bu nehirlerden birisi olan Dez nehri üze rinde kemer barajlı bir hidrolik santral yapıl mıştır. İlk kapasitesi iki üniteli 130 000 kWtır. Nihai kapasitesi 520 000 kW olup sekiz ünite ko nulacaktır. Santral yeni işletmeye alınmıştır.

41. 1956 yılında eski İran'ın asırlar boyun ca ekonomik gücünü teşkil eden Kuzistanın ikti sadi kalkınma plânını yapmak üzere bir özel fir ma tutuldu. Tavsiyeleri kabul ettikten sonra İran hükümeti bunların tahakkuku için Firmayı hükümete yardıma davet etti. Bu mühendislik firması da Iran Plânlama teşkilâtına Kuzistanın topyekûn kalkınma programını teslim etti. Bu program 14 projeden 6 milyon kW toplam ka pasite inkişafını ve bir milyon hektarlık çiftçi arazisinin sulanmasını hedef güdüyordu.

42. 1957 58 de Kuzistanın elektrik sistemi pek ilkel idi. Sadece, petrol kumpanyalarının dünyanın en büyük rafinerilerinden birine sahip oldukları Abadan şehrinin elektrik durumu iyi idi. Abadan'da kumpanya kendi memurlarına ceryan veriyordu. Diğer şehirlerde ise ammeye

ait ve özel teşebbüslerin muhtelif kombinezonla rına rastlanıyordu. Ne bir kontrol ve ne de bir nizam vardı. Hizmetler güvensiz ve yetersiz idi. Abonelerin bağlantı mükellefiyetleri gayet ağır dı ve tarifeler elektrik enerjisi kullanılmasını ar tırıcı istikamette değildi.

43. Kalkınma plânının gereği olarak Abadan ile Kuzistanın merkezi olan Ahvaz arasında 132 kV İuk bir enerji nakil hattı çekildi. Bu hat Abadandaki petrol kumpanyalarından satın alı nan enerjiyi Ahvaz'a getirmek için kullanıldı. Ahvaz dağıtım sistemi ıslah ve tevsi olundu. Ah vazın enerji talebi üç yılda dört misli oldu.

44. Ahvazdaki özel teşebbüsün malı olan sis tem hükümet tarafından iktisap olundu ve tevsi edildikten sonra belediyeye devrolundu.

45. Plânın dediğine uygun olarak, kalkınma programlarını yürütmek üzere 1960 yılında Ku zistan Su ve Elektrik İdaresi teşkil olundu (KWPA). Bu teşkilât plânlama teşkilâtının başı olan Başbakan Yardımcısına bağlandı. Başbakan Yardımcısı selâhıyetlerini, Başbakan tarafından tayin olunan Genel Müdüre devredebilir. Halen bu yapılmıştır. KWPA, kanununun verdiği hak ka dayanarak, gelirlerini kendi işletmelerini fi nanse etmek üzere kullanabilir. Kendi memur ve müstahdemlerini tayin edebilir ve bunların üc retlerini devlet memurlarını ilgilendiren nizam lara bağlı kalmaksızın serbestçe tesbit edebilir. Elektrik satış tarifeleri yapabilir ve sulama suyu için mükellefiyetler tesis edebilir. Kendi siste minin muhasebesini tutar. Tamamıyle hükümet tarafından sahip olunduğu için, müstakil bir te şebbüs olarak çalışabilmesi için kâfi miktarda otonom olması sağlanmıştır. KWPA Kuzistanın beş nehri ile ilgili amenajman projelerini yürüt mektedir.

46. KWPA enerji üretimi ve diğer umumi hizmetler için tam sorumludur. Ontario hidrolik gurubu, Dez hidroelektrik projesinin işletme ve bakım işlerine yardım etmekte ve sonradan so rumluluk alacak olan İranlı personeli yetiştir mektedir. Ontario mühendisler gurubu, KWPA nın, başında bir iranlı mühendisin bulunduğu Enerji seksiyonunun bir parçası olarak çalış maktadır. 1965 yılında tekmil personel İranlı olacaktır.

