SİLAHDAR ELEKTRİK SANTRALI

SILAHDAR

Yazan : Fethi ALİKOÇ İstanbul Yüksek Teknik Okulu Elektrik Bölümü öğrencisi

ELEKTRİK

UDK : 621.311

SANTRALI

ÖZET :

Bu yazıda, uzun yular İstanbul elektrik şebekesini besleyen Süâhdar Elektrik Santra lının kuruluş, gelişim ve bugünkü durumu hakkında bilgi verilmekte, santraltn çalışma sı lile ilgili kişisel görüşlerle birlikte, santral işletmesinin enterkonnekte sistemi işleten 'ku ruma devredilmesi gereği öne sürülmektedir

SUMMARY .

A/ter a brief revıeıv of the past ot the Sılâhdar Poıtıer Plant, tohich for a long period was the only source to supply tstanbul area, the author presents his tpersonal vieıcs on its present operational situation and arrives to ıthe conclusion that this plant should be trans/erred to 'the organization responsible of the uthole of the interconnected system.

I. KURULUŞ istanbul'da Kâğıthane ve Aliıbey derelerinin Halice döküldükleri yerde, Silâhdarağa mevkiin de kurulmuş olduğu için adını buradan almakla beraber yanlış olarak Silihdar Elektrik Sant ralı olarak anılan termik santral 1913 yılında Osmanlı Devleti Padişahı Sultan Reşad zama nında Macar GANJZ firması tarafından kurul muştur. Kuruluşundan bir yıl sonra işletmesi Belçika SOFtNA şirketine devredilmiş ve bu, 1937 yılında santralın Nafia Vekâleti (Bayın dırlık Bakanlığa) tarafından satın alınmasına kadar devam etmiştir. Memleketimizde ticarî manada ilk elektrik tesisatının, ve bundan dola yı da ilk elektrik santralının 1902 yılında Tar susta kurulduğu bilinmekle beraber, memleketi mizde elektrik enerjisi üreten en büyük santral olarak «Sllâhdar Elektrik Fabrikası> bu unva nını uzun yıllar korumuş bulunmaktadır.

Santralın kurulduğu 1913 yılında, yurdumuz da elektrik enerjisine ihtiyaç gösteren hemen hiç bir sanayi işletmeri bulunmamaktaydı. Sant ralın kuruluşu, o zamana kadar atlar tarafın dan çekilen istanbul tramvaylarını elektrikle iş ler hale getirmek îstanbulun aydınlatılması ga yelerine matuf olmugtu. Daha sonra, enterkon nekte sisteme bağlantısından sonra bile, îstan bula gelen elektrik enerjisinin dağıtımında Si lâhdar Santralı daima merkez ittihaz edilmiş tir. Bu bakımdan fabrikanın kumanda dairesi aynı zamanda istanbul elektrik şebekesinin ku manda dairesi olagelmiştir.

'• Santral Halicin sonunda Kâğıthane deresi ile Alibey deresinin mansabları arasında kalan araziye kurulmuştur. Kuruluş yeri eneıji tüke tim sahasının ağırlık merkezinden hayli uzak kalmaktadır. Bu bakımdan kuruluş yeri ekono mik olmaktan uzak bulunmaktadır. Ancak §e

hirden uzak olması, Halicin dolmasından önce deniz yolu ile kömür naklinin kolay olması, Kâ ğıthane ve Alibey derelerinden soğutma ve hat ta besleme suyu olarak istifade edilmesi gibi olumlu noktalara zamanın idarî, siyasi ve stra tejik şartları da eklendiğinde, santral yerinin kuruluş zamanında uygun olduğu sonucuna va rılabilir.

2. G E X, î Ş t M

ı.

Santral 1913 yılında beheri 16 atü 12 ton/h buhar kapasiteli 6 adet kazan ve beheri 5 MW gücünde 3 adet tünbo alternatör ile faaliyete geçirilmiştir. Yukarıda da yazıldığı gibi, 1937 yılma kadar SOFtNA şirketi tarafından işleti len tesis 1937 yılında Nafia Vekâleti tarafından satın alınarak devletleştirilmiş ve bir yıl son ra da İstanbul Belediyesi tETT (tstanbul Elekt rlk Tramvay Tünel) işletmesi Umum Müdür lüğüne devredilmiştir. Santral halen tETT iş letmesi Umum Müdürlüğü tarafından işletil mektedir.

