TELEKOMÜNİKASYON YATIRIMLARININ SAPTANMASI

Telekomünikasyon Yatırımlarının Saptanması

UDK : 621.S9

Derleyen : Fikret YÜCEL PTT Araştırma Laboratuarı

ÖZET

Bir taraftan insanların uzak mesafelerden /muhtelif şekillerde haberleşmeleri için gösterdikleri büyük talep, diğer taraftan telekomünikasyonun bir memleket ekonomisi üzerindeki önemli etkisi bu alana yapılacak yatırımları çok \büyük seviyelere çıkarmaktadır. Bu nedenle (j/apttocaîc yatırımların ana hedeflere uygun ve hizmetlere cevap verecek şekilde yapılmasını sağlamak amacı ile ciddi çalışmalar yapmak gerekir. Bu makalede bu alanda gözönünde bulundurulması gereken hususlara genel olarak değinilmiştir.

SVMMARY The investments in the telecommunicationsl fıeld; amount to very high proportions as ıa result of the huge demand for long-distance Communications in various forms, on the ene hand and as a result of the significant influence of telecommunications on the economy of the oountry, on the other. Conseguently, serious studies must be untertaken vıith the obiective that the investments shall be m conformity with the main targets and in a form to meet the required services. The yoints to be taken into consideration uyithin the- scope of the subiect have been dealt with in general in the folloıving article. .

1. GENEL Telekomünikasyon mühendisliği alanındaki gelişmelerin başlangıcı, insanların çok eski zamanlardaki her türlü uzaklıktan ve her an karşılıklı haberleşme isteklerine dayanır.

Elektrik Mühondlsliği 188

Bu istekler, bu gün, genel olarak, modern haberleşme sistemleri, özellikle telefon sistemleriyle karşılanmaktadır. Meydana gelen teknolojik gelişmeler ve yukarda sözedılen isteğin daima canlılığını koruması sonucu, haberleşme şebekeleri

gittikçe büyümüş, ve yoğ-unlagmıgtır. öyle ki, bu gün her türlü haberin (telefon, telgraf, resim, bilgi v.s.) kıtalararası nakli kolaylıkla gerçekleştirilebilmektedir. özellikle uydu repetörter olanında meydana gelen ve gelmesi beklenen gelişmeler ve isteklerin dayanılması güç baskısı sonucu, telefon haberleşmesinde, yakın bir gelecekte, dünya çapında bir otomatik arama gerçekleştirilebileceği anlaşılmaktadır.

Telekomünikasyon alanına yapılacak yatırımların sadece tüketiciden gelen isteklere dayandınlamayacağı açıktır. Bugün gelişmiş veya gelişmekte olan bütün memleketler, kaynaklarını aşan telekomünikasyon hizmetleri ıbCyümesi eğilimi ile karşı karşıyadır. Bu bakımdan özellikle gelişmekte olan memleketler için, ekonomi ile haberleşme hizmetleri arasında bağıntılar kurmak çok önemlidir. Ekonomide üretim faktörleri (sermaye, iş, enerji) yanında telekomünikasyon ve ulaştırana hizmetleri, verimliliği geniş ölçüde arttırıcı ve hayat standartını yükseltici olarak çok önemli rol aynar.

Yatırımları için sermaye yetersizliği ile karşı karşıya bulunan, gelişmekte olan memleketler için milli yatırım kaynaklarının ne kadarının telekomünikasyon alanında kullanılacağına karar vermek çok önemli bir konudur.

17. ve 18. asırlarda meydana gelen endüstriyel devrimin dışında kalma sonucu ortaya çıkan, ekonomik olarak geri kalmış ülkelerin telekomünikasyon hizmetle-i yönünden ortak tarafları, bu hizmetlerin gerek tüketicinin ödeme gücünün, gerekse memleket ihtiyaçlarının gerisinde kalmış olmasıdır. Bu durumda çok lüzumlu bazı servisler bile karşılanamamıştır. Telefon için karşılanamıyan istekler çoğu kez karşüanabilenlerin üstündedir.

