SANTRAL TESİSLERİNİN KABUL YÖNETMELİĞİNDE YAPILACAK DEĞİŞİKLİKLER ÜZERİNE RAPOR

Amaç ve kapsam

Enerji ve Tabiî Kaynaklar Bakanlığı Odamıza bir yazı göndererek 23.11.1942 gün ve 5264 sayılı Resmî Gazetede yayınlanmış olan Elektrik Santral ve Tesislerinin Kabullerine dair talimatnamede günümüz koşullarına uydurulmak üzere değişiklikler yapılacağını bildinmiş ve bu husustaki Odamız görüşünün bakanlıklarına sunulmasını istemiştir.

Bakanlık yazısında, Odamızdan istenilen görüşün ana hatlarının neler olması gerektiğini saptamak amacıyla çalışmalar yapan komisyonumuz aşağıdaki düşünce ve temennilerin adı geçen bakanlığa bildirilmek üzere Oda Yönetim Kurulu'na arzına karar vermiştir. Komisyonumuz daha çalışmaların başında meseleye iki yönden eğilinebileceği, bunlardan birincisinin konuyu hukukî mevzuatın bütünü içerisinde elte alarak işlemek, ikincisinin ise sadece kabul ve deneylere ait münferil bir çalışmanın yapılması olduğu hususunda görüş birliğine varmıştır. Bu doğrultuda çalışmalar derinleştirilmeye başlandıktan sonra görülmüştür ki, birinci yolu ikinciden net çizgilerle ayırt etmek kolay değildir ve birçok noktalarda bunlar birbiri içersine girmiş bulunmaktadır. Bu sistem içersinde ilerlenerek çalışmalar yapılmış ve iki kısım altında toplanmıştır. Bu kısımlar şunlardır.

I) Hukukî mevzuatın tümü içersinde kabul yönetmeliğinin yeri ve ilgili mevzuat hakkındaki düşünce ve temenniler,

n) özellikle kabul yönetmeliği hakkındaki düşünce ve temenniler,

Raporumuzun bundan sonraki kısımlarında

bu iki başlık altında toplanan hususlardaki görüşlerimiz arzolunmugtur.

ı

I — Hukuki mevzuatın tümü içerisinde kabul yönetmeliğinin yeri ve ilgili mevzuat hakkındaki düşünce ve temennilerimiz

Konuya bu açıdan bakıldığında Enerji ve Tabiî Kaynaklar Bakanlığı'nın en başta gelen ilgi ve sorumluluğunun elektrik santral ve tesislerinde çalışanların, tesise girecek (veya yaklaşmaları muhtemel) üçüncü kişilerin can güvenliğini teminat altına almak, sağlık gereklerini karşılamak ve İşyerlerinde çalışanlara asgari konfor şartlarını temin etmek düzeyinde yoğunlaştığı görülmektedir. Diğer taraftan bu

Blektrlk Mühendisliği 174

konular Çalışma ve Sağlık Bakanlıklarını da doğrudan doğruya ilgilendirmektedir.

Tesisin ihale işlemine esas teşkil eden plân, proje, özel ve genel şartname v.s. dokümanlara riayet olunarak gerçekleştirilmiş olup olmadığını tahkik amacıyla yapılacak olan geçici ya da katî kabul İşlemi bir yönüyle yukarda anılan emniyet, sağlık ve asgari konfor şartları konularını, diğer yönüyle de bunlarla bir ilişkisi olmıyan sair teknik Ve ekonomik, ticari karakterdeki konuları, daha çok işin sahibi olan kuruluş ile müteahhit (veya satıcı) arasındaki ilişkileri kapsamaktadır. Bu genel gözlemden hareketle ilerlediğimizde aşağıdaki sorularla karşılaşmış bulunuyoruz. İzlediğimiz usule göre raporumuzda önce tmılan sorular ortaya atılmış ve sonra da halihazır bilgilerimize göre bunların cevaplan verilmeye çalışılmıştır. Ayrıca bu münasebetle komisyonumuzun düşünce ve temennileri de takdim olunmuştur.

Termik, nükteer, hidrolik santrallann, su ve havanın kirlenmesi, santralın yer seçimi, çevre sağlığı, gürültünün sınırlandırılması, tabiatı koruma konularını da kapsayan özel güvenlik yönetmelikleri mevcut mudur?

