ENERJİ VE TABİİ KAYNAKLAR BAKANLIĞININ KURULUŞ VE FAALİYETLERİ

Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığının Kuruluş ve Faaliyetleri

Ener/ı ve Tabii Kaynaklar Bakanı Sayın Hudaı Oral'ın 5 Ekim 1964 günü Ankara Gazete ciler Cemiyetinde tertiplediği basın konferansında vermiş olduğu izahatın elektrik konusu ile ilgili kısımları aşağıda verilmiştir

«Bakanlar Kurulunun; 13.2.1962 tarihli bir kararı ile Türkiye Merkezi Hükümet Teşkilâtına dahil Bakanlık, Daire ve Müesseseler arasında Merkezî Hükümet görevlerinin dağıtılış tarzını tesbit etmek ve bu dağıtımın âmme hizmetleri nin en verimli tarzda ifasına imkân verip verme diğini inceleyerek bu hususta teklif ve tavsiye lerde bulunmak üzere «Türkiye ve Orta Doğu Amme İdaresi Enstitüsü, Devlet Personel Daire si, ilgili Fakülteler ile Bakanlık ve Daireleri» gö revlendirilmişti.

Böylece teşekkül eden Merkezi Hükümet Teş kilâtı Araştırma Projesi (MEHTA Projesi) Yö netim Kurulunun çalışmaları neticesi hazırlanan raporda, birbirleriyle yakın ilgisi bulunan ener ji ve tabii Kaynakları bir elde toplamak suretiy le bu sektörlerdeki dağınıklığı, tedahül ve teker rürleri ve insan gücü israfını önlemek, hizmetle rin sür'atle görülmesini sağlamak için Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı adiyle bir Bakanlık kurulması ve Sanayi Bakanlığına bağlı:

Maden, Petrol ve Enerji Daireleri Etibank Genel Müdürlüğü Türkiye Kömür İşletmeleri Kurumu Genel Müdürlüğü (TKİ) *~ Elektrik İşleri Etüd İdaresi Gene] Müdürlüğü (EİE) Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı (TPAO) Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü Genel Mü dürlüğü (MTA) ile Başbakanlığa bağlı: Atom Enerjisi Komisyonu (AEK) Bayındırlık Bakanlığına bağlı: Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü (DSİ) Ticaret Bakanlığına bağlı:

Petrol Ofisi Genel Müdürlüğü'nün, (PO) ye ni Bakanlığa bağlanması zarureti belirtilmiştir.»

Bu görüş, daha evvel 154 sayılı Kanuna göre kurulan yerli ve yabancı mütehassıslar grupu ta rafından İktisadî Devlet Teşekkülleri hakkında hazırlanan raporda. Kaynaklarımızın gereği gibi geliştirilmesi için ilgili kuruluşların Enerji ve

Tabii Kaynaklar adı altında bir Bakanlığa bağ lanması gerektiği fikrine de tamamen uygundur.

«Üçüncü İnönü Hükümetinin programında yer alan Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı kurulması, Bakanlıklar Kuruluşu hakkındaki 4951 sayılı Kanuna uygun olarak 25.12,1963 tari hinde kararlaştırılmış ve Başbakanlığın 7.2.1964 tarihli yazısı ile yukarıda adı geçen daire ve ku rumlar, Bakanlığımıza bağlanmıştır.

Bu daire ve kurumların Bakanlığımıza bağ lanması ile Bakanlığın faaliyet alanı kesin ola rak tespit edilmiştir. Bu suretle faaliyete geçen Bakanlığımız, bir yandan günlük işlerini takip ederken öte yandan bir ihtisas komisyonu teşkil ederek Bakanlığın Teşkilât Kanunu Tasarısını hazırlamıştır. Hazırlanan Kanun tasarısı, Tem muz ayı içinde MEHTA Projesi gereğince Ba kanlar Kurulunun 5.6.1964 tarihli bir kararı ile Devlet Plânlama Teşkilâtı bünyesinde kurulan (idareyi ve İdari Metodları Yeniden Düzenleme Komisyonu) na intikal ettirilmiştir. Bu komis yondaki tetkiki bitmek üzere olan tasarı, bu ay içinde Hükümete ve 1 Kasım'da da Millet Mecli sine sevk edilecektir.

