NÜKLEER ENERJİ MALİYETLERİ VE EKONOMİK GELİŞME KONULU SEMPOZYUMDAN İZLENİMLER

Uluslararası Atom Enerjisi Ajansının 20 24 Ekim Tarihleri Arasında Istanbulda Toplanan" Nükleer Enerji Maliyetleri ve Ekonomik Konulu Sempozyumundan İzlenimler

Derleyen: Hüseyin Pekin

ÖZET :

Gelişmiş ve özellikle gelişmekte olan ül kelerin teknik, endüstriyel ve ekonomik kal Ummalan için artan enerji ihtiyaçlarının karşılanmasında nükleer enerjinin rolü, Uluslararası Atom. Enerjisi Ajansının «Nük leer Enerji fltaliyetleri ve Ekonomik Geliş me» konulu, 20 24 Ekim tarihleri arasında tstanbulda düzenlediği sempozyumun ana konusunu teşkil etmiştir.

Sempozyum toplantılarının başlıca konu ları aşağıda zikrolunmuştur :

— Nükleer santrallann seçiminin genel eko nomik kriterleri,

— Konvansiyonel ve nükleer santrallann enerji maliyet tahminleri,

— Yakıt çevrimi masrafları ve gelecekteki gelişmeler,

— Aynı zamanda elektrik enerjisi ve deniz suyundan tatlı su üreten çift maksatlı tesisler, ve bu kavramın enerji, tarım, en düstriyi içine alan çok maksatl tesislere teşmili.

Bu yazıda sempozyumda ele alınan ana konular özet olarak verilmiştir.

SUMMARY:

The role to be filled oy nuclear energy in meeting the increasing demand of power lor technical, industrial and economio advan cement of the development and especiallv developing countries was the main theme discussed at the 1AEA symposium on nucle ar energy costs and economic development ıvhich opened in 20th, october in İstanbul.

The sessions the sysmposium cover the majör topics ıchich have been outlined as beloıo :

— General Economic Criteria for the Selec tion of Nuclear Stations.

— Poıcer Costs Estimates for Conventional and Nuclear Plants.

— Fuel Cycle Costs and Future Trends,

Dual • Purpose plants ıchich produce both electric poıoer and de salted Water, and the extention of this concept into multi purpose complezes called energy centres and agro industrial complezes.

This article summarizes some majör to pics u hich were held on the symposium .

KALKINMAKTA OLAN ÜLKELERDE NÜK LEER ENERJİNİN ROLÜ :

Nükleer santrallann seçim kriterleri hususun da Fransjz Atom Enerjisi Komserllğinden M. Jacques Gaussens, enerji maliyetinin dışında di ğer birçok faktörün de nükleer ve kon vansiyonel santrallar arasındaki ekonomik mu kayeselere etki yaptığını açıklamış, yakıt teda rikindeki emniyet, döviz imkânlan, dahili finans man ve endüstri potansiyeli gibi çeşitli kompleks faktörlerin analizlerde hesaba katılması gereğini savunmuş ve bu faktörlerin gayri muayyen bir gelecekte gösterecekleri kıymet değiştirmeleri nin de gözönüne alınması hususuna dikkati çek miştir.

ingiliz Atom Enerjisi Kurumundan P. J. Se arby, enerjinin rolünün çeşitli ülkelerde farklı seviyede olduğunu belirtmiş, ve gelişme yolun daki ülkelerde, artan enerji ihtiyaçlarını karşı lamada nükleer enerjinin önemi üzerinde dur

muştur. P. J. Searby, sistemler büyüdüğüne ve nükleer enerji maliyetleri düştüğüne göre, ge lişmekte olan ülkelerde de nükleer enerji ilgi çekici olacaktır demiştir.