Bildiğimiz kadarı ile bu soruyla ilgili olarak gu mevzuat vardır :

— 931 saylı tş Kanunu'nun 74. ve Umumî Hıfzıssıhha Kanunu'nun 179. maddelerine dayanılarak çıkarılan ve 22.12.1969 gün ve 6: 12782 sayılı Resmî Gazete'de yayınlanarak yürürlüğe giren İşyerleri Güvenliği Tüzüğü,

— 18.8.1953 gün ve 8487 sayılı Resmî Gazete'de yayınlanan Maden İşletmelerinde Alınacak Emniyet Tedbirleri Tüzüğü,

— 17.6.1913 tarihli Buhar Kazanları Nizamnamesi, 28.2.1914 tarihli Buhar Kazanları Talimatnamesi ve 16.11.1913 tarihli Buhar Kazanları Nizamnamesine Aykırı Hareket Edenler Hakkındaki Kanun,

— 6.5.1939 tarihli Radyoloji, Radyum ve Tedavi Müesseseleri Hakkındaki Nizamname,

— 931 sayılı Kanunun 74. maddesinde zikredilen İşyerleri İşçi Güvenliği ve Sağlık Tüzükleri (Bu hususta komisyonumuzun herhangi bir bilgisi yoktur),

— Nükleer santrallarm çevre sağlığına zarar vermesinin önlenmesi ve çalışanların güvenliği yönünden emniyet, tüzük ve yönetmeliklerinin yapılması (öncelikle Atom Enerjisi Komlsyonu'nun görev alanına giren bu çok önemli ve ciddi konuda neler yapıldığı komisyonumuzun malumu değildir). Suların, havanın kirlenmesi, tabiatın, korunması İse gelişmiş ülkeleri ziyadesiyle meşgul eden konulardır. Bizim memleketimizde bu konularla bildiğimiz kadarıyla ferdi ve dağınık çalışmalardan öteye fazla bir şey yoktur

Temennimiz, bakanlığın rehberliği altında toplanacak bir komisyona bütün bu hususların derinliğine Intfelettirilmesi ve somut sonuçlara varılması, mevzuatta yeknesaklık sağlanmasının temini cihetine gidilmesidir. Bildiğimiz ve inandığımız kadarı ile 1913 yılandan kalma nizamname ve kanun ile çağdaş teknik sorunların çözülmesi mümkün değildir.

Sora :

Elektrik dış. ve iç tesisat yönetmeliklerinin durumu nedir?

1968 yılında E.t.E. tdaresi'nde, Stone - Webster danışman mühendislik firmasının yardımıyla «Türkiye'de Elektrik Endüstrisinin Rfeorganizasyonu» adı altında ve Türkiye'deki elektrik işletmelerinin muhasebe, murakabe, bütçe, stok, yapma, eğitim vs. İle birlikte teknik konuların da yeniden düzenlenmesi amacıyla çalışmalar yapılmıştır. Bu çalışmalardan ikisi, eonı ile İlgili olduğundan üzerinde durulmaya değer mahiyettedir. Bilindiği gibi bu çalışmalar, zamanında Etibank Gn. Md. (Şimdiki TEK Gn. Md.) ve Enerji ve Tabiî Kaynaklar Bakanlığı'na aksettirilmiş, hazırlanan raporlar gönderilmiştir. Söz konusu raporlardan birincisi, iç ve djş tesisat yönetmeliklerinde yapılması teklif olunan değişikliklere dairdir ki, çalışmalar o tarihte bitirilmiş olmadığından topraklama, iç trafo postaları ve havai hatları kapsamasına karşılık dış trafo postalan raporda yer almamış durumda İdi. Komisyonumuzun görüşüne göre anılan yönetmelik ve çalışmalar, değiştirilmesi öngörülen Santral ve Tesislerin- Kabul Yönetmeliği ile çok yakından ilgilidir.

Adı geçen raporlardan ikincisi de, Türkiye'deki elektrik işletmelerine ait tesislerde çalışan personel için uygulanacak güvenlik kurallarını içermektedir, işletmede uyulması zorunlu hususlar ve alınacak tedbirler yönünden amirlerin, kişilerin sorumlulukları, kazaların önlenmesi, yaralanma ve İlk yardım, yangına müdahale-ve

önlenmesi, gerilim altındaki veya gerilimsiz tesislerdeki çalışmalar gibi konuları kapsıyan bu raporun, dış ve iç tesisat yönetmeliklerindeki güvenlikle ilgili şartların ve Çalışma Bakanlığı taraflından hazırlanarak yürürlüğe gürmlş bu<lunan İşyerlerinde Alınacak Güvenlik Tedbirlerine dair Tüzüğün elektrik santral ve tesislerini İlgilendiren bölümünün gözden geçirilmesinde çalışmalara ışık tutacak nitelikte olduğu kanaatindeyiz.