Bir taraftan baza bölgelere hizmetin hiç götürülmemiş olması, diğer taraftan isteklerin çok geç karşılanabilmesi nedeniyle gizli kalmış karşılanmıyan İsteklerin varlığına kesin olarak bakılabilir. Bütün bu isteklerin tamamının kısa süre içinde karşılanması, kaynakların tümünün telekomünikasyon hizmetleri alanında kullanılması ile mümkündür, M, buna hiç bir hükümet rıza göstermez.

Telekomünikasyon yatırımlarının genel kalkınma politikasına uygun olarak yapılması gerekir.

Milli politikanın üretimi arttırma ve sosyal entegrasyon gibi çeşitli amaçlan olabilir. Politikada amaçlara verilen ağırlık derecesi telekomünikasyon yatırımlarının şekil ve miktarına etki eder. Bu bakımdan politika seçimi tam bir açıklıkla yapılmalıdır. Bu gerek makro seviyedeki plâncıların işini, gerekse çeşitli sektörel jelerin yapılmasını kolaylaştırır.

Gelişmekte olan ülkelerde çeşitli ekonomik bölgeler arasındaki haberleşme ihtiyacını karşılayan alt veya tesislerine ait telekomünikasyon yatırımlarının öncelikle yapılarak memleketin ekonomik, sosyal ve politik alt yapısının teşkilini tamamlamak genellikle tavsiye edilir. Ancak, plânlayıcılann bir sorunu da pahalı telekomünikasyon yatırımları karşısında uygun bir finansman dönüsünün sağlanmasıdır. Bu bakımdan yatırım stratejisini öyle tayin etmek gerekir ki, hizmet gelişimi bütün memleket veya gözönünde tutulan bölge için optimum olsun.

2. EKONOMİK BÜYÜKLÜKLERLE TELEKOMÜNİKASYON ARASINDA BAĞINTILAR

Telekomünikasyon isteklerinin tahmininde ve yatırımlarının tayininde ekonomik bazı indislerle telekomünikasyon arasındaki münasebetlerin bilinmesi büyük kolaylık sağlar. Ancak, herşeyden evvel bir ülkenin haberleşme imkânları bakımından durumunu ifade eden bir indise ihtiyaç vardır. Bu amaç için, yüz kişiye düşen telefon sayısı olarak tarif edilen «telefon yoğunluğu> kullanılır. Bir üekenin tamamı için bir telefon yoğunluğu verilmekle beraber, muhtelif bölge ve şehirler için de ayrı ayrı telefon yğounlukları ifade edilebilir. Bu indisin kullanılması o kadar yaygınlaşmıştır ki, bu gün ülkenin genel ekonomik durumunu gösteren bir büyüklük olarak kullanılabilir.

Bir üekenin ekonomik durumunu ve gelişmesini sabit olarak ifade eden kullanılması en yaygın büyüklük toplam veya fert başına düşen gayri safi milli gelirdir. Bu sebeple telefon yoğunluğu ile gayri safi milli gelir arasında bir bağıntı kurmak uygundur.

OCrTTin 1964 Cenevre toplantısında alınan kararla telekomünikasyon alanında ekonomik çalışmalar yapmak amacı ile kurulan özel çalışma grubu (GAS5) bu alandaki çalışmaları sonucu bazı bağıntılar elde etmiştir. Şüphesiz, ekonomik kanunlar ve ekonomide elde edilen bağıntılar bir takım bozucu etkilerin tesiri altındadır ve bir fizik kanununun ideal alanda sahip olduğu doğruluk, yaklaşık da olsa, yoktur.

Çok sayıda ülke için; muhtelif yıllarda, dolar ile ifade edilen fert basma düşen milli gelir ile telefon yoğunluğu arasında logartimik akalada lineer bir bağıntı elde edilmiştir.

y = kx»

Burada y telefon yoğunluğu, x ise, fert başına dügen milli gelirdir, k ve a sabiteleri her memleketin kendi tarihi gelişimi gözönünde tutularak o memleket için elde edilebildiği gibi belirli bir yıl ve dünya ülkelerinin tümü için geçerli olmak üzere de bulunabilir. Bunların elde edilmesinde

en küçük kareler (least sguares) yöntemi kullanılır. Bu yöntem, istatistik değerlerin iki büyüklük arasındaki bağıntıyı gösteren değişim eğrisinden olan sapmaların (hatalar) kareleri toplamının minimum olması ile sağlanır.