Bakanlığın görevi, Y urdun enerji ve tabii kaynaklarından yararlanmak, bu kaynakları ge liştirmek ve bu konularda gerekli koordinasyonu sağlamak, başka bir deyimle, yurdun maden, pet rol, elektrik, su ve yakıt politikasının esaslarını hazırlamak, bu konularla ilgili olarak temel etüd, inceleme, projeler arasında öncelik sırası, bağlı daire ve kuruluşlar arasındaki görev dağıtımı v.s. hizmetleri yapmaktır.

Tasarıda Petrol ve Maden Dairelerine yeni bâzı görevler verilmiş. Enerji Dairesi, Elektrik ve Y akıt Daireleri olarak ikiye ayrılmış ve yeni olarak da Su İşleri Dairesi ihdas edilmiştir. Ay rıca tasarıda Genel Müdürler, Daire Reisleri ve Bakanlık Mütehassıslarından müteşekkil bir Ko ordinasyon' Kurulu ca ön görülmüştür.

Resmî Sektör yatırımlarının yaklaşık olarak % 30 unu, bağlı kuruluşları vasıtasiyle gerçek leştiren Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı,

teknik bir Bakanlık olması sebebiyle teknik ve mütehassıs eleman çalıştırmak rorundadır. An cak bugünkü mevzuat muvacehesinde Bakanlık Teşkilâtında teknik eleman çalıştırmak çok güç tür. Y eni Personel Kanunu çıkıncaya kadar. Teş kilât Kanununda teknik personel çalıştırma im kânını sağlıyacak hükümlere yer verilmiştir.»

Bundan sonra bakanlığın faaliyetlerinin geniş liğinden ve petrol sektöründen bahseden Bahan elektrik sektörüne de temasla şunları söylemiştir :

Elektrik Sektörü :

«Memleketimizin iktisadi ve sosyal kalkınma sında elektrik sektörü, çok önemli bir yer işgal etmektedir.

1963 yılında 3 milyar 965 milyon kilovatsaat olan elektrik üretimimizin 1964 de 4.5 milyar kılovatsaat'ı bulacağı tahmin edilmektedir. 5 . 6 senede iki misline çıkan elektrik enerjisi ihtiya cımızın plân dönemi sonunda 6,5 milyar, 1970 de de 9,5 milyara çıkacağı hesaplanmaktadır. Bu hızlı artışı karşılamak için her sene Sarıyar Ba rajından daha büyük bir santralın inşası gerek mektedir. 1970 yılından itibaren ise her sene en aşağı Sarıyar ve Hirfanlı Santrallarının büyük lüğünde bir santralın inşası zaruri olacaktır. Aşağıda durumu, ile ilgili olarak geniş izahat ve rilecek olan Keban Barajı üzerinde ısrarla duru şumuzun sebebi de budur.

Elektrik ihtiyacının bu durumu karşısında, kalkınma plânı, elektrik sektörüne gereken yeri ni vermiştir. 350 milyonu 1963 de, 874 milyonu 1964 de, 1,1 milyar lirası 1865 de ve mütebakisi de 1966 ve 1967 de olmak üzere beş yıllık dönem de elektrik sektörüne 5 milyar lira yatırım ya pılacaktır.

Halen memleketimizde 465 000 kilovatı ter mik 935.000 kilovatı hidrolik olmak üzere 1 mil yon 400 000 kilovat kurulu santral gücü vardır. Bunların yıllık kapasitesi 4,5 milyar kilovatsaat kadar enerji üretecek durumdadır.

Plân dönemi başında 400 km civarında olan orta ve yüksek gerilimli enerji nakil hatlarının miktarı ise 6000 km. yi bulmuştur.