Kanada Atom Enerjisi Ltd., denMr. A. M. Aikin konuşmağında nükleer santrallann sayı sı arttıkça, tecrübeler, çeşitli reaktör tiplerinin kuruluş masrafları arasındaki farkın çok az ol duğunu göstermiştir, dedi. Bütün reaktör tip lerinin sermaye masrafları konvansiyonel termik santrallann sermaye masraflarından yüksektir ve bundan dolayı dâ nükleer enerji santrallannın rekabet edebilme kabiliyeti, ucuz yakıt sağlama imkanına bağl* kalmaktadır. Bu masraflar doğ rudan doğruya tabii uranyum yakıldığı zaman asgari olur. Tabii uranyumun ayni zamanda çe şitli yerlerden temin olunabilme ve basit bir ya kıt çevrimine sahip olma gibi üstünlükleri var dır.

Elelctrtk MüheridlBİlSl 155

Danimarkalı Mr. Soren Frils enerji pazarın da petrolün hissesinin halâ artmakta olduğunu ve mevcut ulaştırma güçlüklerine rağmen petrol fiyatlarını düşmeye devam ettiğini söyledi, ve fosil yakıt fiyatlarının milyon Kcal başına 1 do ların altına ineceğine dikkati çekti.

ORTA BÜYÜKLÜKTEKİ REAKTÖRLER VE ÇİFT MAKSATLI TESİSLER :

istanbul Teknik Üniversitesi Profesörlerinden Nejat Aybers gelişmekte olan ülkelerde nükleer enerjinin durumu konusunu İnceledi.

Prof. Aybers Türkiyede geçmiş son 10 yıl içersindeki enerji artış nisbetlerine göre ilerki yıllarda da bu oranın % 11,6 olacağını dikkate alarak, yeni hidrolik ve termik santrallar yapıl masına rağmen 1980, lerde enerji ve güç açığı olacağını ileri sürdü. Burada 300 400 MWe gü cünde bir nükleer santralın 1977 yılı sonlarında işletmeye açılmasının gerekli olduğu sonucuna vardı. 1982 1987 arasında sisteme girecek olan 2 X 600 MWe gücündeki başka santrallann pro jeleri de şimdiden etüt edilmektedir dedi. Türki yede 350 MWo tek bir ünitenin tahmini birim tesis maliyeti gümrük sair vergiler dahil 394 dolar / Kw ve gümrükler hariç 285 dolar /i Kw olacaktır. Böyle bir nükleer santralın yatırım masafları linyit santralınınkinden % 20 30 ka dar daha yüksek olmakla beraber, bu nükleer santralın birim enerji maliyeti 6,04 krş / Kwh olacaktır. Bu rakam enerji maliyeti 7,64 krş / kwh olan baz yük kömür santralı ve 8,61 krş. / kwh olan baz yük fuel oil santralına nazaran çok daha elverişlidir. Bu sebepten dolayı da Türkiyede 350 MWe gücünde bir nükleer enerji santralının kurulması ekonomik olarak rekabet edebilir olmaktadır(l).

' • Taivvan Elektrik Şirketinden David S. L. Chu, nun tebliğinden öğrenildiğine göre, Formozada 500 MWe,lık bir nükleer santralın ekonomik olarak kurulabileceği anlaşılmaktadır.

Pakistan Anom Enerjisi Komisyonundan Mr. A. <5uayum, Pakistanda fosil yakıtların kıtlığın dan dolayı, nükleer enerjinin ucuz elektrik elde olunması yolunda avantajlı olduğunu söyledi ve (1) Sayın Profesörün tebliğinden Türkiyede kuru lacak İlk nükleer santralı seçiminde konvan siyonel alternatiflere nazaran enerji maliyeti yönünden avantajlı olma hususunun karara otkln esas faktör olarak gozönünde tutulması iktiza V deceği yargısına varılmaktadır. Sem pozyumda bazı uzmanların da değindikleri gribi nükleeer çözümün konvansiyonel alterna tiflere nazaran daha ekonomik olması tek se çim kriteri değildir Şüphesiz ekonomik olma ihmal olunamazsa da, bundan da önemli olan cihet emniyetli yakıt temini, makul seviyede masrafla yedek parça ihtiyacının (karşılana bilmesi, her seviyeden işletme personeli ye tiştirilmesi gibi konulardır.

. .Elektrik Mühendisliği 155

çift amaçlı nükleer santrallann halen etüt saf hasında olduğuna işaret etti.

