TRANSFORMATÖRLERİN BAKIMI VE BAKIM MAHİYETİNDEKİ KONTROLLARI

Ü D K : 621.314

Transformatörlerin Bakımı ve Bakım

Mahiyetindeki Kontrolları

Elektrik Mühendisliği Mecmuası'nda bugüne kadar bu konu işlenmemiş, olup, elde edilen tec rübelere dayanarak, bilhassa sahada çalışan mes lekdaşlarımıza imkân nisbetlnde hitabetmek ga yesi güdülmüştür. Maden işletmeciliğinde kulla nılan özel transformatörler ile ölçü transforma törleri konunun büyüklüğü gözönünde bulundu rularak söz dışı bırakılmıştır. Bu yazımızda kuru ve bilhassa yağlı takat transformatörlerinin ba kımını eleştireceğiz.

Transformatör bakımını gündelik, senelik ve revizyon olmak üzere başlıca üç kısımda incele mek mümkündür :

a) Gündelik bakımlar: Gündelik bakımlar kontrol ve gerilimsiz kısımların temizliği olarak nitelenebilir. Gündelik kontrollarda, transforma törün normal serviste iken çıkardığı titreşim se sinden başka ilâve sesler çıkarıp çıkarmadığına bakılır. İlâve sesler trafo giriş izalatörüne bağ lantı klemenslerinin gevşemesinden, trafo içinde ki bobinlerin tesbit çubuk veya cıvatalarının kop masından, gevşemesinden, magnetik devreyi teş kil eden saçların gevşemesinden, trafo üzerinde ki yardımcı teçhizatı (göstergeler, kademe de ğiştirme mekanizmaları v.s.) trafoya tesbit eden tertibatın gevşemesinden ileri gelebilir. Yağlı transformatörlerde; yağ seviye göstergesine mut laka bakılmalı, yağ seviyesi düşmüşse, sebebi tesbit edilmelidir. Yağ seviyesi trafonun bir ye rindeki kaçaktan veya muhit sühunetinin çok azalmasından (Meselâ —10°C gibi) düşebilir. Yağ seviyesi hiç bir zaman transformatör üst kapak seviyesinden aşağı düşmemelidir, aksi tak dirde bobinlerin girişleri rutubet alabilir.

Kuru transformatörler küçük takatta olduk larından sargı sıcaklık göstergeleri yoktur. Or ta ve büyük takatta yağlı transformatörler, ge nel olarak yağ sıcaklık ve özel olarak da sargı sıcaklık göstergelerini haizdirler. Bu göstergeler de gündelik olarak tâkibedllmelidir. Kabuledile bilen en fazla sıcaklık kabili münakaşadır ve genel olarak trafonun projelendirilişlne bağlıdır. Biz burada geniş bir kitleyi tatmin edecek ve bu sorusuna cevap verecek emniyetli sıcaklık sı nır derecelerini vermekle yetineceğiz : Yağ sı caklığı 70"C ve sargı sıcaklığı 80°Cyi, muhit

Yazan :

Kâmil TOKTAŞ

Elk. Y. Müh.

E.E.I.M.

sıcaklığı ile sargı sıcaklığı arasındaki fark 55°C yi (yağ sıcaklığı ile 45°C eder) geçmemelidir. Burada bazı okuyucularımız yağlı trafoların A tipi izolasyon derecesini (105°C) haiz olduğunu düşünerek verdiğimiz bu sıcaklık değerleri üze rinde tereddüt edeceklerdir.

