POLONYA ENERJİ SEKTÖRÜNDE 2000 YILINA KADARKİ GELİŞİM

elektrik enerjisi'

POLONY A

ENERJİ SEKTÖRÜNDE

2 0 0 0 Y ILINA KADARKİ

GELİŞİM tadeusz dryzeh

UDK: 621.311 (438)

1. GÎRÎŞ Nüfus ve yüzölçümü yönünden Avrupa'da 7.inci sır* yi alan Polonya Halk Cumhuriyeti, Avrupa'nın göbe ğindeki coğrafi konumu i l e Doğu ve Batı Avrupa a rasında ayrıcalıklı bir aracılık rolünü üstleniyor.

Polonya İkinci Dünya Savaşı sırasında Hitlerci güç lerin işgali i l e büyük yıkıntılara uğradı. Bu sıra da milli gelirin X 35'inden fazlası yitirildi ve sanayi kuruluşlarının t 6 5 ' i tahrip edildi. 1945'de Polonya Sanayi üretimi 1939'lardaki düzeyin ancak % 30'unu oluşturuyordu.

Sosyalist ekoaoui çerçevesinde gerçekleştirilen sosyal ve ekonomik gelişme; savaş sonrasında Polon ya sanayi üretim hacminin birkaç katına ulaşmasını sağladı. Böylece yakıt ve hammadde kaynaklarının genişlemesiyle karşılaşıldı. Bu genişlemeyi, makina yapımı, demir çelik ve kimya ağır sanayiinin g e l i ş mesi izledi.

Bugünün yeni sanayi dallarını şöyle sıralayabili riz:

Tadeusz Dzyzek Polonya Blektrisyenler Birliği Başkanı

Kazan ve elektrik türbini sanayii, otomobil sana yii, kükürt ve kimyasal gübre, bakır ve alüminyum metalürjisi sanayii.

Ekonominin bütünündeki teknik gelişmeyi koşullan dıran sanayi sektörlerinde ve özellikle elektro teknik, otomobil, metalürji ve kimya dallarında çok hızlı bir dönüşüm programlandı. Yaşama koşul larının ve ulusal sanayinin hızlı gelişmesi ener ji sektörünün önemini artırdığı gibi, bu sektörün sanayileşme sürecinin geniş işleyişini uyumla iz lemesini ve hatta onun önüne geçmesini gerektiri yordu. Karşılıklı ekonomik yardımlaşma konseyinde (CAEM, Conseil d1Aide Economique Mutuelle) planlı bir ekonomik sistem uygulayan Polonya günümüz taş kömürü çıkarımında Avrupa'da ikinci, Linyit üre timinde beşinci, elektrik enerjisi üretiminde de altıncı sırayı alıyor. Yeni gerçekleştirilen sos yal ve ekonomik gelişme planı; 1971 1975 yılları arasında sanayi üretiminde X 48 .50 oranında bir büyümeyi (diğer bir deyişle piyasa fiyatlarıyla yıllık büyüme X 8'den fazla) ön görüyor.

Polonya ekonomisinin bu hızlı ve sürekli gelişmesi özellikle son üç yılda hissedilir bir biçimde ol muştur. Bu durum milli gelir ve elektrik enerjisi üretimindeki büyüme göstergeleriyle izlenebilir.

Toplam tüketim Sanayi Ev ve kamu h vmetlerinde kullanım

8,9 8,0

12,9

7,7 6,6

11,5

8,3 7,3

12,2

Polonya'da elektrik santralları ve petrol ya da linyitle çalışan karışık (mixtes) santrallarda ü retilen termik ve elektrik enerjisi, toplam ener jinin % 95'ini oluşturuyor.

Son on yıldaki elektrik enerjisi üretimi ilke o larak palier teknikli 125 ve 200 MH'lık turbo ge neratörlerin yapımı ile gerçekleştirilmiştir. Şim diki beş yıllık planda (1971 1975 arası) kondan sasyon santralları yalnız 200 MW'lık palier tekni ği kullanılarak yapılmıştır. Polonya'da santrallar kendi özel etüd bürolarımızca kararlaştırılır ve konstrüksiyon tamamen Polonyalılardan oluşan özel ekipler tarafından yapılır. Santral ekipmanlarının büyük bölümünü (Türbin, generatör, kazan, broyör, pompa, vantilatör, elektrik ve kumanda donanımla rını) Polonya sanayii üretir.