Güney Koreden Mr. Young Hee Cha 500 MW( gücündeki nükleer santralın, yatırım, faiz nisbe ti, yakıt masrafları, nakliye, yakıt hazırlama, işletme masrafları nazarı itibare alındıkta eko nomik olduğunun görüldüğünü ve ülkenin ener ji sorununun çözümünde önemli ıbir rolünün bu lunduğunun anlaşıldığını belirtti.

Yugoslav Mr. D. Mandic, enerji ihtiyaç tah minlerini ve bunların hangi kaynaklardan kar şılanacağını inceledikten sonra, gelecekteki 20 yıl içinde, Yugoslavyada nükleer enerjinin reka bet edebilir duruma gelebileceği sonucuna var dı.

KÜÇÜK GÜÇTEKİ NÜKLEER SANTRALLAR DA MAIIALLİ ŞARTLARIN ETKİSİ :

Japonya Uluslararası Ticaret ve Endüstri Ba kanlığından Mr. Aisaka, ilâve aslsmik proje mas rafları, nisbeten yüksek faiz hadleri, ve nakliye, sigorta ücretleri gibi çeşitli ilâve komponentler sebebiyle Japonyada nükleer santralların üretim masraflarının diğer birçok ülkelerlnkinden daha yüksek olduğunu bildirdi. Bu aleyhteki faktörle re rağmen Japonyada 1975, te nükleer santral lann toplam gücü 20,000 MW, a ve 1985 te de 40,000 MW, a yükselecektir.

Halen inşa halinde bulunan tbeş santralın enerji üretim masrafları 6,5 7,4 milis / kwh mertebesinde olacak ve muhtemelen gelecek 10 yıl içinde tesislerin büyümesi ve yakıt çevrimi nin ıslah olunması sayesinde maliyetler daha azalacaktır.

İngiliz Central Electricity Generating Board dan E. J. Pipe, düşük tahminlerde bulunmak, fi ilen düşük masraflara erişmekten çok daha ko laydır dedi, ve üretim masraflarına etki yapan ana faktörlerin satınalma safhasında tesislerin maliyeti, işletme safhasında yakıt fiyatı, istik raz olunan paraya ödenen faiz nisbetl ve sant ralın ömrü (boyunca üreteceği enerji miktarı ol duğuna dikkati çekti.

Fransız Atom Enerjisi Komserllğinden M. Havard, küçük güçlü nükleer santrallann reka bet edebilir olması, yakıt maliyetinin yüksek ol duğu ve elektrik enerjisi talebinin istikrarlı ol duğu bölgelerde mümkündür dedi. Mahalli teç hizat ve İnsan gücü seviyesi ve diğer mahalli faktörler de, doğru bir enerji maliyet tahmini ya pılabilmesi için nazarı itibare alınmalıdır.

Orta Doğu Teknik Üniversitesinden Mr. C. Dinçler Türkiye'de hidrolik, termik ve nükleer enerji maliyetleri arasında mukayese yaptı ve 2000 yılına kadar kaynakların durumunu incele

di. Uranyum cevherinin yakıt hazırlama merkez lerine tagmması ve kullanılmış yakıtın da tek rar yakıt hazırlama tesislerine taşınması mas raflarının da nazarı itibare alınması gereklidir dedi.

YAKIT ÇEVBÎMt MASRAFLARI VE Böl, GESEL «GELİŞME İÇİN NÜKLEER ENERJİ :

Sovyetler Birliğinden V. V. Batov, büyük güç lü reaktörlerde elektrik üretiminde yakıt bileşe ni masraflarının hesabına yarıyan genel bir me todu açıkladı. Optimum yakıt yükleme progra mına etki yapan çeşitli teknik ve ekonomik pa rametreleri inceleyerek bu metodun elektronik hesap makineleriyle yapılmış hesap sonuçlarını g österdi.

AEG — Telefunken, den Mr. A. Hundt, her safhanın hissesini göstererek uranyumun çıka rılması, zenginleştirme, yakıt elemanı 'mali, ya kıtın yanması, tekrar hazırlama 400 MWt lık modern hafif su nükleer güç santralında yakıt çevriminin ekonomik açıdan incelenmesini yap tı.

