MÜHENDİSLİK DÜNYASI

uygulamalar

Elektrikli fren gücü 3500 BG

Tamponlar arasındaki 19540 mm

uzaklık (lokomo

t i f i n boyu)

Vagon a l t düzeninin 4200 ram

(bogie) zıt aksla

rı arasındaki uzak

lık

Lokomotifin zıt aks 14300 mm

ları arasındaki

uzaklık

Genişlik

3040 mm

Yeni l a s t i k l i teker 1250 mm

lek çapı

5 0 0 0 BEYGİR GÜCÜNDE TİRİSTOR DENETİMLİ

ELEKTRİKLİ LOKOMOTİF yazan: A t t İ la MeSZİĞnyİ çeviren: M e t i n De mir pola t

Ganz Elektrik Sanayi'nin 5000 Beygir Gücündeki tiristor dene timli elektrikli lokomotifi, bu alandaki en yeni ilkeleri uygu lamaya koyacak biçimde yapılmış tır. Tiristor doğrult uçulan ; çekme enerjisinin (traction energy) doğrultulmasını, çekme motorlarının uyarımlarının azal tılmasını ve yardımcı işletme makinelerinin beslenmesini sağ lar.

Yazı konusu lokomotif 1975 Ulus ' lararası Budapeşte Fuarında Bü yük ödül kazanmıştır.

Lokomotifin belli başlı nitelik leri aşağıda özet olarak veril miştir:

Ana Teknik V e r i l e r :

Araba açıklığı \ Aksın yerleşimi Açıklık (clearance) Hat gerilimi Bir saatlik çıkış gücü Maksimum hız Servis ağırlığı

Maks imum aks yükü Başlangıç çekme kuvveti Anma sürekli çekme kuvveti (41,8 km/ saat'lik hıza kadar geçerli)

1435 mm Co' Co' UIC 505 25 kV,50 Hz 500 BG (3675 kW) 120 km/saat 116 Mkg 25 Mkg 52 Mkgf

30,5 Mkg

Attila Meszlenyi, Ganz Elektrik Sanayi Bölüm Başkanı

Metin Demirpolat, TEK

1. LOKOMOTİFİN GÜCÜ

~

Lokomotifin gücü, elektrik do natımındaki küçük değişiklik l e r l e 7000 BG'ne ç ı k a r ı l a b i l i r . Ayrıca vites düzenindeki deği ş i k l i k l e r l e , maksimum hız 160 km/saat'e y ü k s e l t i l e b i l i r . Lokomotif, Uluslararası Demir yolları Birliği (IUR) ve Ulus l a r a r a s ı Elektroteknik Komisyo nu'nun (IEC) b e l i r l e d i ğ i en son karakteristiklere uygundur.

2. ELEKTRİK DONATIMI

Lokomotifin 6 aksının herbiri, birleşik uyarımlı (compound excited) kompanse dalgalı ve 900 V anma geriliminde alan ay rı bir doğru akım motoruna sa hiptir. 25 kV'luk hat gerilimi, ana transformatör yardımıyla 1136 V'a düşürülür ve ana tiris tor doğrultucusu ile doğru akı ma çevrilir. Doğru akım, çekme motorlarının önünde bulunan boğma bobini (choke coil) tara fından süzülür. Çekme gücü; ti ristor doğrultucusunun ateşleme açısındaki değişimler ve uyarı mın azaltılması ile denetlenir.

Motor gerilimindeki değişimle rin, çok kademeli ana transfor matörü ve oldukça duyarlı bir aygıt olan kademe değiştirici sini gerektirmemesi yönünden; ana tiristor doğrultuçuları, diyot doğrultucularından üstün

z İ."VJ 50 \

40 \

2 ili 30

\\

m

1. """ —\

20 40 60

T

»0 ne İKİ \tn\j

Şekil 1. Çekme kuvveti hız karakteristik eğrisi.

dür. Ayrıca, tiristor doğrultu cusunda ateşleme açısı, hare ketli parçası olmayan, bakım masrafı gerektirmeyen ve servis ömrü uzun olan bir elektronik donatımla denetlenir.

Tiristor doğrultucularının bir diğer üstünlüğü de, denetleme gerilimindeki basit ayarlamalar la, motor gerilimlerinin sürek li değiştirilebilmesinin sağ lanmasıdır. Bu durum, çekme sı rasında birçok işlemin otomatik denetimine olanak sağlar.

Kademe değiştiricisinin bir di ğer sakıncası, çekici kuvvetin yalnız kademeli ayarlanabilir oluşudur. Bu durum, lokomotifin çekme kuvvetinin, bağlantı sı nırına kadar kullanılabilmesini önler. Çünkü, kademe değiştiri cisinin iki kademesinden, yal nız alt kademeye ait olan çekme kapasitesi ayarlanabilmektedir. Oysa bir tiristor doğrultucusu ile herhangi bir çekme kapasi tesi, maksimuma kadar ayarlana bilir. Kolay bir denetim ve te kerlek desteği sağlandığı için, yerinde bir müdahale ile anında durdurulabilir. Böylece lokomo tifin çekme kapasitesinden, bağlantı sınırına kadar yarar lanılması sağlanır.

3. ANA DOĞRULTUCUNUN ÇALIŞMASI

Ana tiristor doğrultucusu; seri olarak bağlanmış, yarı denetim li, iki köprüden oluşmaktadır. Bu çeşit bir düzenleme, ekono mik gerekler nedeniyle seçil miştir.