Trafo sargısının izolasyon direnci sıcaklı ğa bağlı olarak değişir. Meselâ 60°C sıcaklıkta ki değer 20 "C dekinin ancak onbeşte biri kadar dır. Misal olarak, 20°Cde 3000 Megaohm'luk bir değeri haizse 60°Cde 3000/15 = 200 Megaohm değerine düşer, tşte bu sebepten dolayı yukarda takdim ettiğimiz emniyetli pratik değerler veril miştir. Şayet trafonun izolasyon ölçüleri yapıl mış ve standartlara göre iyi bulunmuşsa bu sı caklık değerlerinin biraz daha üstüne çıkılabilir, ancak, bu da trafo işletmeciliğinde bu konuda derinlemesine bilgi sahibi olmayı gerektirir. Şa yet yağlı transformatör bir genleşme kabını (re zervuarı) haiz ise ve buraya bir sllikagel terti batı bağlı ise silikagelin rengi gündelik kontrol edilmelidir. Silikageller genel olarak rutubet alınca pembe, kuru iken mavi renktedirler. Şa yet sllikagel renk değiştirmlyen cinsten İse o zaman ağırlığı tartılarak ne nlsbette rutubet al dığı tesbit edilebilir. Rutubet alınce renk değiş tiren cinsten silikagel kullanmak, kontrol bakı mından daha faydalıdır. Silikagel zamanla rutu bet alır ve normal olarak alttan üste doğru pem beleşmeye başlar, gayet üstten pembeleşmeye başlarsa silikagel tertibatının üst kısmındaki contadan hava kaçağı var demektir. Müdahale edip bu kaçağın giderilmesi lâzımdır. Şayet trans formatör ilâve bir cebri soğutma sistemini haizse bu sistem hergün bir kere denenip heran servi se girmeğe hazır olup olmadığına bakılmalıdır. Büyük takattaki trafolardan bazısı yağ genleş me kabını (rezervuarı) haiz olurlar. Bu gibi tra folarda sargılar yağ İçindedir, ancak yağın üst yüzeyi ile, trafonun üst kapak yüzeyi araşma azot doldurulur.

Böylece, yağın genleşmesi veya hacminin kü çülmesi trafonun ana tankı içinde meydana ge lir. Yağ genleştikçe azotun hacmi küçülür, yağ hacmi küçülünce azot hacmi büyür, azotun hac mindeki değişiklikler bir basınç göstergesi ile gündelik taklbedillr. Azot hacmi küçülünce ba

Elektrik Muhndlsligl 112

sıncı artar, büyüyünce basıncı azalır. Şayet ba sınç değişmezse transformatörün üst kapak con talarında kaçak var demektir.

Trafo içerisine hava, dolayısıyla rutubet gi rebilir, süratle müdahale edip bu kaçak gideril meli ve gerekli azot ikmâli yapılmalıdır. Eğer trafo, yük altında bir kademe değiştiriciyi ihti va ediyorsa her günkü kademe değişme sayısı not edilmeli, kademe kumanda dolabında temiz lik yapılmalıdır.

b) Senelik bakımlar : Senelik bakımlar ge nel olarak bir kalifiye ekip çalışmasını icabetti recek niteliktedir ve bağlıca şu hususları ihtiva eder:

1 — Transformatörün tekerleğinin dönmesine mani olan tertipler iyice gözden geçirilmeli, pas lı ise temizlenip Bilinmelidir. Aksi halde, birgün transformatörün ray üzerinde hareket ettirilmesi icabederse, paslanma yüzünden tekerlekler döne mez, güçlüklerle karşılaşılır. Transformatörün ve oturduğu ray temelinin muhtelif yerlerinde hassas bir su terazisi ile yatay ve düşey konum lar tahkik ve gerekirse tashih edilmelidir.

2 — Trafo üzerindeki bütün göstergeler sö külüp temizlenmeli, çalışma değerleri tahkik edilmelidir. Termometre ve termostat sondala rı, küçük bir kapta ısıtılan ve sıcaklığı hassas bir clvalı termometre ile ölçülen trafo yağına batırılmalı ve çalışma değerleri kaydedilmeli, is teğe uygun değilse sebebi bulunup düzeltilmeli ve icabederse yenisi ile değiştirilmelidir.

3 — Taşma (emniyet) ucundaki emniyet di yaframının çatlak veya delik olup olmadığına ba kılır, bu husus mümkündür, bu takdirde bura dan trafo içerisine yağmur veya rutubet girebi lir.

4 — Trafo giriş izalâtörleri (Buşingler):