Yukarıdan açıklandığı gibi, katsayılar minimum kareler metoduna göre ve her ülke İçin ayrı ayrı bulunabileceği gibi, dünya ülkeleri için belirli yıllara ait olmak üzere de elde edilebilir.

Şekil l'de aralarında Türkiye'nin de bulunduğu 30 ülke İçin 1955, 1960 ve 1965 senelerine ait telefon yoğunluğu İle fert basına düşen gayri safi milli gelir arasındaki bağıntı gösterilmiştir. GAS 5'in yaptığı çalışmalar sonunda elde edilen bu bağıntılarda en küçük kareler yöntem uygulanmasında elde edilen ilişki katsayısının (r) giderek (l)'e yaklaştığı görülmektedir.

sına düşen milli gelir İle telefon yoğunluğu iligkisinin sabit kalacağı kabul edilir. Bununla büyük bir hata işlenmlg olmaz. Ancak, yukarda da işaret edildiği üzere, kısa bir sürede bütün bekleyen isteklerin karşılanması ve dünya ölçülerine uygun bir telefon yoğunluğuna varılması, gelişmekte olan bir ülke için, haberleşme alanına çok büyük yatırımlar yapılmasını gerektirir.

Gene GAS 5 tarafından yapılan çalışmalarla çeşitli ülkelerin telekomünikasyon alanma yaptığı yatırımların gayri safi milli hasılaya oranı tesblt edilmiştir. Şekil 2'de 1954 -1964 seneleri ortalaması olarak muhtelif ülkeler için bu oranlar gösterilmiştir.

f

* rf"

i/

T

/ // /

'5

/

1 7

 t—â/////Y

Şekil 2.

/ // .

.*

'•• 1 1 ® a **

t M

—/rf—

VW—

Şekil 1.

Şah»

tw m uo swtM7umm*oo

Görülüyor ki, fert başına düşen gayri safi milli gelir ile telefon yoğunluğu arasındaki çok sıkı bir ilişki bulunmaktadır. Bir ülkenin, milli ekonomisi planlanırken, genellikle gayri safi milli hasıla için bir hedef saptanır. Plân dönemi sonunda dünya ölçüleri içinde bu gelire uygun olarak sahip olunması gereken telefon yoğunluğu tayin edilebilir. Bu yapılırken önümüzdeki 10-15 y\\ İçinde dünyada fert baEle&trUc Mühendisliği 188

Bu makro yöntem, yanında telekomünikasyon yatırımları içinde tahminde bulunabilmek için bir başka yol, ekonomide giriş - çıkış analizleri yapmaktır. Bu suretle evvela telekomünikasyon hizmetlerine olan toplam istek tayin edilir, sonra da bu isteği karşılamaya yeterli telekomünikasyon cihazlarının miktarı tahmin edilir.

Ekonomik incelemelerde giriş ve çıkış analizleri endüstriden endüstriye mal ve hizmet akışını tesbit eder. Bu akıg bir matrisin elemanları ile İfade edilebilir. Matrisin elemanları ekonominin her sektörünün diğerlerinden satın aldığı ve onlara sattığı mal ve hizmetin dolar olarak karşılığını İfade eder. Mutlak değer olarak elde edilen bu girişler bir sektörün toplam çıkışına oranlanarak giriş katsayıları bulunur. Tablo l'de Amerika Birleşik Devletlerinde on ana sektöre telekomünikasyon hizmetleri giriş katsayıları verilmiştir. Bu tablo hv sektörden 1 dolarlık bir çıkışa karşılık telekomünikasyon hizmet girişinin dolar olarak değerini göstermektedir.

Tablo 1. Telekomünikasyon giriş katsayıları :

Sektör

',

Katsayı

- Tarım - Madencilik - İnşaat - imalat - Ulaştırma ve Haberleşme - Elektrik, Gaz ve Sıhhi Tesisler - Ticaret - Mali Müesseseler ve Sigortalar - Devlet Hizmetleri - Devlet Teşebbüsleri

0,0023 0,0010 0,0034 0,0040 0,0104 0,0027 0,0105 0,0087 0,0147 0,0031

Bu tablo yardımı ile çeşitli ekonomik sektörler için ön görülen çıkışlara ait telekomünikasyon ihtiyacı tayın edilebilir. Yapılacak iş çıkış değeri ile yukardaki katsayıları çarpmaktır.

