KUZEY-BATI VE BATI ANADOLUNUN 1975 YILINA KADAR ENERJİ VE TAKAT İHTİYACI VE BU İHTİYACIN KARŞILANMASI

Kuzey Batı ve Batı Anadolunun 1975 yılına kadar enerji ve takat ihtiyacı ve bu ihtiyacın karşılanması

Memleketimizin toplam elekti ık üretiminin % 75 i Kuzey Batı ve Batı Anadolu bölgelerinde tüketilmektedir. Halen tek bir enterkonekte sis tem teşkil eden bu iki bölge, müstakbel Türkiye enterkonekte sisteminin çekirdeğini teşkil et mekte, tüketimdeki hissesi gittikçe artmaktadır. • Yeni inşa edilen enerji nakil hatları ile sistemin genişlemesi neticesi, 1975 de bu bölgenin, Tür kiyenin % 85 90 ını içine alacağı muhakkaktır.

Yazan : Mehmet ERDEMİ R

Y. Müh. Enerji ve Tabii Kaynaklar

Bakanlığı

3 — Bilhassa termik santrallarda uzun süreli bir arıza vuku bulmıyacaktır.

Bu şartların hemen hepsi işletmelerin ihtiyarı dışındaki tesirlerle ilgilidir. Bu itibarla bilhassa 1965 ve 1969 seneleri kritik bir durum arz et mektedir.

Çiçeroz — Gökçekaya santralının gecikmesi halinde 1968 yılı da kritik olabilir. 1970 yılı ise

Sistemin 10 serrcUk talep tahminleri ve üretim imkânları

fular

1965 1966 1967 1968 1969 1970 1971 1972 1973 1974 1975

Puant MW

710 800 900 1010 1120 1300 1480 1670 1900 2150 2450

Talep

Yedekli İhtiyaç Enerji

850 960 1080 1210 1350 1560 1780 2000 2280 2580 2940

3870 4330 4900 5600 6350 7200 8250 9300 10600 12000 13600

İmkân

Güç

Enerji

900 1200 1200 1400 1500 1500

4037 4840 5590 6090 6450 6450

Bu tablodaki ihtiyaç tahminleri, Mayıs 1964 de, Enerji ve Tabiî Kaynaklar Bakanlığında ya pılan toplantılarda 1969 yılına kadar tesbit edil miş ihtiyaçlardan hareket edilerek yapılmıştır. Yıllık artışların tespitinde, kalkınma plânında ön görülen % 13 oranı esas alınmış, ancak bölgenin devamlı şekilde genişlediği de göz önünde bulun durularak % 13 ün üstünde, her yılın ihtiyacına bir kaç yüz milyon kwih ilâve edilmiştir. Yedek ihtiyacı, puvantın % 20 fazlası olarak kabul edil miştir.

İmkânların tesbitinde ise şu faraziyelerden ha reket edilmiştir:

1 — Bütün küçük termik üniteler devamlı olarak çalıştırılacaktır.

2 — Hidrolik santrallar yönünden her sene normal yağış olacak, çok kurak bir yağış senesi olmıyacaktir.

geıek enerji ve gerekse takat bakımından ihti yacın, programlanmış imkânlara göre karşılana mıyacağı bir yıldır. Çünkü işlerin bugünkü sey rine göre Keban barajının 1970 yılı başına kadar bitirilmesi mümkün görülmemektedir.

Buna göre :

1 — Çoğu eski olan küçük termik ünitelerin devamlı ve emniyetli olarak çalıştırılmalarının güçlüğü,

2 — Çok kurak senelerde, meselâ 1969 un böyle bir sene olması halinde, ihtiyacın karşılan masının imkânsızlığı,

3 — Keban'ın 1970 senesine yetişememesi se bebiyle o sene ihtiyacın karşılanamaması gibi sebepler muvacehesinde Keban santralı iş letmeye girinceye kadar bir başka santralın ku rulmasında mutlak zaruret vardır

