KALKINMA PLANI ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ İLE İLĞİLİ ALANLARDA UYGULANABİLİYOR MU?

Kalkınma Plânı Elektrik Mühendisliği İle İlgili Alanlarda Uygulanabiliyor mu?

1966 yılı yurdumuzda, İkinci Beş Yıllık Kal kınma Plânı ile ilgili çalışmaların yoğunlaştığı bir yıl olacaktır. Topluluğumuza mensup arka daşlarımızdan pek çoğu, gerek Odamız adına, gerek bağlı bulundukları kuruluşlar ve gerekse şahısları adına, bu çalışmalara katılma imkânı na sahip olacaklardır. Zaten, bir çok arkadaşı mız, Mart 1965 denberi çalışmakta olan Özel İhtisas Komisyonlarına katılarak halen Plân ha zırlanmasına yardımcı olmaktadırlar. Çalışma ların daha da artacağı bu yıla başlarken, Elekt rik Mühendisliğini ilgilendiren alanlarda Birinci Beş Yıllık Kalkınma Plânının üç yıllık uygu lanma durumunu incelemekte fayda vardır.

Elektrik Mühendisliğini ilgilendiren alanlar da derken, elektrik mühendislerinin uygulamaya doğrudan doğruya katıldıkları Elektrik Makina, Cihaz ve malzemesi İmalat Sanayii, Enerji ve elektriklendirme, Haberleşme ve Radyo sektör leri anlatılmaktadır.

Elektrik Makina, Cihaz ve Malzemesi İmalât Sanayii :

Elektrik makina, cihaz ve malzemesi imalat sanayii Birinci Beş Yıllık Kalkınma Plânında geliştirilecek bir sanayi kolu olarak öngörülmüş tür. Plân döneminde bu sanayide üretimin 2,7 misli artacağı ve çok büyük makinalar dışında kalan elektrik makinalarımn, elektrik iletgen ve kablolarının, dağıtım şebekesi cihazlarının, iç tesisat malzemesinin, dayanıklı tüketim malı sayılacak elektrik cihazlarının, akumülatör ve pillerin telli ve telsiz haberleşme cihazlarının yurt içinde İmalinin gelişeceği tahmin edilmiş tir.

Üç yıllık uygulama, plân ve yıllık program tahminlerinden daha hızlı gelişmiş ve genel ola rak toplam üretim, 1963 te program tahminle rinden yüzde 14, 1964 te yüzde 17 yüksek ger çekleşmiştir. Üretim 1962 ye göre 1964 sonun da 1,5 misil artmış durumdadır. 1964 yılı sonu İtibariyle toplam üretim değeri 550 milyon TL olan bir kapasite kurulmuş ve 350 milyon TL. lık üretimde bulunmugtur. Halen elektrik maki na (büyük makinalar hariç), cihaz ve malzeme si talebinin yüzde 53 ü yurt için üretimle kar şılanmaktadır. Bu sanayi kolunda 59 müessese çalışmaktadır, bu adet 1962 de 43 idi.

HALUK CEYHAN Y. Müh.

DPT Müşaviri

Elektrik Makinası İmal eden 2 fabrikaya ye ni 2 fabrika eklenmiştir. Ancak henüz imalat küçük elektrik motorları ile 3000 kVA ve 34,5 kV ta kadar transformatörlerden ibaret kal maktadır. Kurulu kapasite 100000 adet motor ve 300 MVA transformatör imal edebilir. Esas gelişme akumülatör ve pil, telli haberleşme ci hazları ve iletgen sanayilerinde olmuştur.

Elektrik makina, cihaz ve malzemesi sana yiine 70 milyon TL lık yatırım yapılmış olduğu hesaplanmaktadır. Plânda öngörülmüş olan ya tırım seviyesine iki yıldır ulaşılamamış ve.an cak % 55 i gerçekleştirilmiştir. Üretilen mallar ve yapılan yatırımın miktarı, halen bu sanayide özlenilen seviyeye ulaşılamamış olduğunu,.. ge nellikle az sermaye isteyen kolay İşlerde çalı şıldığını ve yapılan işlerin montaj seviyesinde kaldığım göstermektedir. (Radyo montajı, trag makinası montajı...).

Bu durum, fabrikalarda istihdam edilen mü hendis adedine de bakıldığında ortaya çıkmak tadır. Elektrik makinaları imalat evlerinde 4, dağıtım şebekesi cihazları imalatında 6 mühen dis çalışmaktadır. Bu sanayide çalışan 100 mü hendisin 47 si dayanıklı tüketim mallan ve 25 i akumülatör ve pil sanayilerinde bulunmaktadır.