Halen inşa halinde bulunan Kesikköprü, Sa rıyar tevsii, Kovada II, Almus, Harşit, Hazar I II, Çağçağ, Van Engil, İğdır Kıti hidrolik ve Am barlı, Tunçbılek tevsii ve Mersin termik santral larının ikmali ile plân dönemi sonuna kadar ku rulu santral gücü 2 milyon kilovat'a, üretim ka pasitesi ise 8,5 milyar kilovatsaat'a çıkacak, ener ji nakil hatları da 13 500 km ye ulaşacaktır.

Halen inşaatına başlanmış bulunan Kadın cık, Gökçekaya (Çiçeroz) ve Keban santralları nın ikinci beş yıllık plân döneminde ikmâli ile

kurulu gücümüz 3,5 milyon kilovata ve üretim kapasitemiz de 15 milyar kilovatsaat'a ulaşacak tır.

Bugün memleketimizde üretilen elektriğin yaklaşık olarak % 70 i birbirine bağlı bir sistem halinde çalışan Batı ve Kuzey Batı bölgesinde tüketilmektedir. Bu bölgedeki büyük termik ve hidrolik santrallarda üretilen enerji sisteme bağ lı şehirlerin belediyelerine ortalama olarak 9 ku ruştan ve belediyelerce de halka, şehirden şehı re değişmekle beraber vergiler ve şebeke dağı tım masrafları dahil ortalama 25 kuruştan satıl maktadır. Öte yandan sistem dışında kalan ve memleketin nüfus itibariyle üçte ikisini barındı ran ve fertlerinin satın alma gücü zayıf olan böl gelerde ise elektrik halka ve sanayie 50 100 kuruşa satılmaktadır. Çünkü dizel santrallarında maliyet çok yüksektir. Bu fıatlarla bu bölgelerde sanayiin gelişmesi mümkün görülmemektedir. Bu sebeple her sene 1500 2000 km. uzunluğun da enerji nakil hattı yapmak suretiyle enterkon nekte sistemi bu bölgelere doğru genişletmeye gayret ediyoruz. Ancak Türkiye'nin bütün illeri nin ayni bir sisteme bağlanması uzunca bir za mana vabeste olduğundan bu bölgelerde elek triği ucuzlatmak için daha başka çareler de araş tırılmaktadır. Bunların başında Türkiye Elektrik Kurumu (TEK) kanunu gelmektedir Halen Mec lisin ilgili komisyonundan geçmiş bulunan bu kanun tasarısı önümüzdeki dönemde Meclislerde ivedilikle görüşülecektir.

TEK kanunu ile kurulacak kurum, memleke timizde elektrik sektöründeki dağınıklığı orta dan kaldıracağı gibi, bölge teşkilâtları vasıtasıy le, belediyelerden ve diğer teşekküllerden dev ralacağı elektrik tesislerini, modern işletmecili ğin ve tekniğin icaplarına göre işletecektir. Fa kat daha önemli olarak Türkiye çapında paçal bir fıat yaparak yukarıda işaret edilen bölgeler de elektrik fıatlarının ucuzlatılmasını temin e decektir Bu sayede belirli bir sanayiin memleke tin doğusunda ve batısında aynı şartlarla çalış ması ve birbirleriyle rekabeti sağlanacağı gibi vatantaşlara devletin eşit şartlar yaratması ma nasına gelen bir hakkaniyet de tesis edilmiş ola cakır.

Elektrik sektörünün problemlerinin hallinde Dünya Bankası memleketimize yakın ilgi göster mektedir. Seyhan Barajı ile Hidroelektrik Sant ralının, Mersin Termik ve Kadıncık Hidroelkt rik santrallarının finansmanını temin etmiş olan Dünya Bankası, elektrik Sektörün çeşitli prob lemlerinin çözümünde kullanılmak üzere Bakan lığımıza 2 milyon dolar tutarında hibe olarak bir teknik yardım yapmağa karar vermiştir

Şimdi kısaca köy elektrifikasyonuna da temas etmek istiyerum. Plân döneminde 1000 kadar

köyün elektriğe kavuşturulması ön görülmüştür. İlk defa 1964 yılında bu iş için bütçeden 10 mil yon lira tahsisat verilmiştir. 1965 yılı için ayrıl ması kararlaştırılan tahsisat ise 15 milyon lira dır. Yapılacak masrafın % 25 ine köylüler iştirak etmektedirler. Köy elektrifikasyonunda köylerin seçimi ve elektrik projesi Köy işleri Bakanlığın ca, tesis ve montaj işleri ise Bakanlığımızca ya pılmaktadır.