Bu yol ile elde edıleu toplam telekomünikasyon geliri, telefona ek olarak teleks ve telgraf gelirlerini de kapsar. Ancak bu bir (İlkenin toplam telekomünikasyon geliri olmayıp sadece iş yerlerine ait ihtiyacı göstermektedir. Buna konut ihtiyaçlarını da eklemek gerekir.

Telefonu örnek olara* alırsak, bir telefonun konut veya iş telefonu olduğunu ayırt etmekte bazı güçlükler vardır. Bu ayırımın yapılabildiği kabul edilirse, Amerika Birleşik Devletlerinde uzun yıllar boyunca elde edilen istatistikler sonucu bulunan Şekil 3Meki eğriden faydalanılarak toplam telekomünikasyon gelirini tahmin etmek için bir düzeltme katsayısı elde edilebilir.

Örneğin, iş telefonlarının sayısı toplam telefonların % 60'ı ise, iş telefonlarından elde edilen ve yukardaki tablo yardımı ile bulunan gelir toplam gelirin :% 82'sini oluşturuyor demektir. Buna göre gereken düzeltme yapılabilir.

Bu yolla tayin edilen toplam telekomünikasyon ihtiyacını karşılamak üzere yapılması gereken yatırım, gene istatistiklerle elde olunan ampirik bir ıbağıntı ile elde edilir. Buda yapılmış yatırımlarla gelir arasındaki orandır. Amerika Birleşik Devletleri ve îsveç'de bu oran 3:1ı olarak tesbit edilmiştir. Gene Amerika Birleşik Devletlerinde bu oranın 20 yıldanbert sabit kaldığı görülmektedir. Geniş Latin Amerika ülkelerinde yatırım/gelir oranının 2:1, bazı Orta Amerika ülkelerinde ise 5:1 olduğu tesbi tedilmektedir.

Bu oran bilinince tesbit edilmiş bulunan! gelir tahmininden yatırımlar toplamı elde edilir.

Makro seviyede bir ülkede toplam kaynakların çeşitli sektörler arasındaki dağılımında bir denge sağlanmasına çalışıldığı gibi, telekomünikasyon sektörü içindede yatırımların uygun şekilde dağıtılması gerekir. Gene GAS 5'in belirttiğine göre esas telefon postası kurulması için yapılması gerekli yatırımlar Tablo 2'deki gibi dağıtılmalıdır.

Tablo 2.

ilâve edilen her esas telefon postası maliyeti "To'si

Lokal şebeke ve telefon postası Lokal ve şehirlerarası telefon santralleri

Şehirlerarası devreleri

45,4

31,5 23,1 100,0

mi

20% W% 60 »/i 80% If Telefonları yüzdesi

100%

Şekil : 3.

Diğer taraftan Almanya'da Nordrhein - Westfalen eyaleti Ekonomi ve Ulaştırma Bakanlığının 1956 senesinde yaptırdığı etütler bu senelerde Federal Almanya'da bir esas telefon postası ilâvesi için yapılması gerekli yatırımın 3630 DM olması gerektiğini göstermiştir. Bu yatırımın dağılışı Şekil 4'de görülmektedir.

3. TÜRKİYE'DE DÜBUM

Bugün memleketimizin telekomünikasyon hizmetleri bakımından durumu tipik bir gelişmekte olan ülke manzarası göstermektedir. Telefon postası yoğunluğu 1,6'dır (Iİ971 senesi). % 7'lik bir kalkınma ve '% 2,5'lik ıbir nüfus artışı hızı ile 1977 senesinde fert başına milli gelirin ka-

Şehirler arası Santralı Uzak Mesafe Kablosu Kuranportör

Masraflar Toplamı 3130,0 DM

Otomatik Santral 370,0 DM Bina

50,0 DM

İ

Kablo ve Abone " Hattı

150,0 DM

Şekil 4»