Porselen kısımlar üzerindeki toz ve pisliğin miktarı ve cinsine göre muhtelif şekilde temiz lenirler. Toz tabakası su ile yıkanabilir, yağlı tozlan yumuşak bir bezle sildikten sonra yağ tabakasını karbon tetra klorid ile temizlemek mümkündür. Daha yapışkan kir tabakaları 40 ölçü suya bir ölçü hldroklorik asit (HCL) ka rıştırılıp bir bezle tatbiki suretiyle temizlenir. Yukarıda bahsettiklerimiz sıvı temizlik madde leridir. Pudra şeklinde de porselen temizlik toz lan mevcuttur, porselen kısımdaki kirleri temiz lemek için hiç bir zaman tel fırça, eğe, zımpa ra kâğıdı gibi malzemeler kullanılmamalıdır. Zi ra porseleni çizerler, bu çizikler ise rutubet alıp, porselenin dielektrik kayıp katsayısının artma sına sebep olurlar. Şayet trafo tozlu bir yerde çalışıyorsa ve sık sık buşinglerin temizliği ica bediyorsa, porselen kısımlann yüzeyi bu iş için özel surette İmâl edilmiş elektriksel izolasyonu haiz silikonlu yağlarla (Silicon grease) ince bir tabaka halinde yağlanır, bu tabaka hem tozlann

kaymasını dolayısı ile birikmemesini, hem de ko layca temizlenmeyi temin eder ve uzun müddet temizlik ihtiyacı hissedilmez. Büyük takat trafo larında bu temizlik işi bittikten sonra, buşing test edilir, buşingin dielektrik kayıp katsayısı (veya kayıp faktörü power factor) ölçülür ev velki senelerde yapılmış olanlarla mukayese edi lir, şayet büyükse sebebi araştırılır ve büyüklü ğün mertebesine göre yapılacak işlem hakkında karara vanlır. Kayıp faktörünü ölçmek için özel cihazlar mevcuttur, kullanma ve ölçülen değer leri mânalandırmak derinlemesine bilgi ister.

5 — Bucholz ve gaz röleleri : Orta ve Bü yük takattakl trafolar bucholz ve gaz rölelerini ihtiva edebilirler. Senelik bakımda bu röleler te mizlenip, test edilmelidir. Bucholz rölesi şu şe kilde test edilir : Rölenin özel bir test çubuğu varsa, üstteki test deliğinden bu çubuk sokulur önce üst sonra alt şamandıraların devrilmesi ve gerekli sinyal ve alarmlar kontrol edilir. Şayet özel muayene çubuğu yoksa röle üzerindeki mu ayene deliğinden bir küçük bisiklet pompası İle hava basılır.

önce üst sonra alt şamandra devrllmelidir. Şayet muayene çubuğu yoksa röleyi rezervuara bağlayan yağ borusu üzerindeki vana kapatılır, rölenin altından tahliye tapası açılır İçindeki yağ boşaltılıp (önce üst sonra alt şamandra devrilir) gerekli alarmlar alınmalıdır. Gaz rölelerinin mu ayenesi de aynı şekilde yapılabilir, bunlar tek şa mandra veya tek kontağı haizdirler.

6 — Yağ muayenesi : Yağların muayenesi bu yazının içine sığdırılmayacak kadar büyük bir konudur. Biz burada çok kullanılan bir kaçın dan kısaca bahsedeceğiz. Yağdan biraz numune alınıp rengine bakılır, rengi ne kadar koyulaş mışsa durumu o kadar kötüye gidiyor demektir. Renk geçen seneki renkle karşılaştırmalıdır, ko yulaşma varsa sebebi araştmlmalıdır. İstenilir se laboratuarda renk kotlan tesbit edilebilir. Yağ dan bir numune alıp, 100°Ca kadar ısıtmalı şa yet çıtırdama varsa yağda rutubet veya su mev cuttur demektir. Yağ muayenelerinin en fazla yapılanı yağın dielektrik dayanımının ölçülme sidir. Dielektrik dayanım özel olarak geliştiril miş yağ test cihazlan ile yapılır. Yağ numune si trafo üzerine konulmuş olan yağ alma mus lukları vasıtasıyla alınır. Numuneyi alabilmek ol dukça titizlik ister ve bu hususta alışkanlık sa hibi olmak gerekir. Pratikte numunenin usulüne uygun olarak alınmamasından dolayı sık sık ha talara düşüldüğü, yanıltıcı neticeler alındığı gö rülmektedir. Dikkat edilecek belli başlı nokta lar şunlardır: Harici tip trafolarda, yağmurlu veya sisli havada numune alınmaz hava sıcak lığı tercihan 20°Cm üstünde olmalıdır. Yağ mus luğu önce saf alkolle temizlenir, kuruması bek lenir, musluk açıldıktan sonra bir litre kadar boşa akıtılır. Numune kabı da önceden saf al

Elektrik Mühendisliği 112