47. Kuzistanın kalkınma projelerinin tahak kuku için Dünya Bankası Kuzistana 42 milyon dolarlık kredi vermiştir. KWPA nın toplam ihti yacı 150 milyon dolardır. Geri kalan ihtiyaçları petrol gelirlerinden karşılanacaktır. Yapılacak işler arasında Dez barajı, transmisyon hatları, postalar, bir pilot sulama projesi, şeker kamışı ekimi ve fabrikası, belli başlı merkezler ve bun ların yakınlarındaki beş adet şehir elektrik sis temlerinin tevsi ve ıslahı işi vardır. IBRD ile ya

TÜRKİYE'DE İLK DEFA

Umumî telefon santralları bakımından bugün dünya üzerinde mevcut en modern ve en ileri telefon teçhizatı olan Ericsson Crossbar ile teç hiz edilmek, Türkiye'de ilk defa Afyon şehrine kısmet olmaktadır. Resimlerde halen montajı ya pılmakta olan telefon santralından bazı kısımlar görülmektedir. Bu santral, önümüzdeki Haziran ayı içinde servise girecektir.

Crossbar tipi LM Ericsson santralları, öncelikle ve uzun tetkikler sonunda Avustralya, Tunus ve Mısır gibi memleketlerde bundan böyle kullanı lacak tek sistem olarak kabul edilmişlerdir. LM Ericsson mamûlâtından olan Crossbar santralları bugüne kadar birçok memleketlerde hizmete so kulmuş olup, bunlar meyanında Amerika, Kana da, Brezilya, Kolombiya, Fransa, Hollanda, Dani marka, Burma, Tayland, Finlandiya, İsveç ve da ha pek çok memleket sayılabilir. Bugüne kadar L M Ericsson Crossbar sisteminden takriben cem'an 4 milyon hatlık teçhizat tesis edilmiş ve ya siparişe bağlanmış bulunmaktadır.

Bugün için Afyon santralı, modern tekniğin en son yeniliklerine sahip bulunmaktadır. Şehirler arası ve milletlerarası telefon konuşmalarının ileride otomatikleştirilmesi halinde bu gibi ko nuşmalara imkân verecek gerekli teçhizat daha şimdiden Afyon santralına monte edilmiş vazı yettedir. Santrala bu imkânı kazandıran hususi yet ise, sinyal gönderme sisteminin, en modern sistem olan teyidli çok frekanslı sinyal gönder me sistemi oluşudur, ki böyle bir sistemin kul lanılması, otomatik şehirlerarası aramaları için bir lüzum olarak kendini gösteren süratli ve has sas bir transmisyona imkân vermektedir.

pılan ikraz anlaşmasında tarifelerin ıslahı ve KWPA nın teşkili gibi hususlar da yer almıştır.

48. İlk defa olarak güvenilir ve makul fi yatlı enerji arzı ile Kuzistanda enerji talepleri nin büyük artışlar kaydedeceği bilfiil ispat olun du. Üçüncü Dez ünitesi 1965 66 da, dördüncü ünite de 1968 yılında konulacaktır.

SONUÇLAR:

491 Yukarıda izah olunan beş örnekte az ge lişmiş bölgelerin enerji ihtiyaçlarının karşılan masında rastlanan ortak hususlar kaydolunmuş tur. Aşağıda ortak meseleler ve bunların çözüm leri incelenecektir.

50. Problem : Elzem vazifeyi ifa etmek için tam sorumluluk yüklenmıye muktedir bir kurum kurmak. Hiç bir özel teşekkül bu işi yapamaz ve hiçbir mevcut Devlet teşekkülü o halinde bıra kılarak yepyeni ihtisas ve sorumluluklarla teçhiz olunamaz. Çözüm: Normal hükümet teşekkülle rinden ayrı yapıda bir kurum kurmak ve bunu sabit bir noktada mevcut hükümet yapısına kar şı sorumlu tutmak. Bu müesseselerin sık sık rast lanan bazı önemli prensipleri şunlardır:

(a) Bir Devlet dairesinden ziyade anonim şirketlere benzerler.

(b) Geniş bir otonomiye sahiptirler.

(c) Geniş bir hareket ve karar serbestisine sahiptirler.

(d). Normal Devlet hizmetleri düzeninden uzaktırlar.

(e) Modern muhasebe sistemleri vardır ve mutat usullerle denetlenirler.

(f) İdare ve personel politika dışı tutulur.

(g) Mali bakımdan kendi imkânlarıyla ya şarlar ve masraflarının karşılığını hiz metlerinden faydalananlara yüklerler.

(h) Kâr etmek gayesiyle kurulmamışlardır.