İç Tesisat 100,0 DM

Telefon PosUS» •0.0 DM

baca 492 dolar olacağı hesap edilebilir. 1965 senesine ait ilişki (correlation) faktörünün korunduğa varsayılırsa, Şekil l'den milli gelire uygun telefon postası yoğunluğunun 4,6 olma6i gerektiği elde edilir. Bu ise, bu süre içinde 1.528.000 telefon po3tası ilâvesi demektir. Haberlegme yatırımlarına ait projelerin yapılmasını kolaylaştıran böyle bir telefon sayısı ile işe bağlıyabilmek için gu iki soruya olumlu cevap vermek gerekir :

a. Bu sayıda telefon postası dağıtımı için kâfi istek var mıdır?

b. Genel ekonomik politikada, makro seviyede haberleşme alanına bu yatırımın yapılması mümkün müdür?

Halen karşılanamiyan isteklerin büyük sayısr göz önünde tutulur, hele yeni alanlara hizmet götürülmesi de ön görülürse a sorusuna olumlu kargılık alınacağı kuvvetle tahmin edilebilir.

Yapılan tetkikler memleketimizde bir esas telefon postası tesisi için gerekli yatırımın yaklaşık olarak 15.000 TL, olduğunu göstermektedir. Bu-

EleKrtlc Mühendisliği 188

na göre 1977 yılında 4,6lık bir telefon yoğunluğuna erigebilmek için yapılacak yatırımın 22,94 Milyar TL.'sına varacağı hesap edilebilir. Bu, memleketimiz için erişilmesi mümkün olmıyan bir rakkamdır. PTT Genel Müdürlüğü tarafından hazırlanan bir proje daha gerçekçidir ve 1977 yılı sonuna kadar toplam olarak 433000 telefon postası ilâvesini ön görmektedir. Bu suretle 1977 yılında telefon postası yoğunluğu 2,05 yani o tarihteki dünya ortalamasının 1/5'i olacaktır. Bu noktaya erişebilmek için cani yapılması gerekli toplam yatırımın 12,488 Milyar TL'sı olduğu hesaplanmaktadır. Kanaatimizce bu seviyede bir yatırımın yapılması da mümkün değildir. Ancak, memleketimizde .bir esas telefon postasının maliyeti hakkında tesbit edilen rakkamın doğruluğu hakkında tereddütlerimiz vardır. Bu rakkamın daha küçük olması gerektiğine, ayrıca aşağıda açıklanacağı üzere daha da1 düşürülmesinin mümkün olduğuna inanıyoruz.

Telekomünikasyon alanına yapılacak yatırımların bir ülkenin ekonomisi üzerindeki önemli etkisi memleketimizde uzun yıllar anlaşılamamıştır. Bunun en canlı örneği, 1954 -1964 yılları ortalaması olarak! bu alana yapılan yatırımların gayrı safı milli hasılanın ancak % 0,1'ini tegkil etmesidir. PTT Genel Müdürlüğünce hazırlanan projenin gerçekleştirilmesi için yapılması gerekli toplam yatırım ise gayrı safi milli hasılanın % 1,28'ine eğittir. Bununda Şekil 2'ye göre çok yüksek bir oran olduğu ortadadır.

Diğer taraftan, memleketimizde telekomünikasyon sektörü içindeki jatırımların dengeli bir şekilde yapıldığı da söylenemez, önce isteklerin sonucu olarak, özellikle büyük şehirlerde, uzak mesafe haberleşmesi için tedbir alamadan mümkün olduğu, kadar fazla telefon postası tesis etmek mecburiyetinde kalınmaktadır. Bundan başka Nato alt yap' yatırım, projelerinin daha ziyade askeri ihtiyaç:ar göz önünde bulundurularak hazırlanmış oln;aları bazı bölgelerde tersine bir durum, uzak mesafe bağlantılarında fazlalık, yaratmıştır.

Memleketimizde çeşitli ekonomik sektörlerin telekomünikasyon yönünden girig - çıkış analizleri hakkında yapılmış bir araştırmanın var olduğuna dair bilgimiz yok. Ayın şekilde iş telefonlarının toplam gelirin yüzde kaçını sağladığının tesbit edilmiş olduğunu da sanmıyoruz. Bu ko-

(Tablo S.