Yıllar

Milli gelirin

bir önceki yı

la göre büyüme

göstergesi

Brüt elektrik e nerjisi üretimi nin bir önceki 107 yıla göre büyüme göstergesi

1971 1972 1973 1974 108 110 109.5 109.5

107.6 108.8 110.2 108.8

2. POLONYA ENERJÎ SEKTÖRÜ

Polonya enerji sektöründe 1974 y ı l ı sonunda kuru lu güç 19130 MU'a, elektrik enerjisi üretimi de 91,6 milyar KVJh'a ulaşmıştır.

Elektrik enerjisi tüketiminin dağılımı aşağıdaki gibidir (Z olarak);

Sanayi Demiryolu taşıması Ev ve kamu kullanımı

72,6 4,2 19,6

75,3 4,2 20,5

73,7 A,2 22,1

Son beş y ı l l ı k periyodun elektrik enerjisi tüke timinde ev ve kamu kullanımı hissedilir biçimde artmıştır. Aşağıdaki tablo bu durumu açıkça gös teriyor. Tabloda 1970 1975 y ı l l a r ı arasındaki e lektrik enerjisi tüketiminin net büyüme hızları verilmiştir (X olarak).

Polonya'da hidrolik santrallarda üretilen elektrik enerjisi üretimi toplam üretimin X 5'inden biraz azdır. Polonya elektrik sisteminin büyük bir es neklikle çalışmasını sağlamak için pompaj birik tirmeli (türbin pompa ile) elektrik" santralları kuruluyor.

Polonya enerji sektörünün bir başka özelliği de şudur: termik santrallarda üretilen elektrik ener jisi hem sanayinin buhar gereksinimlerinin karşı lanmasında hem de şehir ve diğer yerleşme bölgele rindeki konutların ısıtılmasında kullanılıyor. Her iki kullanım alanı arasında iyi bir denge sağlan mıştır.

1974 yılında karışık santrallar 5,8 milyar KWB e nerji üretmiştir, bunun toplam elektrik enerjisi üretimindeki payı X 6,5'dur. Bunun yıllık yakıt bilançosunda yarattığı tasarrufun bir milyon ton taşkömürü eşdeğerinden daha fazla olduğunu göste riyor. Enerji ekonomisinin optimizasyonunda; elekt rik enerjisi üretimi ile birlikte teknolojik buhar üretiminin (ısınma) önemini belirtmek gerek.

Enerji sektörünün çok sayıdaki karışık, klasik ve endüstriyel santrallar ile hızla geliştiğini bu gün de görebiliriz.

Konut ısınmasında yoğun bir biçimde karışık sant ral lar in kullanılması ile şehirler ve sanayi böl gelerindeki sağlık koşulları daha da düzelmiştir. Şehirlerde is ve kurum yok edilerek, kükürt oranı düşürülerek havanın temiz tutulmasına çalışılıyor. Bugün Polonya şehirlerinde ısınma gereksiniminin yaklaşık X 50'sini klasik ve endüstriyel santral lar karşılıyor.

Enerji sektöründeki olgunun boyutunu vermesi için son bir veri: 1960 1973 yılları arasında elektrik enerjisi üretimi 3,36 kat artarken, ısınma da kul lanılan buhar üretimi de 8,72 kat artmıştır.