(i) Normal vergilerden muaftırlar, bazı hal lerde belirli nisbetlerde vergi hissesi ö derler. Bu nev'iden ödemeler dışında bu idarelerden hiçbirisi elektrik tüketici lerinden aldığını mal sahibi olan hükü mete vermek vazifesini gören bir aracı durumuna düşmemiştir.

51. Problem: Modern elektrik sistemleri nin inşasını finanse etmek. Çözüm: Başlangıçta hükümetin mülk veya para olarak verdikleri ile beraber kurulan yeni teşekkül, masraflarını (a) kendi gelirleri, (b) kendi iç ve dış borçlanma ları, ve (c) Hükümetin bizzat açtığı veya kefil olarak temin ettiği krediler yardımıyla karşılar.

Her halü kârda yeni teşekkülün sahibi hükü mettir. Yeni teşekkül doğrudan doğruya veya dolaylı olarak borçlarının masraflarını ödemekle mükelleftir. Hükümetin hissesi para ile değil, sa dece umumi refahın artmasıyla ödenir.

52. Problem: Modern bir elektrik sistemini kurmak ve işletmek için elzem olan yüksek se viyeden ihtisasa en çabuk yoldan nasıl sahip olu nur? Çözüm: Başlangıçta yabancı iş gücünden faydalanılır, eğitimle yerli iş gücü yükseltilir ve neticede sistem yerli iş gücüne devrolunur. Ya bancı mühendislik firmalarının yüksek seviyede ki teknik ve idari ihtisaslarından, kontratlar yo luyla devamlı olarak faydalanılır.

53. Problem: Mevcut mülk ve organizasyon dan istifade olunarak, kurulan yeni sistem eskisi üzerine nasıl bina olunabilir? Çözüm : İncelediği miz beş halin bir çoğunda özel teşebbüse ait sis temler müzakereler yoluyla yenisi tarafından ik tisap olunur. Ammeye ait eski sistem varsa, bu da yenisi içersinde absorbe edilir. Mevcut orga nizasyonlar, yeni organizasyona faydalı olabildik leri sınıra kadar, ya doğrudan doğruya veyahut tekrar eğitilerek yenisi tarafından absorbe olu nurlar. Yeni sistemin ürettiği enerjiyi dağıtan mahalli dağıtıcılarla, yeni Müessesenin prensip lerine uygun satış kontratları yapılır. Bu kontrat lara parekende satış fiyatlarının ne olacağı, müş teri hizmet politikası ve muhasebe sistemlerinin nasıl olacağı gibi hususlar dercolunur. Tabiatıy la, PPC ve PRWRA halinde bunlara ihtiyaç yok tur. Bu iki kuruluş, kendi hizmet bölgeleri dahi lindeki nihai müşterilere (parekendeci) kadar hizmet götürürler.

54. Problem : Modern bir elektrik sistemine sahip olmak için yapılacak yatırımların hükümet ve kendi mâli imkânları haricindeki finansman kaynakları nasıl sağlanır? Çözüm: Her bir hal de de yeni teşkilât hükümet kefaleti altında ken di adına borçlanmaya girişebilmektedir. Keza, her bir halde de yeni teşekkül kendi gelirlerini elektrik maksatlarına ayırabilmektedir. Yeni te şekkül masraflarının tamamını karşılıyacak şe kilde gelirlerini ayarlama yetkisine sahiptir. Ya tırımcılar mâkul bir faiz haddi karşılığında pa ralarını elektrik işine yatırabilirler. Bazı haller de memleket dahilindeki veya dış alemdeki özel sermaye piyasasından da faydalanılabilir.

55. Problem: Yeni elektrik sisteminin he deflerini tayin etmek gayesiyle müstakbel talep lerin vüs'ati önceden nasıl tahmin ve tayin oluna bilir? Çözüm: Beş haldeki halihazır büyüme bu soruya ışık tutmaktadır. Herbir halde de yeni teşebbüs faaliyete geçtikten sonra mazi ile hiç bir irtibat kalmadığı açık bir şekilde hissolunur. Enerjinin yeterliliği, tarife seviyeleri, v.s. gibi yeni objektiflerle enerji taleplerinin artış seviye si beklenilenden çok daha fazla olmuştur. En