Üretim değeri artışı bakımından tatmin edi ci görülen gelişme esasında öngörülen ve özle nenden uzaktır. Bu sanayi kolunda da ciddi ve büyük tesislere gidilmesi gereklidir.

Enerji ve Elektriklendirme :

Ticari olmayan yakıtların (odun, tezek, ta rım artıkları) çok geniş şekilde kullanılmakta olduğu ülkemizde, Plânın kabul ettiği politika birincil enerji kaynaklarından üretilen yakıtla •nn, maliyeti ve rezerv durumunu yankılandıran şekilde flyatlandınlarak enerjinin teknik ba kımdan en uygun yerde kullanılmasını sağla mak ve ticari birincil enerji kaynaklarının kul lanılmasını teşvik etmektir. Bu ilkeyi gerçekleş tlrmek için plânda ve yıllık programlarda ge rekil tedbirler ön görülmüştür. Ancak bu ted birlerin hiçbiri henüz gerçekleştirilmemiştir. Bu arada yakıt fiyatlarının gözden geçirilmesi ile ilgili tedbir hiç ele alınmamış, enerji politi kası uygulamasına ilk adımları teşkil etmek üzere öngörülmüş pilot bölge çalışmaları tama

Elektrik MühndİBİlgl 112

men başka yönlere çekilmiştir. Halen, plânın öngördüğü bir genel enerji politikasını uygula yacak hiç bir çalışma yapılmamıştır; memleket ekonomisine zararlı şekilde gelişen durum, ka rışıklık ve başı boşluğunu korumaktadır.

Enerji sektörü içinde devamlı gelişen ve sa nayileşme çabasının arttığı oranda da stratejik bir hizmet olarak önemi artan Elektrik enerjisi yönünden de Kalkınma Plânı tam gerçekleştiri lememektedlr.

Kalkınma Plânında yılda ortalama yüzde 13,5 oranında gelişecek elektrik enerji üretiminde, boş yere akıp giden hidrolik potansiyelden da ha çok yararlanılması, bu arada 2000 MW güç te yeni santralların kurulmasına başlanması, 9000 km yüksek gerilim hattının inşası, yeniden 300 kasaba ve 800 köyün elektriğe kavuşturul ması ve elektrik işlerinin yönetiminin düzenlen mesi öngörülmüştür.

Sanayi faaliyetlerinin aksamamasında, sana yileşmenin hızlandırılmasında ve bir çok milli hizmetin yürütülmesinde bol ve ucuz elektrik enerjisi arzının önemi büyüktür. Bu bakımdan elektrik santrallarmın kurulması işleri belli programa çok büyük bir hassasiyetle uyularak yürütülmelidir. Enterkonnekte sistemleri besle mek üzere ele alınmış olan santralların inşaat ları çeşitli nedenlerle aksamış ve önemli gecik meler olmuştur.

Tablo : 1 — Kuzey Batı Anadolu için ele alman santrallari Plana göre gerçekleşme

Santral

Plan'a göre Gerçekleşme Başlama Bitiş Başlama Bitiş

Kesikköprü

1959 1964 1954 1966x

Ambarlı

1963 1965 1963 1967x

Sarıyer tevsii 1963 1965 1963 1966x

Tunçbilek tevsii — — 1963 1965

Gökçekaya

1963 1968 1964 1970x

Keban (3 ünite) 1963 1970 1963 1970x

Genel olarak, büyük enerji tesisleri finans manının yabancı proje kredileri ile sağlanması yoluna gidildiğinden, kredi müzakereleri ve for maliteleri beklenmedik şekilde uzayarak bu ge cikmelerde en önemli rolü oynamıştır. Kredi ve ren müesseselerin tasvlb ettiği firmalara, on ların arzularını tatmin edecek yapılabilirlik (fi zibilite) çalışmaları yaptırılarak kredi istemin de bulunulmasına rağmen, kredi müzakereleri ve çeşitli İncelemeler çok vakit almakta, uy gulama safhasındaki çeşitli formalitelerde iş leri özellikle yavaşlatmaktadır.