İKTT

Polonya'nın ulusal elektrik şebekesi diğer sosya list blok ülkelerin şebekeleri ile birleştirilerek Avrupa'nın merkezinde ve güneydoğusunda dev bir elektrik şebekesi oluşturmuştur. Bu şebekenin adı "BARIŞ" sistemidir. Bu sistemde enerji taşıması 220 ve 400 kV'luk hatlar ile yapılıyor. Çeşitli ülkeler arasındaki enterkonnekte sistem bütün yıl içersindeki enerji alışverişleriyle puant yükle rin karşılanmasını kolaylaştırıyor. Ulusal şebeke lerin birleştirilmesiyle tek tek ulusal şebekele rin sağlayacağından daha .güvenilir bir çalışma el de ediliyor. Puant yükleri Avrupa düzeyinde düşü necek olursak bugün 5 10 GW, on yıl sonra da 20 GW'lık bir güç aktarmayla karşılaşırız. Bu amaçla ilerde 750 1500 kV'luk iletim hatlarının kurulması gereği açıkça görülebilir. Bu hatlar henüz etüd halindedir.

Sanayi ve kons trüks iyon

Ulaşım Konutlar, kamu hizmetleri ve tarım

75,6 4,1 21,3

73 3,5

23,5

Gerçek eğilimlerin (konut ve kamu hizmetlerindeki enerji tüketiminin artış hızının yüksekliği nede niyle) bu sektördeki tahminleri büyük olasılıkla aşacağı sanılıyor. Petrol fiyatlarının yüksekliği nedeniyle; elektrikli ulaşımın artış hızının di zel elektrik ulaşımının artışından daha fazla o lacağı düşünülebilir.

3. TAHMİNLER

Polonya'nın koşullarında ulusal ekonominin geliş tirilmesi uzun süreli,orta süreli (birkaç yıllık) ve yıllık planlar üzerine temellendirilmiştir.

Enerji konusundaki tahminler ve özellikle ulusal enerji bilançosu sorunu ülkelerin sosyal ve ekono mik gelişme tahminlerine dayandırılır. Bunun için özellikle insan topluluklarının durum ve gelişme si, ulusal gelirin artışı, sanayi ve tarımın han gi yönlerde gelişeceği konusunda tahminler yapma yı gerektirir. Ayrıca uluslararası ilişkiler ve işbirliğinin göreli öğeleri de gözönüne alınmalı dır. Bu amaçla plan komisyonu ve Polonya akademi si ile çeşitli bakanlıkların yanında özel ihtisas komisyonları oluşturulmuştur. Polonya bilimler a kademisinin bünyesinde "POLONYA 2000" diye anılan etüd ve tahmin çalışmalarını sürdüren bir komite miz var. "POLONYA 2000" komitesi Polonya'nın ge lecekteki ekonomik, kültürel ve sosyal konuların daki araştırmaları içeren önemli bir program ha zırlayıp geliştirmiştir.

3.1. İsınma Tesislerinde ve Elektrik Enerjisi Üretiminde Kullanılacak Yakıtlar

Yakıtların temel nitelikleri:

1. Taş Kömürü

Polonya'nın 2000 yılına kadarki enerji gerelcsini minin tümünü karşılayabilecek çıkarılabilir çok zengin taş kömürü yatakları vardır. Lublin bölge sinde yeni maden kömürü havzasındaki madenler şeA t tiye işletmesi biçiminde çıkarılıyor. Polonya'nın 1974'teki taş kömürü çıkarımı 162 milyon tona u laşmıştır. Bu üretim ile Polonya Dünyada 4'üncü, Avrupa'da da 2'inci sırayı alıyor.

2. Linyit

Polonya önemli linyit rezervlerine sahiptir, tki havza toplam 4400 MW gücündeki termik santralları beslemek için işletiliyor. 2000 yılına kadarki tahminler kurulacak toplam 6000 MW gücündeki yeni termik santralların linyitlerle besleneceği yö nündedir.

Enerji ve madenler bakanlığında uzun süreli plan ların tahminleri ve sorunları üzerine madenler enstitüsü, gaz enstitüsü ve enerji enstitüsü tara fından yoğun ve kapsamlı araştırmalar sürdürülmek tedir. Şimdiye kadarki etüd ve diğer çalışmalarda; elektrik enerjisi üretiminin çok hızlı artacağı öngörülmüştür. 2000 yılına kadarki tahminler aşa ğıya çıkarılmıştır.