Zamanın icaplarına uygun olarak birçok de fa tadil ve tevsi olunan santralın 1937 yılındaki kazan ve türtoo alternatör mevcudu şunlardan ibaretti:

Kazanlar 4 adet 40 atü 25 ton/h 6 adet 16 atü 12 ton/h 2 adet 16 atü 15 ton/h

Tiirbo alternatörler

1 adet

16 atü 2,8 MW te

1 adet 1 adet AEG 1 adet BTH 1 adet AEG

16 atü 17 MW 16 atü 10 MW 40 atü 10 MW 40 atü 22,,5 M W

tesisi 1923 tesisi 1922 tesisi 1931

62,3 MW

Böylece türbo alternatör grubu sayısı üçden beşe, kurulu gücü de 15 MW dan 62,3 MW a yükseltilmiştir. Buna paralel olarak artan kö mür tüketimi de ilk kuruluşta 90 ton/gün iken, tesisler :evsi edildikten sonra 400 ton/gün ol muştur. Bundan sonra da zaman zaman eski üniteleri servis harici bırakılan ve yerlerine ye ni ünitelerin tesis edildiği santral 1956 yılında son şeklini almış bulunmaktadır:

Kazanlar

zasyonu • Allbey deresine akmaktadır. Bu sebep le dere suyunun akışkanlığı azalmış, su etrafa pis kokular saçan siyah bir sıvı halini almıştır. Suyun • bu durumu kondens borularında büyük tahribata sebep olmakta, boruların ömrünü önemli oranda kısaltmaktadır. Yalnız bu sebep ten borularda meydana gelen tahribatı gidermek 1,5 yılda 6000.000,— TL. gibi ilâve bir masrafın yapılmasını zorunlu kılmaktadır. Soğutma su yunun ısısının yüksek olması ise ayrı bir prob

2 adet Poster Wheeler 36 40 45 ( *) ton/h 40 atü tesisi 1951 52

40 50 55

ton/h 40 atü tesisi 1949 50

4 adet Dürr Werke

50 60 65

ton/h 40 atü tesisi 1956

4 adet Babcook Wilcox 20 25

ton/h 40 atü tesisi 1929

50 62,5 ton/h 40 atü tesisi 1940

(*) değerler sırasıyla ekonomik, maksimum ve geçici maksimum güçleri göstermektedir.

Türbo alternatörler ,

1 adet A E G 40 atü 22,5 MW tesisi 1931 1 adet SIEMENS » 35,6 >MW tesisi 1956 1 adet A E G 16 atü 10 MW tesisi 1923 1 adet B T H 40 atü 10 MW tesisi 1922 1 adet B B C 40 atü 20 MW tesisi 1953 1 adet Escher Wyss

Oerlikon » 30 MW tesisi 1949

128,1 MW

3. SANTRALIN BUGÜNKÜ DURUMU :

a — Kazanlar: Santraldaki 40 atü 25 ton/h buhar kapasiteli 4 adet Babcock Wilcox kazan kullanılamayacak hale gelmiş olup uzun süre den beri servis harici edilmişlerdir. Diğer 10 ka zan halen çalışır durumdadır. Ancak bunların bir, bazan da iki tanesi münavebe İle tamir ve bakım için durdurulmaktadır. Çalışır durumdaki bu kazanların hepsinin çalışması halinde fabri kanın bugünkü buhar kapasitesi 520 ton/h ol maktadır. Bütün kazanların ürettiği buhar 450 °C ve 40 atü basınç altında aynı bir paralel bo ruya sevk edilmekte, servise girecek her alter natörün türbinine buhar bu paralelden gönde rilmektedir. Türbinlerden alınan çürük buhar yoğunlaştırılarak tekrar kazanlara verilmekte dir. Tesisin eskiliği sebebile bu dolaşım esna sında kayıp su mikdarı % 20 yi aşmaktadır. Ka yıplar şehir suyunun (Terkos) arıtılması ile karşılanmaktadır. Tesisin eskiliğine rağmen, pratik bilgilerle mücehez ve kelimenin tam manasiyle ustalaşmış ustalar kazanların işletil mesini teknik imkânlar oranında başarı ile yü rütmektedirler.