Yatırımların yavaş gitmesinde bir diğer et kende Elektrik işlerindeki karışıklıktır. Üzerin de pek çok defalar tartışılmış olan ve gerek

Elektrik Mühendisliği 112

liliği kabul edilmekle beraber on yıldır düzen leyici ana tedbirin, TEK'in kurulmasının, ger çekleştirilemediği bu konu üzerinde burada tek rar durmayacağız. Ancak yetkilerin tek elde toplanmadığı bu düzenin sebeb olduğu gecik melere bir örnek olarak İstanbul fuel oil sant ralının, kuruluş yeri üzerinde teknisyenler ve ilgili daireler arasındaki görüş ayrılıkları ve tartışmalar nedeniyle 1,5 yıl gecikmiş olması gösterilebilir.

Plâna göre 1963 ve 1964 yıllarında enerji sek törüne, 1961 fiyatlanyle 1496 milyon TL sı yatı rım yapılması gerekmekteydi; yatırımların ger çekleşmesi cari fiyatlarla 1072 milyon TL 1961 fiyatlariyle 978 milyon TL sidir ki plânm 1963 1964 dilimlerinin % 70 gerçekleştirilmiş olduğu görülmektedir. Bu dönemde 1512 km lik yüksek gerilimli hat inşa edilmiştir.

Elektirik işlerinde meydana gelen bu gecik meler, hissedilmeğe başlamış olan enerji darlı ğının, yakm bir gelecekte daha önemli şekilde ortaya çıkmasına sebeb olacaktır. Ambarlı sant ralının devreye girmesine kadar ki dönem için yapacak bir şey yoktur. Ancak işletmeğe giriş tarihi şimdilik İki yıl kadar gecikmiş olarak gözüken Gökçekayanın meydana getireceği açı ğı karşılamak üzere derhal, hızla inşa edilebile cek bir yeni santral üzerinde karara varıp, uy gulamağa geçmek gereklidir. Bir yeni santral üzerinde karara varıp, uygulamağa geçmek ge reklidir. Bu konuda teknisyenlere düşen, ilmin ve tekniğin dışında ki görüş ve düşünüşleri bir yana bırakıp, tam bir anlayış birliği içinde hem karara varılmasını ve hem de yatırım işlerinin hızla yürütülmesini sağlamaktır.

Keban tesislerinin kredi müzakereleri nor malden biraz daha hızli şekilde yürütülmüş, inşaat İçin gerekli hazırlıklar tamamlanmıştır. Yatırımların zamanında tamamlanabileceği tah min edilmektedir. İşlerin şimdilik programına uygun şekilde yürütülmesi, hükümetlerin ve il gili dairelerin konuyu çok başka şekilde ele al ması İle sağlanmıştır.

Kalkınma Plânmda ismi zikredilmiş tek pro je olan Keban projesinin aksamadan ve zama nında yürütülmesi için Devlet Plânlama Teşkl lâtı'mn yönetiminde işin plânlama, inşaat, finans man ve dış ilişkiler yönleri • ile ilgili Bakanlık ve kuruluşların yöneticilerinden meydana ge len özel bir Koordinasyon Kurulu' kurulmuştur. Bu kurul işlerin yürütülmesinin koordinasyonu ve izlenmesi olduğu kadar finansman konusunu da ele almış ve hükümetimiz namına gerekli temas ve müzakereleri yürütmüştür.

(x) Tahmin.

HABERLEŞME :

Haberlegme hizmetlerinden telgraf ve tele fon elektrik mühendisliği sahasına girmektedir. Telgraf şebekesinde talep artıklarını karşılıya cak bir esneklik bulunduğundan plânda yeni bü yük yatırımlar öngörülmemigtir. 1962 den bu yana yurt işi telgraf trafiği azalma göstermiş tir. 1962 de yurt içinde 9,5 milyon adet telgraf gönderilmişken, bu adet 1964 te 8,6 milyona düş müştür; yurt dışı trafiği İse hemen hemen 900 bin adette sabit kalmıştır. Bu arada teleks abo nelerinin sayısında oldukça hızlı artış vardır; 144 olan 1962 abone sayısı, 1964 te 203 e çık mıştır.

Kalkınma Plânında, haberleşmede gelişme nin telefon hizmetlerinin artması şeklinde ola cağı öngörülmüştür. Telefon konuşmaları yılda % 5 civarında artmaktadır. 277,5 milyon olan 1962 şehir içi konuşma adedi, 1964 te 298 mil yona; 14,5 milyon adet olan şehirlerarası konuş mada, 16 milyona yükselmiştir. Plân özellikle abone adedi, santral ve şebeke kapasiteleri ge lişmesi üzerinde durmuştur. Plân dönemi sonun da telefon abone sayısının 2 katma, santral ka pasitesinin 2,4 katına ve şebeke kapasitesinin de 2,1 katına yükseltilmesi öngörülmüştür. 1964 yılı sonuna kadar : abone sayısı 1,1 misli, sant ral kapasitesi de 1,13 misli arttırılmıştır.