3. Gaz ve Petrol

Polonya'da bulunan gaz yatakları ortalama ölçüde zenginleştirilebilir. Bu amaçla gaz kullanımı ı sınmanın dışında; kimya sanayii, konut ve kamu hizmetleri gereksinimleri doğrultusunda yönlendi rilecektir. Polonya'nın petrol ihtiyacının büyük bölümü günümüzde ve gelecekte yapılacak ithalatla karşılanacaktır.

Üretim; milyar KWh

olarak

96,5

Elektrik enerjisi tüketiminin yapısı; konut gerek sinimleri, kamu hizmeti ve tarım tüketiminin art ması yönünde oluşturulacaktır. 1975 1980 yılları için elektrik enerjisi tüketiminin üç büyük tüke tici grup arasında öngörülen dağılımı aşağıdadır (X olarak).

4. Hidrolik Enerji Polonya'nın hidrolik kaynakları çok azdır. Bu yüzden elektrik enerjisi üretiminde hidrolik kay nağın payı hiçbir zaman Z 2 3'ü geçmiyor.

Bu söylediklerimizin ışığında Polonya elektrik enerjisi üretimindeki temel yönelimlerin neler olacağı şimdiden kolaylıkla söylenebilir. Enerji gereksinimlerinin karşılanmasındaki temel kaynak lar yakıt nitelikli taş kömürü ve linyit olacak tır.

Sanayiinin ve tarımın su ihtiyacını karşılamak, su taşımacılığını geliştirmek ve taşkınlara kar

TİIİI

şı korunmak için yapılacak yeni düzenlemeler çer çevesinde su santralları kurulacaktır.

Sistemin işleyişine büyük bir esneklik ve günlük' yük talebine uygunluk sağlayabilmek için bir di zi pompa i l e doldurmalı santrallarm (centrales a accumulation par pompage) yapımı öngörülmüştür. Pompaj santralları 100 420 mt düşü ve 600 MW ku rulu güçte g e l i ş t i r i l e c e k t i r .

Polonya şebekesinin görünümünü şöyle tanımlaya b i l i r i z : bir tarafta büyük güçlü termik santral 1ardan (klasik, daha sonra nükleer) oluşan bir şebeke diğer tarafta büyük güçlü pompaj santral larının bulunduğu diğer şebeke. Her iki şebeke birbirine 220, 400 ve 750 kV'luk iletim hatlarıy la bağlanıyor.

Yakıt yağı (fuel oil), elektrik buhar karışımlı puant santrallarının kazanlarında çok s ı n ı r l ı o larak kullanılacak.

Polonya'da nükleer santrallar 1980 yılından son ra kurulmaya başlanacak. PWR reaktörlü, 440 MW gücündeki ilk nükleer santralın 1982 83 y ı l l a r ı arasında işletmeye gireceği düşünülüyor. 1990 yı lına kadar nükleer santrallarm gücü 8500 MW'a Polonya'nın toplam kurulu kapasitesi içindeki pa yı % 13'e ulaşacaktır. 2000 y ı l ı için yapılan tahminlerde nükleer santrallarm gücünün 30 000 MW kurulu kapasitedeki payın ise % 21'e çıkması bek leniyor. Polonya'nın nükleer santrallarm yapım programında diğer Avrupa ülkelerini biraz daha gerilerden izlemesinin nedeni ülkenin sahip oldu ğu önemli taş kömürü rezervleridir. Böylece biz programımızı büyük olasılıkla nükleer kaynaklı enerjinin klasik termik santrallara oranla fiyat jönünden karşılaştırılabilir ya da daha ucuz ola cağı bir dönemde gerçekleştireceğiz.

Geleceğin teknik ve ekonomik düşüncelerinde unu tulmaması gereken etmenleri şöyle sıralayabili riz:

3.2. Yeni Santrallarm Yapımına ve Eldeki Çözüm Yöntemlerine İlişkin Varsayımlar

Santrallarm geliştirilmesine ilişkin tahminler iki sürece ayrılır.

Birinci süreç Polonya'nın koşullarında 10 sene sürüyor. Bu süreçte nitelikleri belirlenmiş sana yi ekipmanları kullanılıyor. 20 ya da 30 yılı kapsayan ikinci süreç bugün henüz etüd durumunda olan teknik ve konstrüksiyon esaslarına dayanıyor.