b — Soğutma suyu : Santral soğutma suyu nu Alibey deresinden almaktadır. Bir sanayi bölgesi haline gelen Alibeyköy ve civarındaki bütün fabrikaların artıkları ve civarın kanali

lem teşkil etmektedir. Hatta bu ısı yüksekliği yaz aylarında daha da artmakta, büyük zor luklar meydana getirmekte, santralın randıma nına tesir etmektedir.

c — Y a l a t : Santral mevcut tesisleri ve ça lışma şartları ile günde 850 ton kömür tüket mektedir, önceleri kömür Zonguldaktan gemi lerle doğrudan doğruya santral rıhtımına geti rilmekte idi. Ancak, Halicin bilinen sebeplerle devamlı olarak dolması büyük tonajlı gemileri Haliçte işleyemez hale getirmiştir. Dört yıl ön cesine kadar Zonguldaktan gelen gemiler sant ralın 1,5 2 km. uzağına kadar gelmekte, bu radan 150 200 tonluk motorlara aktarılarak santrala taşınmakta idi. Dört yıldan bu yana bu aktarma işlemi Kuruçeşme'deki kömür depola rının iskelesinde yapılmaktadır. Her ne şekilde olursa olsun, bu aktarmaların, esasen çok dü şük bir randımanla çalışan santralın yakıt fia tına, dolayısile üretilen enerji fiatına önemli bir etkisi olmaktadır. Üretilen beher kWh enerjiye isabet eden kömür bedeli 9,5 kuruşu bulmakta dır, ki bu küçümsenecek bir rakam değildir. Santralın ilk kurulduğu yıllarda küllerin ne şekilde yok edildiği hakkında elde kesin bir bil gi yoktur. Bugün 850 ton/gün gibi bir kömür tüketiminden kalan önemli miktardaki kül, ci varda kurulmuş olan briket fabrikalarına satıl maktadır.

d — Alternâtörier: Santralda bugün toplam kurulu gücü 128,1 MW olan 6 adet türbo alter natör grubu vardır. Bunlardan 10 MW gücün deki m No. lu AEG grubu 16 atü, diğerleri 40 atü çalışma basıncına göre imal edilmişlerdir. III No. lu grup arızadan dolayı uzun bir süre den beri çalışmamaktadır. Bu duruma göre, ha len çalışır durumdaki kurulu güç 118,1 MW dır. Ancak, tam kapasite ile yapılan çalışmalarda yalnız bir defa 105 MW a çıkılabilmıştir. ilgi lilerce buna tesadüf gözü ile bakılmaktadır. Tam kapasitede çalışma genellikle 85 90 !VtW civa rında olmaktadır. Bu da akşama doğru havfi

kararırken sanayi tüketimi ile aydınlatmanın üst üste bindiği, saatlere rastlamaktadır. Ku zeybatı ve Batı Anadolu enterkonnekte siste minde istanbul bölgesini Anbarlı Termik Sant ralı ile birlikte beslemekte olan Silâhdar, bil hassa Anbarlının herhangi bir sebeple aniden devreden çıktığı zamanlarda büyük zorluklarla kargı karşıya kalmaktadır. Hatta havanın bir den bulutlanması ve serinlemesi hallerinde mes kenlerde devreye sokulan ısıtıcılar ve yakılan lâmbalar dahi santrala önemli etkide bulun maktadır. Alternatörlerın bakımı ve işletilmesi de birkaç ehil ustanın elindedir.

e — Kumamla dairesi : Birinci bölümde be lirtildiği gibi santralın kumanda dairesi aynı zamanda gehir yüksek gerilim şebekesinin ku manda dairesldir. Bu bakımdan İstanbul şebe kesinin bütün dalgalanmalarının meydana ge tirdiği etkilerle karşı karşıyadır, tstanbulun enerji probleminin bütün önemini üstünde top layan kumanda dairesinde de tecı übeli birkaç ustanın insanüstü gayreti dikkati çekmekte dir.

t Genel Bakım : Alternatörlerin rotor, stator sargılarında ve imalâtçı müesseselerle yapılan anlaşmalarla tesbit edilmiş noktalarda vukubulacak arızalardan gayri, santralın bü tün onarım ve bakımı kendi personel ve teknik İmkânlarıyla karşılanmaktadır.