Üzerinde çok durulan bir konu da yaz saati meselesidir.

Sağladığı elektrik tasarrufu ikinci dünya har binde İngiltere'de tatbikine başlanan ve sosyal faydaları sebebiyle de harpten sonra tatbikatına devam edilen yaz saatinin, memleketimizde de uygulanmasına Yüksek Plânlama Kurulunda ya pılan toplantıda uygun mütalaa edildikten son ra Bakanlar Kurulunca karar verilmiştir

Mütehassızlar yaz saati uygulanmasını % 1 civarında bir tasarruf sağladığı görüşündedirler. Muhakkak bir rakam vermek gerekirse bu yıl 15 Mayıs ile 30 Eylül arasındaki tatbikatta sağlanan tasarrufun 15 20 milyon kilovat saat mertebe sinde olduğu söylenebilir 1964 su yılı olarak ku rak bir senedir.

Elektrik sarfiyatının arttığı kış aylarına ka dar barajlarda suyun çek fazla düşmesini önle mek için bu sene 5 6 milyon kilovatsaat üretim yapabilecek çok küçük ve randımanı düşük ter mik üniteler bile çalıştırılmıştır.

Bu itibarla yapılan tassarrufun maddi yönden değil, ihtiyacın karşılanmasındaki önemi yönün den değerlendirmek yerinde olur.

Öte yandan yaz saati, mesai saatine bağlı o larak çalışanlara gün ışığından bir saat daha fazla faydalanmak imkânını da sağlamaktadır.

KEBAN BARAJI

Keban barajı ile ilgili konular:

a) Keban projesi ve bununla ilgili çalışmalar, b) Keban projesinin finasmanı, c) Keban projesi hakkında Irak ve Suriye ile yapılan temaslar, şeklinde üç bölüm içinde ce vaplandırmak isterim.

a) Keban projesi, teknik ve ekonomik yön den bütün unsurları ile incelenmiş ucuz ve bol elektrik istihsal eden ve 5 yıllık plânda yer a lan en önemli bir baraj ve hidro elektrik pro jesidir. İncelemelerin tarihi, baraj yerinde su ölçmelerinin başladığı 1936 tarihine kadar uza nır. Bu tarihten sonra Elektrik İşleri Etüd İda resi ve muhtelif yabancı firmalar tarafından plânlama kademesinde etüd edilerek 5 yıllık plâna dahil edilmiştir.

Bu proje Keban Barajı, hidro elektrik sant ral ve trafo, iletim hatları gibi üç ana bölüm den ibarettir.

Keban projesi bütün unsurları ile birlikte 2 milyar 763 milyon TL. sına malolacaktır. Bu te sis 2 milyar 24 milyon TL. lık iç ve 82 milyon dolarlık dış ödemeğe ihtiyaç göstermektedir.

Keban hidro elektrik santralı toplam taka ti 1.085.000 KW. (Beherinin 155.000 KW) olan 7 üniteden ibarettir ve nihaî halde yılda 6 milyar KWH enerji üretecektir.

Bu enerji Doğu ve Kuzey Batı ve Anadolu yük sahalarına 380 Kv ve 154 Kv luk iletim hat ları ile taşınacaktır.

Enerjinin santralda KWH maliyeti 2.50 ku ruş, yük merkezinde ise 4,00 kuruş civarındadır.

Keban projesi muhtelif diğer enerjileri ile mukayeselerden sonra en uygun proje olarak 5 yıllık Plâna dahil edilmiş ve icraatı programlan mıştır. Bütün hazırlık ve çalışmalarımız bu programın zamanında gerçekleşmesine yöneltil miştir.