Polonya, enerji alanında gelişmiş ülkeler ile u luslararası işbirliğine girerek lisanslar satın almak ve büyük ölçekte yeni teknikler kullanmak amacındadır. Bu işleyiş ulusal sanayi sektörünün potansiyelinden ve araştırmalardan bağımsız ola caktır.

1980'e kadar yeni santrallarm kurulması progra mı ilke olarak durdurulmuştur. 1980 1990 yılları üzerine bir ekstrapolasyon yapma olanağı var. 1975 1980 yılları arasında kurulacak santrallar da 360 MVJ'lık Polonya yapımı birimler ve 500 MW' lık dışardan ithal edilen birimler kullanılacak. 1980 1990 yılları arasındaki kimyasal termik santrallarda ise palier teknikli 700 MW'lık Po lonya yapımı birimler kullanılacaktır.

İlk kurulacak nükleer santrallar PWR reaktörlü ve 440 MW gücünde olacaktır. Daha sonra kurula cak üniteler büyük olasılıkla 1000 MW'ın üzerin deki reaktörlerden oluşacak. İlerde buhar genera törleri, armatürler ve kumanda donanımları gibi nükleer santrallarm bazı ekipmanlarının yapımı için Sovyet sanayii ile işbirliği yapılacaktır.

Enerji alanındaki hızlı gelişme ciddi sorunları beraberinde getiriyor. Ancak toplum için kabul edilebilir çözümler bulundukça bu sorunların da ortadan kalkacağını ummak iyimserlik olmasa ge rek.

1. Teknik gelişme ve kullanılan ekipman ve konst rüksiyon yöntemlerinin standartlaştırılması i le nükleer santrallarm birim güç maliyetinin düşürülmesi,

2. Taş kömürünün büyük miktarlarda ve hızlı bi çimde çıkarılmasına ilişkin güçlükler,

3. Kimya sanayiinde kömürün hammadde olarak geli şigüzel kullanılması.

Son olarak tanık olduğumuz enerji krizi bize ulu sal kaynaklarımıza dayalı bir yakıt politikası uygulamamız gerektiğini doğrulamıştır. Sağlam bir yakıt temeli oluşturan Polonya kömür sanayii bize dışa yapılan satışlarla ithalatın karşılanması olanağını da veriyor. Uzun vadeli tahminlerde kö mürün sıvı ya da gaz yakıtlarına dönüştürülmesi konusu da gözden uzak tutulmamalıdır. (Bu alanda ki) kendiliğinden gerçekleştirmeler; özellikle kömür kimya sanayiinin gelişmesini, ısınma ala nındaki gereksinimlerin karşılanmasını, termik santrallar ve elektrik buhar santrallarındaki e lektrik enerjisi üretimini etkiliyor.

Kendi payımıza, ülkenin yeniden düzenlenmesi i çin gösterilen çabalarda Polonya Bilimler Akade misinin sürdürdüğü çalışmaları ve bununla ilgili bir bakanlığın kurulmasını sayabiliriz, enerji uzmanlarının çabalarının da unutulmaması gerekti ğini söyleyebiliriz. Bu çabalar bize geleceğe da ha bir iyimserlikle bakmamızı sağlıyor.

2000 yılına ulaşılmasını amaçlayan bir panaroma da; enerjinin doğrudan dönüştürülmesini sağlaya cak yeni yöntemler üzerinde Dünyada ve Polonya enstitülerinde sürdürülen çalışmaları görmeme z likten gelemeyiz. Söz konusu çalışmalar arasında; bildiğiniz gibi, magneto hidrodinamik sistemleri, termoelektrik generatörleri, termoiyonik dönüş türmeyi ve yakıt pillerini sayabiliriz.

Polonya elektrik enerjisinin gelecekteki gelişme sine ilişkin sorunlara kısaca değindim. Bana bu açıklamayı yapma olanağı verdikleri için Türkiye Elektrik Mühendisleri Odası Başkanına teşekkürle rimi bildiririm.

ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ 23(0