Elektrik Mühendisliği 00

önemli kademe yeni amaçların tayinidir. Bun dan sonraki, değişebilecek olan müstakbel ihti yaçların karşılanması için tesis olunacak kapasi tenin muayyen bir marjini ihtiva etmesidir. Şa yet artış beklenenden az olursa, plânlı gelişme geciktirilebilir. Aksine bu artış çok sür'atli olur sa yapılacak tesisler hızlandırılır. Enerji tahmin leri yapılırken ana ekonomik hususlar, meselâ nüfus ve nüfus artışı, muhtemel sanayi gelişimi, benzer şekilde yeterli enerjiye kavuştuktan son ra diğer bölgelerde kaydolunan gelişmeler, gibi faktörler nazarı itibare alınmalıdır. Verdiğimiz beş misalde enerji artışlarının beklenilenden faz la olduğu görülmektedir. Enerji artışları her beş yılda iki katı olabilir.

56. Problem: Elektrik enerjisi üretiminde yerli primer enerji kaynaklarının rolü nedir? Çözüm : Bütün hallerde su kaynakları başta ol mak üzere primer yerli enerji kaynaklarının ge liştirilmesine büyük önem verilmiştir. Sonradan,

ihtiyaçlar arttıkça mahalli kömür ve petrol rafi neri artıkları kullanılır. Petrol satın ahnak için dövize ihtiyaç hasıl olması diğer enerji kaynak larının lehine bir durum yaratır. Bununla bera ber, bu husus tüketiciye zarar vererek ekonomik inkişafı köstekle} ebilecek nitelik arzetmek isti dadında olduğundan tenkitçi bir gözle iyice tet kik olunmalıdır Elektrik enerjisi diğer bütün enerji şekillen içinde en seyyal olanıdır. Tek nolojinin ilerlemesi sayesinde her nev'iden kö mür, tabu gaz, ham petrol, tekmil petrol türev leri rafineri artıkları (fuel oil) elektrik istihsa linde kullanılabilir.

57. Modern elektrik sistemlerinin finansma nını sağlamak için IBRD, AID ve bunların Av rupadaki mütekabilleri gibi beynelmilel teşek küllerden krediler alınabilir. Amme ve özel mü hendislik firmalarından geniş ölçüde faydalanı labilir ve burada anlatıldığı gibi diğer bölgele rin tecrübelerinden faydalanılabilir.

ı»»****»****»»»*»»»V*V*»VV»»V*»VV*VVVVV*VVVVV*V*V*V*V»»VVVVVV*^

TÜRK MÜHENDİS VE MİMAR ODALARI BİRLİĞİNDEN

<<< '''

Münhal bulunan Birlik Genel Sekreterlik Makamına 7303 sayılı kanunla değiştiri

len 6235 sayılı Kanunun 7. ve Birlik Talimatnamesinin 28. Maddeleri Gereğince tayin

(>

yapılacaktır.

((<«>>

Bu hususla ilgili şartlar aşağıda gösterilmiştir. Taliplerin aşağıda belirtilen vesika

larla birlikte Birliğe başvurmaları rica olunur.

1 — Birlik Umumî Kâtipliği bütün vaktini Birlik işlerine hasrını icab ettiren asli bir vazifedir.

2 — Birlik Umumî Kâtibinde aranacak ana vasıflar ve Umumî Kâtipliğe talip ola

cak meslekdaşlarımızdan istenecek vesikalar şunlardır :

i <'

a) Odalardan birinde asli aza olarak kayıtlı bulunmak ve Odasına karşı mü

i* ('

kellefiyetini tam olarak ifa etmiş bulunmak, (Odasından alacağı vesika

ya istinaden),

b) Mesleğinde asgari 5 sene hizmeti olmak (memuriyet senesini beyan),

c) Çalıştığı yerlerden veya müesseselerden bonservis almış olmak (son ça lıştığı yerden vesika),

d) Birlik ve Oda idare Heyetlerinde veya mümasili meslekî teşekküllerin İdare Heyetlerinde iki yıl çalışmış olmak, (vesika),

e) Müracaat edenlerin Odası tarafından müsbet bir vesika ibraz etmiş ol mak, (vesika)

f) 6235 sayılı Kanunun 28. maddesinin (a), (ç) ve (d) fıkralarındaki ceza lardan birisi ile Haysiyet Divanınca mahkûm edilmiş olmamak,

3 — Birlik Umumî Kâtipliği vazifesi aylık ücret TL. 1500.—' dır.