Soru : Mühendis, tekniker, teknisyen, yetkili elektrikçi, enstalatör gibi çeşitli kategorideki meslek mensuplarının yetkilerini saptayan mevzuatın durumu nedir?

Mühendislik ve Mimarlık Hakkındaki Kanun, İmar Kanunu, Fikir ve San'at Eserleri Hakkındaki Kanun, yönetmelikler ve yargıtay içtihatlarının ışığı altında bu meseleye artık mutlaka radikal bir çözüm şekli bulunmalıdır. Mevcut durum karışıklığa sebebiyet vermektedir.

Soru : -

Santral ve enerji tesislerinin muhtelif kısımlarına ait tip proje, standard ve tip şartnamelerin yapılması çalışmalarının durumu nedir?

Bu konuda da, Enerji ve Tabiî Kaynaklar Bakanlığı, Türkiye Elektrik Kurumu, E.Î.E. İdaresi, Türk Standardları Enstitüsü, tiler Bankası, Elektrik Mühendisleri Odası temsilcilerinin ka tılmalanyla toplantılar yapılmalı ve genel ilke ler, -izlenecek metodlar saptanmalıdır. Bu safhadan sonra da, Türk Standardları Enstitüsü ve Elektrik Mühend'r.leri Odasının ortaklaşa çalışmalarıyla, elektrik santral ve tesislerindeki belli başlı tüm aksamın standardları yapılmalı v& yapılanlar da düzgün zaman aralıklarıyla gözden geçirilmeli ve .günün şartlarına uydurulmalıdırlar.

Toptan ya da perakende elektrik enerjisi satan kuruluşların (TEK, belediyeler eıektrlk işletmeleri) müşterilerine devamlı enerji verilmesini sağlama, bağlantı hattı, müşteri makine ve cihazlarının peryodik kontrolü gibi hususları kapsıyan, «Müşterilere Elektrik Temini ve Sataş Tarifesi» yönetmeliklerinin durumu nedir?

Bu tür yönetmeliklerin standard hale getirilmesi ve bunların yapılmasına dayanarak teşkil eden Tarife Esasları Yönetmeliği'nln de gözden geçirilmesi yararlı olacaktır kanısındayız.

Soru : 9.6.1960 tarih ve 10521 sayılı Resmî Gazete'de yayınlanmış olan Elektrik Tesislerine Alt Projelerin Tanzimine Dair Talimatname ve_23.11.l942 tarih ve 5264 sayılı Resmi Gazete'de yayınlanan Elektrik Santral ve Tesislerinin Kabulüne Dair Talimatnamenin durumlarj nedir?

Cevap : Bakanlık yazısından, özellikle ikincisinin gözden geçirilmesinin söz konusu olduğu anlaşılmakta ise de, birinci yönetmeliğin de günün koşullarına göre yeni bir gözden geçirilmeye tabi tutulmasına İhtiyaç vardır.

Bu münasebetle yerli İmalât gücünün ve kalitesinin de nazarı Itibare alınması gerekir. Ayrıca yerli imalât ve mühendislik kapasitesinin güçlenmesi tedbirlerini saptamak üzere Bakanlığın önderliğinde çalışmalara başlanılması çok büyük yarar sağlıyabilir.

Konu İle İlgili yeni kanunlara ihtiyaç duyulmakta mıdır?

Tabiatıyla yukarıda anılan tüzük, talimatname gibi hukukî metinlerin yapılmasına yetki veren kanun (veya kanunlar) bulunması iktiza eder ve bildiğimiz kadarı ile böyle kanunlar vardır. Ancak burada üzerinde durduğumuz konu bir İdarî örgüt kanunundaki hükümlerin (meselâ Sanayi Bakanlığı Kuruluş Kanunu içerisinde Enerji Dairesinin görevleri sayılırken ne gibi yönetmelikler hazırlamıya yetkili kılınması gibi) yeterli olup olmadıkları konusudur. İngiltere, Almanya gibi yabancı ülkelerde evvelâ genel bir sınai tesisler kanunu yapılmış ve tüm sınai sektörü kapsayan böyle bir kanun içersinde elektrik santral ve tesislerine de özel bir bölüm ayrılmıştır. Veyahut ta sadece elektrik sektörü için Elektrik Tesis ve İşletmeleri Kanunu adı altında özel bir kanun yapılmıştır. Acaba konuya bizde nasıl yaklaşılmalıdır ?