Sanayi kola

|

Toplam üretim

Telekomünikasyon Metalürji Makine ve mekanik cihazlar Elektrik makineleri

100 294,5

133,9 176,7

Hassas mühendislik iğleri 89,1

Madeni eşya

132,8

Kimya

247,7

Kâğıt

184,5

Besin

360,1

Tekstil

109,8

Malzeme 100 408,11

147,6 222,2

83,9 164,4 369,1 238,8 555,7 126,8

Sermaye yatırımı

100 395,7

139,2 133

94,3 105 428,8 320 241,2 126,5

Güç İhtiyacı

100 1164

Tabii gaz ihtiyacı

100 2286

Su ihtiyacı

100 6103,4

111,8 142,^ 62,1 122,8 815,2 759 188,(5 174,â

45,7 0,04 17,7 3,7 2165,9 — 21,5 —

115,5 — 89,6 56,9

3093,1 4479,3 1208,6 220,7

nuda diğer ülkelerde yapılmış araştırmalardan yararlanılabilir.

Yukarıda verilen açıklamalardan anlaşılacağı gibi, yurdumuzda telekomünikasyon hizmetleri bpkımından, çok mütevazi hedeflere varmak için dahi, yapılması gerekli yatırımlar buna ayrılabilen kaynakların imkânların», ağmaktadır. Bu kaynaklan yeterli kılmak için alınması gerekli tedbirler bağında yurdumuzda telekomünikasyon cihazları sanayiinin kurulması gelmektedir. Burada bu sanayinin kurulması ile elde edilecek diğer faydalara değinecek değiliz. Ancak telekomünikasyon sanayiini diğer bazı sanayi kollan ile mukayese eden Tablo 3'ü vermekle yetiniyoruz. Bu tablodan da görülebileceği gibi telekomünikasyon sanayii hassas mühendislik iğlerinden sonra insan gücünden en fazla istifade eden sanayii koludur. İnsan gücü dışında, diğer bakımlardan, en az güce ihtiyaç gösterir.

yurdumuzda telekomünikasyon cihazları alanında' otomatik ve manüel santraller, telefon makineleri, telefon kabloları imal eden bazı girişimler mevcuttur. Bunlardan bazıları Türkiye'nin bütün ihtiyacını kargılayabilecek seviyede imalat yapabilecek potansiyele sahiptir. Uzak mesafe bağlantılarında kullanılan elektronik telekomünikasyon cihazları ise kısmen PTT, Araştırma Labo-" ratuannda İmal edilmektedir. Ancak Ibu kuruluşun kendi alanında memleket ihtiyacına cevap verecek bir seviyeye gelmesi için alınması gerekli tedbirler vardır. Yurdumuzda profesyonel elektronik cihaz sanayiini yakından ilgilendiren bu hususları başka Mr yazımızda açıklamak istiyoruz.

BİBLİYOGRAFYA

1. CCITT, «Economic Studies at the National Level in the Field of Telecomm,unications>, (1964-1968), ITU.

2. Björn Wellenius: «On the Role of Telecomanunications in the Development of Nations», IEEE Transactions on Communications, Vol. COM-20, No. 1, February 1972.

3. Paul Dreher: «Telephone Engineering and Po-< litical Economy», Siemens Reports on Telephone Ehgineering, 2/3-69.

4. Josef Lennertz: «Einfluss des Ausbaugrades und Benutzungsgrades nachrichtentechnlscher Einrichtungen auf die Gesamtwirtschaft», Westdeutscher Verlag 1958.

5. Jipp: «Bereohanbare Grössen in der Volke und Verkehrswirstschaft>, R. Oldenbourg Ver. lag, 1962.

6. L. L. Bower: «Telecommunications Market Demand and Investment? Requirements»,-Tecommunication Journal, Vol. 39 - m/1972.

7. Imre Varadi: «Possibilities of Establishing Te-

, lecammunicatlon Industry and Planning". ot

the same nvith special Reference to deyelop-.

ing Countries», UNEDO.

•,>.".

8. «1968 - J982 Esas Telefon Postası îhtiyaçlan Tahmini Raporu», PTT Genel Müdürlüğü Teknik İşler Dairesi Başkanlığı, 1969.