g — Personel: Santralda bugün 489 işçi ve 4 mühendis olmak üzere, idare memurları, itfa iye grubu, kapıcı, bekçi ve temizlikçilerle (bera ber toplam 550 ye yaklaşan çok kalabalık bir personel kadrosu vardır. Personel masrafları üretilen KWh maliyetini yaklaşık 1 kuruş etkl lemektidr. Fabrika tesislerinin eski ve ilkel ol ması nisbeten fazla sayıda personele ihtiyaç gösteriyorsa de, mevcut personel sayısının lü zumlu personel sayısının çok üstünde olduğunu müşahede etmek güç bir iş değildir. Personel arası hiyerarşi ve iş disiplininin yolduğu bariz olarak görülmektedir. Günün her saatinde sant ral dahilinde başı boş dolaşan birçok kimseyi görmek mümkün olduğu gibi, bakım atelyele rinde boşta çalışan bir iş makinasının, bir tez gâhın başında uyuyan işçiye rastlamak da ga yet tabU kargüanmaJktadPT. SantraLuı çalışma sını, kendi dallajında pratik ihtisas va tecrüba alni kazanmış ve geliştirmiş 25 30 kadar usta deruhte etmektedir. Bu ustalar, kazan dairesi, türbin dairesi, kumanda dairesi ve kısmen de onarını ve bakım atelyelerlnde bulunmaktadır lar. Bu ustaların yarısının bulunmaması halin de santralın duracağını, diğer 550 personelin 500 u gelmese dahi santralın normal çalışma sını yapacağını söylemek gerçeğe aykırı düş

4. SONUÇ :

1. Yakıt nakli santralın en önemli problem lerlnden birini teşkil etmektedir. Yapılan ame liyeler kömür fiatını, dolayısile üretiJ n enerji maliyetini büyük ölçüde etkilemektedir.

2. Soğutma suyunun pisliği ve ısısının yük sek oluşu santralın verimini etkilemekte, ayrı ca bir bakım personeli grubunun devamlı ola rak çalışmasına sebep olmaktadır. Bu yüzden tesislerde meydana gelen tahribatın giderilmesi de ayrıca büyük masraflara baliğ olmaktadır.

3. Santral ilk kuruluşunda küçük bir işlet me iken yapılan ilâvelerle bugün dev bir tesis halini almıştır. Zeminin bugünkü ağırlığı taşı yamadığı, zamanla çöktüğü tesbit edilmiştir. Bu yüzden alternatörlerde meydana gelen arı zalar imalâtçı firmaların personeli tarafından giderilmekte ve bu hal önemli miktarda döviz kaybına sebep olmaktadır.

4. Santralın personel mevcudu, gerekli per sonel sayısının çok üstündedir.

5. Santralda üretilen enerjinin kWh maliye ti 18 19 kuruşu bulmaktadır. Gerek tesis, ge rekse personel yönünden modern işletmeciliğin sözünü etmek mümkün değildir.

Bugün istanbul bölgesi 320 MW lık bir güç le beslenmekte ve bu, günden güne artmakta dır. Silâhdar santralı ortalama 60 MW lık bir g üçle buna katılmaktadır. Istanbulun enerji ih tiyacı dikkate alındığında bütün bu sakıncala rına rağmen santralın durdurulması düşünüle lemez. öte yandan, yurt ekonomisi açısından konuya bakıldığında, santralın çalışması devam lı bir zarar kaynağı olarak görülmektedir. Bu iki şartın arasında Silâhdar santralı için en uy gun çözüm yolunu şu şekilde derleyip toparla mak mümkündür :

Etibank bugün yurdumuzda enerji problemi nin hallini bünyesinde toplamıştır ve toplamak tadır. Modern tesislerin yanıslra sistematik ça lışması ile bu alanda gelecek için büyük ümit ler vadetmektedir. Esasen Silâhdar santralının üretim kapasitesi de Etibank'ın kontrolundaki komisyonca tayin edilmektedir. Bu nedenlerle Silâhdar santralının. Etibank'a devri ve kaderi nin tayininin EtibanJc'a bırakılması yurt ekono misi yönünden daha faydalı ve uygun olacaktır. Bundan başka, intikal devresinin müşkülleri atlatıldıktan sonra, Etibank'ın sistemli çalışma sının Silâhdara da yerleşmesıle prodüktivitede mutlak bir artış olacaktır.

Enerji işlerinin bir noktadan yönetilmesinin, yurdumuzun enerji politikasına sağlayacağı faydayı burada bir kere daha işaret etmek ye rinde olacaktır.