Bilindiği gibi düzenli İdare anlayışında h°r konu yönetmelikle düzenlenemez. İdari faaliyetler kanunla düzenlenir ve bu İş de Anayasamız gereğince Yasama Metislerinin görevidir. Bu nedenle önce kanun yapılacak ve sonra da bu kanun hangi saha-arm ne şekilde tüzük ya da yönetmeliklerle düzenleneceğire dair idareye yetki verecektir. Kanuna dayanmadan yapılan yönetmelikler sadece idarenin İçişlerini düzenleyen adi yönetmeliklerdir ve normal olarak üçüncü kişileri bağlamaz. Şu halde bizde de gellşmlg ülkelerdekine benzer bir şekilde ülkemiz koşullarına uyan, yeterli, modern bir «Sınai Tesisler Kanunu»nun ya da hiç olmazsa sadece elektrik sektörünü içereD «Elektrik Tesis ve İşlet-

meleri Kanunu» nun yapılmasına şiddetle ihtiyaç vardır. Ülkemizde Birinci Dünya Savaşından önce dahi bu alanın kanunla düzenlenmesine ihtiyaç duyulmuştur (Buhar Kazanları Talimatnamesine A><kın Harekette Bulunanlar Hakkındaki Kanun).

Böyle bir kanunda özellikle; 1) İşletmecinin sorumlulukları, 2) İsletmelerde alınacak güvenlik tedbirleri ve civardaki eşya ve şahıslara zarar verilmesini sağlıyacak diğer tedbirler yer alacaktır. Tabiî böyle bir kanunda, yapılacak tüzükler ve yönetmelikler de ayrı ayrı zikrolunacaktır. İş Kanunu'ndaki geçici madde nev'inden bir maddenin kanuna eklenmesiyle de yeni tüzük ve yönetmelikler yapılıncaya (ya da eskileri gözden geçirilinceye) kadar eskilerin yürürlükte kalmaları temin olunabilecektir. Böylece, reform niteliğindeki bu çalışmalarla elektrik enerjisi sektöründe de düzenlilik, İnsan sağlığı ve güvenliği, çalışanların asgari refahının sağlanması gibi meseleler hallolunmuş olacaklardır. Komisyonumuzun görüşüne göre iş kanunlarında yapılması öngörülen bir tüzükle böyle çok ciddi ve hayati önemdeki konuların düzenlenmesi yeterli olamaz. Diğer taraftan İş Kanunu'nun yapılmasını emrettiği emniyet tüzüğünün de Enerji ve Tabiî Kaynaklar Bakanlığı ile tam bir mutabakat halinde yapılıp yapılmadığı komisyonumuzun malumu değildir.

II — Elektrik santral ve tesislerinin kabul taHmatnamesi ile ilgili çalramalarda izlenecek yolun ne olması gerektiği hususundaki düşünce ve tekliflerimiz

Halen yürürlükte bulunan santral ve tesislerin kabulü yönetmeliğinin özellikle büyük eantrallar yönünden elverişli olmayan hükümleri mevcuttur. Komisyonuumuzun görüşüne göre kabul deneylerinin birisi fabrika deneyleri, diğeri de saha deneyleri olmak üzere iki safhada mütalâa olunmasında İsabet vardır. Buna göre talimatnamede değişiklikler yapılırken bu cihet gözden uzak tutulmamalı ve şöyle bir sistem dahilinde yürünmelidlr.

1) Siparişe bağlanan tesislerin makine ve teçhizatmin imalâtçısı nezdinde muayene ve testlerimin yapılması safhasında, uygulanacak metod ve hesap usûlleri, uluslararası nizamname ve standardlardan yararlanılarak saptanmalı ve yönetmelik ve standardlar yapılmalıdır. Bu, kabul ile ilgili dokümanların hazırlanmasında ülkemizde mevcut çeşitli yerli - yabancı imalâtçıların halen uygulamakta oldukları yabancı ve varsa T.S. lan gözönünde tutulmalıdır.

2) Tesislerin tamamlanmalarını müteakip mahallinde saha testlerinin yapılmasında ise konuya iki yönden yaklaşılmalıdır. Şöyle ki :