Plânda 1961 flyatlariyle 1963 ve 1964 yıl ları İçin 450 milyon TL sı yatırım ön görülmüş tür; bu hedef % 50 civarında gerçekleştirilmiş tir. Haberleşmedeki bu büyük gecikmenin en bü yük unsuru, plânın uygulanabilmesi için gerek li projelerin hazırlanmasında .ve uygulanmasın daki yavaşlıktır. Plâna esas olan çalışma gene PTT idaresi tarafından hazırlanmış ve hemen hemen olduğu gibi, pek az değişiklikle plâna alınmıştı. Ancak İdare mevcut görüş ayrılıkları, plân döneminin başlarında daha açıkça ortaya çıkan anlaşmazlıklar ve yöneticilerin değişmesi, bu programın uygulanmaya başlanmasını gecik tirmiştir. Yeni yönetim İle İdareye gelen yeni görüş ve anlayışlar, farklı bir programın ortaya çıkmasına sebeb olmaktadır. Haberleşme işleri nin gelişmesi Plânın ana ilke ve hedefleri da hilinde ele alındıkça, büyük bir aksaklık ortaya çıkarmıyacaktır. Ancak yukarda ortaya .kon mağa çalışılmış olan mevcut durumdan, bu sek törde plân hedeflerinden oldukça geride kalın mış olduğu görülmektedir. PTT ye getirilmiş olan yeni anlayış içinde, geri kalan iki yılda açığın kapatılması için daha fazla çalışılması gereği kendiliğinden ortaya çıkmaktadır.

RADYO:

Eğitim ve ulusal bütünlüğün sağlanması ve korunmasında etkili bir araç olan radyo 1960 senelerine kadar ihmal edilmiş, memleket çapında radyo yayınları için sadece iki merkez kullanıl mıştır. Halen ülkenin her yerinden Türkiye Rad yoları, normal şartlarla, dinlenememektedir. Plân döneminden az önce, önemli merkezlere 11 radyoları denilen 2 KW lık orta dalga radyolar kurma yoluna gidilmig ve yurt içinde kısmen imal ve monte edilen 8 verici ile dinleme du rumu iyileştirilmeğe çalışılmıştır.

Kalkınma Plânı yurdun yer yerinden Türki ye Radyolarından en az birinin dinlenmesinin sağlanmasını hedef almıştır. Bu gaye ile plân döneminde, 1961 fiyatları İle 80 milyon TL sı ya tırım yapılması ön görülmüştür. 1963 ve 1964 yıllan için carî fiyatlarla 32 milyon TL lık ya tırım ön görülmüş olmasına rağmen, gerçekleş me 16,4 milyon TL yani % 43 olmuştur; böyle ce İlk iki yılda hedeften çok geri kalınmış ol duğu görülmektedir.

Plân hazırlandığı sıralarda radyo işlerini yü rütücü bir merci yoktu. Anayasamız radyo iş leri için özerk bir yeni kuruluş öngörmüş ve bu kuruluşta henüz kurulmamış olduğundan, o zamanki Basm Yayın ve Turizm Bakanlığı da işi ucundan tutmakta idi. Bu bakımdan plânda ön görülen yatırım ve tedbirler birer projeye dayandırılmamış, sadece ana hedefler verilmiş tir. Plân döneminden önce ele alınmış olan İz mir, Erzurum ve Mersin radyolarının devamı ile ilk kademede Diyarbakır da bir orta dalga verici kurulması ve Ankara kısa dalga posta sının tevsii ele alınmıştır.

Türkiye Radyo ve Televizyon Kurumu, kurul duktan sonrada henüz memleket çapında ve her yerden bir radyo dinlenmesini temin edecek bir plân ve gerekli projeler hazırlanmamış ve mem leket çapında dinleme durumu araştırması ya pılmamıştır. Bu arada 1966 yılı programı ile memleket dışından da, oldukça geniş bir saha da dinlenebilecek bir yüksek güçlü orta dalga radyo istasyonu kurulmasına başlanması ön gö rülmüştür. Bu verici merkezleri kurulduğunda

Ülkenin doğu ve güney doğu kesimleri ile Mar mara Bölgesi birer radyomuzu İyi şartlarla din leyebilir hale gelmektedir. Ayrıca bu radyolar

Türkiye'pin sesini dış, ülkelerde de duyurabile cektir.

Elektrik Muhn<Msllgl>m