Elektrik Mühendisliği 05

Böyle bir santral ancak bir termik santral ola bilir. Çünkü 3 4 sene gibi kısa bir müddet için de yalnız bir termik santral inşa edilebilir. Ote yandan hiç bir suretle böyle bir santral Keban'ın alternatifi olamaz. Zira bugün mevcut termik kaynaklar muvacehesinde kurulabilecek termik santralın kapasitesi, en fazla 400 500 MW mer tebesinde clabilır. Bu da yukarıdaki tablodan görüleceği gibi, 1969 1972 ihtiyacını ancak kar şılayabilir Bu itibarla bir taraftan bir termik santralın inşasına çalışılırken öte yandan Keban' ın 1972 sonuna kadar yetiştirilmesi için gerekli bütün gayretlerin gösterilmesi zaruri bulunmakta dır. Çünkü ihtiyaç tablosundan da görüldüğü ü zere 1970 den itibaren ihtiyaç, yılda ortalama 300 MW kadar artmakta olup bugünkü enterko nekte sisteme dahil bölgenin 1,5 misli bir kapa sitede olan Keban santralı, 1972 den itibaren an cak uç yıllık bir ihtiyacı karşılıyabilecek ve 1976 yılı başlarında Keban dahi ihtiyacı karşılıyamaz duruma gelecektir. Bu itibarla ikinci beş yıllık plânda daha başka santralların kurulması ön gö rülmelidir.

Kurulması düşünülen termik santral, yakıt olarak ya linyit veya yakıt yağı (Fuel Oil) kul lanacaktır. Bu günkü çıkartma metotları muvace hesinde yer üstü işletmelerinden elde edilen lin yitlerin, kWh başına 3 kuruş civarında bir kül fet yüklıyeceği anlaşılmaktadır. Buna karşılık yakıt yağı kWh başına 6 kuruş kadar bir şarjı gerektirdiğinden ve her iki halde de santralın te sis maliyeti aşağı yukarı aynı olduğundan kuru lacak santralın yakıt olarak linyit kullanması ge rektiği aşikârdır

Halen linyit santralları için memleketimizde iki önemli imkân mevcuttur.

1 — Trakya linyitleri.

2 — Seyit Ömer linyitleri

Bunlardan Trakya linyitleri dağınık olup orada bir santral kuulması halinde yakıt bedeli, nakliye sebebiyle Seyit Ömere nazaran yüksek olacaktır.

Seyit Ömerde ise elde mevcut bilgilere göre 120.000.000 ton görünür ve muhtemel bir rezerv mevcuttur ve kömürün tonu bugünkü rayiçlere göre 25 liraya mal edilebilecektir. Bu linyitlerin kalori değeri ortalama olarak 2500 kcal/kg kabul edilmektedir. 150 MW lık gruplarda bir kWh için 2700 2800 kcal sarf edilmektedir. Buna göre kWh başına 1,1 kg kömür sarfı kâfi gelecek yani yakıt masrafı 2,75 krş/kWh civarında ola caktır.

Termik santrallar için realist amortisman sü resi 25 sene olarak kabul edilir. Emniyetli o larak 100 000 000 ton rezerv kabul edilirse 25 yıl ömürlü bir santral, senede 4.000.000 ton kömür

Elektrik Mühendisliği 95

kullanabilir Buna göre senede takriben 3,6 mil yar kWh enerji üretebilecek bir santral kurmak mümkündür. Böyle bir santralın kurulu gücü 600 MW civarında olmak gerekir. Öte yandan Seyit Ömer linyitlerinin bir kısmının halk ve endüstri ihtiyacına ayrılması gerektiğinden meselâ her biri 150 MW takatında 2 gruptan müteşekkil 300 MW takatında bir santral kurulması halinde, yılda 2 milyon ton kömür sarfı ile 1,8 milyar k"Wh enerji üretilebilir.

Bu takdirde 1969 yılı emniyet altına alınabi leceği gibi 1970 ve 1971 yıllarının ihtiyaçları da emniyetle karşılanabilir. Keban barajının da 1972 yılı başına yetiştirilmesi suretiyle 1975 sonuna ka darki devrenin ihtiyacı emniyet altına alınmış olur. Kebanın 1972 başına yetişmemesi halinde 150 MW lık bir üçüncü grup daha ilâve edilerek Seyit Ömer Santralı tevsi edilip 1972 ihtiyacı da karşılanabilir.