Bu cümleden olmak üzere baraj ve ilgili te sislerin kafi projelerinin büyük bir kısmı ya pılmıştır. Tamamı Ekim ayı sonunda ikmal edil miş olacaktır.

İcraat programında öngörülen muhtelif te sislerin inşaatı da devam etmektedir.

Elazığ Keban ulaşım yolu inşaatı devam etmekte olup 1965 baharında bitirilecektir.

3 Milyon TL. keşif bedelli muvakkat tesis leri inşaatı emaneten başlamış, kesin projeleri bitirilen 7,3 milyon maliyetli daimi şantiye tesis leri de bir ay içerisinde ihale edilmiş olacaktır.

İnşaat süresince gerekli enerji ihtiyacını kar şılamak üzere Hazar I Hidro elektrik santralı genişletilecek ve Hazar II Santralı inşa edile cektir. Bu tesisler 17.000 KW takat ile 87,5 mil yon KWH enerji temin edecek ve 39 milyon 615.000 TL. sına mal olacaktır. Hâlen müteah hite ihale edilmiş olan bu santrallar 1966 yılı başında ikmâl edilmiş olacaktır.

İnşaat için gerekli çimentonun temini mak sadile mevcut Elazığ Çimento Fabrikası da tev zi edilmektedir.

80 milyon TL. sına mal olacak ve dünyanın en büyük beş tüneli arasına girecek olan deri vasyon tünelleri ihalesi için bütün çalışmalar bitmiş, 12 yerli, 43 yabancı firma ön seçim için müracaat etmiştir. Halen bu firmaların seçimi için çalışmalar devam etmektedir.

Özetle ilk ünitesi 1970 senesinde servise gi recek şekilde programlanan Keban projesinin

realızasyonu için gereken bütün gayretleri ilgi li Bakanlık ve müesseseler tarafından sarfedil mektedir.

b) Keban projesinin finansmanı ve 28 Ey lül Ankara toplantısı:

Keban projesinin iç ve dış kaynaklardan finansmanı Beş yıllık plânda öngörülmüştür. Yâni Beş yıllık Plânımız içinde düşünülen den ge ve ödeme prensipleri Keban için ve aynen vakıdir.

Bu hususu ve projenin özelliklerini gözönü ne alan Hükümetimiz Birleşik Amerika, Federal Almanya, Türkiye konsorsiyumu, Dünya Banka sı ve Avrupa Yatırımlar Bankası ile temasa geç miştir. Esasen projeyi yakından bilen ve takip eden mezkûr memleket ve müesseseler ilgileri ni daha evvelden muhtelif kanallarla belirtmiş bulunuyorlardı.

Bütün bunların sonucu olarak 20 22 Nisan 1964 tarihinde Vaşington'da projenin teknik ve ekonomik veçhleri ile takdimi yapılmıştır. Bu toplantının devamı olarak ve gene bu toplantıda alınan karar gereğince Ankara'da 28 Eylül'de bir taplantı daha yapılmıştır. Ankara toplantı sına Dünya Bankası ve Avrupa yatırım Bankası ile Birleşik Amerika, Federal Almanya, İngilte re, Fransa, İtalya, Belçika, İsviçre ve Avustur ya Hükümetlerinin mümessilleri iştirak etmiş lerdir.

Bu toplantı da başlangıçta tesbit edilen gün dem dahilinde ve maksadına matuf şekilde ce reyan etmiştir.

Projenin teknik ve ekonomik yönünün geniş izahının yapıldığı ve taraflarca prensip ve esas ları üzerinde fikir mutabakatına varılan toplan tıda muhtemel finansman şekli üzerinde görüş teatisinde bulunulmuş ve müteakip toplantının 1965 Ocak ayı içinde yapılması kararlaştırılmış tır.

Böylece proje, iştirak eden delegelere en mü kemmel bir şekilde tanıtılmış ve sonuç olarak bu memleketlerin projenin finansmanı ile res men ilgili oldukları tesbit edilmiştir.