Japon Atom Enerjisi Bürosundan Mr. T. Kikuchi, nükleer yakıt çevriminde plütonyum kullanılmasının etkisini inceledi ve sistem ana lizi ile bunun ekonomisini gösterdi. Bu analizin neticesinin şümullü plütonyum kullanma strate jisinin değerlendirilmesine uygulanmasını tavsi ye etti.

NÜKLEER ENERJİ VE DENİZ ı SUYUN DAN TATLI SU ELDE EDİLMESİ :

Bugün gerek gelişmiş ve gerekge gelişmekte olan ülkelerin hayatî problemlerinden biri olan taze su temininin hallinde nükleer enerji önem li bir araç haline gelmektedir. Uzmanlar enerji ve su üretimi yapan iki maksatlı projelerin tek nik fizibilitesi üzerinde hemfikir olmakla bera ber, böyle bir işletmenin ekonomik değeri üze rinde çeşitli görüşler vardır. Çift maksatlı proje lerin dikkatle incelenmesi gereği sempozyumda da ortaya atjldı.

HIZLA KALKINAN ÜLKELERDE ENERJİ ÜRETİMİ STRATEJİLERİ :

Çeşitli enerji üretim alternatiflerinin ekono mik mukayesesi ve nükleer santralların enerji sistemine ithalinden dolayı ortaya çıkacak olan

muhtemel meseleler de sempozyumda ele alınan konulardan biri oldu.

Almanyadaki Jülich Atom Araştırma merke zinden Mr. K. Wagenmann «Sanayileşmiş ülke ler devamlı bir sermaye sıkıntısı, özellikle döviz sıkıntısı çekerler; kısa vadede böyle ülkeler için çok sermaye masrafları istiyen nükleer tesislere konvansiyonel tesislerin tercih olunması ilginç olabilir; fakat uzun vadede böyle bir kararın riskli olduğu aşikardır> dedi.

Fransız Alsthom firmasından M. J. Barth konvansiyonel enerji santrallan ile müessir ola rak rekabet edebilmek için, nükleer santral ima latçılarının aynı tipten muayyen sayıdaki reak törlerin birincisinin gerçek maliyetinden daha az bir fiyatla satılması görüşünü öne sürdü. Hali hazır trend değişmezse, 1970 ile 1976 arasında siparişe bağlanacak olan büyük güçteki güç santrallarınm sayısının 100'ü aşacağın}1, binana leyh nükleer santral komponentlerinin standart laştırma çalışmalarının yapılması gereğini sa vundu.

Japon Enerji Ekonomisi Enstitüsünden M. Takei, Japonyantn 1970 2000 yıllarını kapsıyan uzun vadeli planlarında nükleer gücün optimum kapasitesini bulmak için kendi geliştirdiği bir metodu açıkladı. Bu metod, yıldan yıla değişen ekonomik doneler yoluyla, rekabet edebilme ni teliğindeki değişmeleri hassas bir surette yan sıtma esası üzerine dayanmakta idi.

Karlsruhe Atom Araştırma Cemiyetinden Mr. D. Fraude, uzun vadeli enerji programlarında özellikle sodyum soğutmalı hızb. reaktörler gibi gelişmiş reaktör tiplerinin en uygun çözümü sağ lıyacağını belirtti.

Çekmece Nükleer Araştırma Merkezinden C. Ünal Türklyenin enerji kaynaklarının envan terini tanımladı, enerji talep tahminlerini yaptı, Devlet Planlama Teşkilâtı tarafından hazırla nan ikinci ve üçüncü beşer yıllık planlarda yapıl ması öngörülen hidrolik ve termik santrallarla bu ihtiyaçların karşılanması durumunu irdeledi; konvansiyonel termik ve nükleer arasında mu kayese yaptı.

Sempozyumun son gününde yapılan yuvarlak masa toplantısında nükleer enerji elektrik te sisleri ve agro endüstriyel tesislerin ekonomik olabilme şart ve karakteristikleri tartışıldı. Tar tışmalara gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerden birçok uzman katıldı.

Elektrik Mühendisliği 165