2 X 1 5 0 M W takatındaki

Seyit Ömer Termik Santralının tesis bedeli ve enerji maliyeti

İnşa halinde bulunan Ambarlı yakıt yağı sant ı alının kW başına tesis bedeli 1750 lira civarın dadır. Yakıt yağı yerine linyit yakacak bir ter mik santralın yalnız kömür alma ve hazırlama te sisleri yakıt yağı santralından farklı ve biraz pa halıdır Buna mukabil grup takati yükseldikçe tesis maliyeti düşmektedir. Seyit Ömer için 150 MWhk gruplar düşünüldüğünden kömür hazırla madan doğabilecek tesis bedeli artışı, grup bü yüklüğünden ileri gelen fıat düşüklüğünden fazla siyle karşılanacaktır. Bu itibarla, Seyit Ömer santralının kW başına tesis bedeli 1750 lirayı aş mıyacaktır. Buna göre Seyit Ömer santralı için 1750 X 300.000 = 525.000.000 TL. yatırım yapmak gerekecektir. Bunun takriben % 601 yani 315 mil yon lirası dış paradır.

Bundan başka yılda 2 000.000 ton linyit çıkar mak için Seyit Ömer Kömür tesislerine de yine % 601 dış para olmak üzere 70 milyon civarında bir yatırım yapmak gerekmektedir. Böylece yılda 1 800.000.000 kWh enerji üretmek için yapılması gerekli yatırımın yekûnu 350 milyon lirası dış para olmak üzere 600 milyon lira civarında ola caktır.

Enerji Maliyeti :

Sermaye masrafları:

Faiz

: %6

Amortisman

: %4

Toplam

: % 10

kabul edilebilir Buna göre kW başına yıllık mas raf : % 10 X1750 = 175 TL. olur. Kilovat başına

6000 kWh istihsal öngörüldüğünden her bir kWk için 175/6000 = 0,0291 TL. = 2,91 kuruş sermaye masrafı meydana gelir.

işletme masrafları: Yukarıda da işaret edildiği gibi kWh başına 1,1 kg linyit sarf edilecektir. Bunun bedeli, 2,75 krş tur. Öte yandan işçilik, bakım, tamir v.s. masrafı olarak kWh başına 0,8 krş civarında bir gidere de ayrıca ihtiyaç vardır Buna göre işletme masraflarının yekûnu, 2,75 + 0,8 = 3,55 krş/kWh olacaktır. Sermaye masrafları ile birlikte kWh maliyeti 2,91 + 3,55 = 6,46 kuruşa ulaşacaktır.

Yuvarlak bir hesapla Seyit Omerde kurulacak bir termik santralda elde edilecek enerjinin ma liyeti, 6,5 krş/kWh civarında olacaktır.

Netice

Bir yandan Keban barajı yetışinceye kadar 1969 1971 yıllarının ihtiyacını emniyet altına al

mak, öte yandan çok kurak senelerde hidrolik enerji noksanını telâfi etmek ve nihayet Seyit Ömer linyitlerinin çok düşük kaliteli kısımlarını da değerlendimek için Seyit Omerde 2 X150 = 300 MW takatmda bir termik santral kurulması uygun ve zaruri görülmektedir.

Kömür tesisleri dahil proje için :

350.000.000.— TL. dış

250.000.000,— TL. iç olmak üzere 600 000 000,— TL. yatırım yapılması gerekmektedir. Bu santralda yılda 1.800.000.000 kWh elektrik üretebilecek ve bunun kWh ı 6,5 kuruşa mal edilebilecektir.

Bu santralın bütün etüd, proje ve finansman konuları 1965 içinde halledilmeli ve 1966 yılının ilk aylarında inşaata başlanmalıdır.

NgCÂT, U1 CAP ti 6Aİ.ATA

ret • TtLt

TIP A

M0O£RN İt İKTİSADİ

\

J

HARİCİ AHHHLATMA

Elektrik MünendİBİİJİ 95