Birleşik Amerika Devletleri başından beri bu proje ile yakından ilgilidir, ve desteklemek tedir. Bu toplantıda finansman için, AID tara fından finanse edilen bütün projelerde olduğu gibi kendi mevzuatları icabı zarurî görülen hu susları en kısa zamanda bitireceklerini ifade etmişlerdir.

Hükümetimiz Beş yıllık Plâna dahil Keban projesinin inşaatını programlamış olup bunu uygulamada kararlıdır. Esasen proje hazırlığı ve yardımcı tesisleri ile aslî unsurlardan deri vasyon tünelleri icraatı programa uygun olarak devam etmektedir. Finansman temini için yu karıda izah ettiğim yol takip edilmektedir.

c) Keban Projesi hakkında Irak ve Suriye ile yapılan temaslar:

Hükümetimiz ile Irak ve Suriye Hükümetle ri arasında Fırat nehri ile ilgili faaliyetler et rafında, iyi komşuluk çevresi içerisinde temas lar yapılmış ve iyi bir anlayış içinde müsbet ne ticelere ulaşılmıştır.

Şunu özetle söyleyebilirim ki her iki hükü metle yapılan görüşmelerde müsbet adımlar a tılmış ve Keban projesi konusunda görüş ayrı lığı olmadığı tesbit edilmiştir.

Şimdi, İkinci Büyük Hidro Elektrik Ener ji Projemiz Gökçekaya (Çıçeroz) projesine ge çiyorum.

Gökçekaya (Çiçeroz) barajı Sakarya nehri üzerinde 154 m. irtıfaında 494 milyon TL. keşif bedeli olup kurulu gücü 300.000 KW ve yıllık enerji üretimi 562 milyon KWH olan bir hidro elektrik santralıdır.

Gökçekaya (Çiçercz) barajı ile ilgili olmak üzere 46 Km. uzunluğundaki Baraj yaklaşım yo lu inşaatına başlanmıştır. Şantiye binaları ve tesisleri projeleri üzerinde çalışılmakta olup in şaatının 1965 yılı içinde başlanması program lanmıştır. Bizatihi baraj ile ilgili projeler EBASCO firması tarafından ikmal edilmek üze redir Prensip anlaşmasına varılmış bulunan 20,4 milyon dolarlık kredi anlaşması yapılmasını mü teakip önümüzdeki aylar içerisinde tesislerin ihalesine geçilecektir. Santral 1968 yılında hiz mete girmiş olacaktır.

Sonra da su sektörüne temas eden Bakan, Fırat ve Kızılırmak nehirlerinden istifade için yapılan etüdler hakkında da şunları söylemiştir.

«Fırat nehri havzası plânlaması istikşafi se viyede ikmal edilmiştir. Bu çalışmalar neticesin de; havzada 77 baraj inşa edilerek nehir suları nın kontrol altına alınması, 68 adet santral ve 66 adet sulama 'şebekesi inşa edilmesi t eklif edil mektedir, inşa edilecek sulama şebekeleri ile 15 milyon dönüm arazi sulanabilecek ve inşa edile cek enerji tesisleri ile de yılda yaklaşık olarak 23 milyar KW H enerji istihsal edilebilecektir. Teklif edilen tesislerin yekûn yatırım bedeli 32,3 milyar TL. sidir. Bu tesislerin inşa edilmesi ve işletmesi ile millî gelirimize yılda irtalama 4,5 milyar TL. ilâve sağlanmış olacaktır.

Kızılırmak etüdleri ise istikşafi seviyede ol mak üzere devam edilmektedid. Bugüne kadar yapılmış olan etüdlerden bu havza dışında çev rilecek sularda nazarı itibara alınarak 850.000 Ha. sahasının sulanabileceği ve yılda 6 milyar KW H civarında enerji üretilebileceği anlaşıl maktadır. Y aklaşık olarak 10 milyar liralık bir yatırım gerektiren tesislerin inşaasile her yıl 1,6 milyar TL. lık bir gelir artışı sağlanabilecek tir.»