Yarı denetimli köprü, lokomo tif fren yaparken tekrar güç alma işlemi (recuperation) için uygun bulunmamakla birlik te ucuzluk yönünden elverişli dir.

Köprünün iki kolunda tiristor yerine daha ucuz olan diyotlar kullanılmıştır. Akım rekuperas yonu daha karmaşık ve pahalı donatım gerektirir. Bu donatım, hattın koşullarının (uzun mesa feli oldukça yüksek çıkışlarda) bu modelin ekonomisini karşıla yabileceği durumlarda kullanı lır.

İki yarı denetimli köprünün se ri bağlanmaları ve sıra ile ça lışmaları bir avantajdır. Çünkü bir tiristor doğrultucusu yarı denetim altında, tam denetim altında olduğundan daha çok tepkin güç çeker. İki köprü kullanmanın yaratacağı ekono

inik olmayan durum, seri bağlama yapılarak tepkin gücün a z a l t ı l masıyla giderilmiş olur.

4. UYARIMIN AZALTILMASI

Lokomotifin harekete geçmesi ve tiristor doğrultucusunun taT mamen çalışmaya başlamasından sonra, lokomotifin çekme kuv veti uyarımın azaltılması ile denetlenir. Motor geriliminin denetiminde sağlanan avantajla rı, çekme kuvvetinin denetimin de sağlamak için bir tiristor doğrultucusu ile uyarım azaltı lır.

Birleşik uyarmalı çekme motor larının seri uyarımı, uyarımın aşırı azalmasına yol açar. Dış uyarma sargısı, uyarıcı tiris tor doğrultucusu üzerinden bes lenir. Uyarıcı tiristor doğrul tucusunun çalışması ile, dış uyarım sonsuz derecede değişe bilir ve uyarımın azaltılma de recesi ayarlanabilir.

Uyarımın azaltılmadığı çekme sırasında, dış uyarım, ana dev re akımı ile orantılı olarak değişir. Bu durumda, çekme mo

torları seri motorlar gibi ça lışır.

5. DENETİM AYGITLARI

Ana servis tiristor doğrultucu su ve uyarıcı tiristor doğrul tucusunun çalışması, bir elek tronik aygıt ile denetlenir. Lokomotifin denetim aygıtları, otomatik yol verme,uyarımın azaltılması ve ayarlanan hızda ki çekme işlemlerini sağlar, tik çalıştırmadan önce, sürücü lokomotifin maksimum hızını ayarlar ve ilk çalıştırma sıra sında başlangıç çekme kuvveti ni, hattın özel koşullarına uy durur. Daha sonra, otomatik de netim aygıtı düzenli bir şekil de hızı artırarak, treni iste nen hıza ulaştırır. Hız artışı, önce sabit çekme kuvvetinde, daha sonra sabit güçte uyarımın azaltılması ile olur. Bu sırada motorların akım şiddeti sabit kalır. Önceden ayarlanan hıza ulaşıldığı zaman, denetim aygı tı çekme kuvvetini sabit hızda yol almak için gerekli büyüklü ğe düşürür. Ayrıca hatta meyda na gelecek değişmelere göre,

treni sabit hızda tutabilmek için, çekme kuvvetini gereken miktarlarda değiştirir.

Denetim aygıtı, hat geriliminin çok yüksek olduğu durumlarda, motor gerilimlerini sınırlaya bilir. Hattan aldığı akımı azaltarak, hat ve ikincil mer kezler üzerindeki yükü düşürür. Tekerleklerden herhangi bir çif ti kayma yaparsa denetim aygıtı bu durumu saptar ve bu tekerlek lerle ilgili bojinin çekme kuv vetini azaltır. Kayma sona erin ce, otomatik olarak ve düzgün bir geçişle, çekme kuvvetini tekrar ilk durumuna getirir.

6. ELEKTRİK FRENİ

Lokomotif, elektrik dirençli bir fren ile donatılmıştır. Fren dirençleri, düşey havalan dırma kanalları içerisine yer leştirilmiştir. Büyük miktar larda gerekli olan soğutma ha vası, lokomotifin altından, ha va kanallarına yerleştirilmiş bulunan ve fren direncinin ka demelerinden beslenen aksiyal vantilatörler yardımıyla emilir

İTO 'S 170 tt K > ı '7 0 MTS

Şekil 2. Devre şeması. l.Akım toplayıcı 2.Parafudr (surge arrester) 3.Ana devre kesicisi 4.Topraklama anahtarı 5.Ana transformatör 6.Yardımcı servis sargısı 7.Isıtma sargısı S.Aşırı gerilim sınırla yıcısı 9.Ana doğrultucu 10.Uyarma doğrultucusu 11.Süzme bobini (smoothing choke) 12.Hız kontaktörü 13.Fren kontaktörü 14.Ters çevirme anahtarı 15.Fren direnci İÇ.Fren dirençleri soğutma vantilatörü motoru 17.Denetim için akım ve gerilim sezicileri (sensor)

ve lokomotifin üstünden dışarı ya atılır. Vantilatör motorla rının gerilimi, fren dirençle rindeki yüke göre değişir ve herzaman yalnızca soğutma için gerekli hava miktarını karşıla yacak düzeyde kalır.

Elektrikli frenleme sırasında, motorlar, dışardan uyarmalı ge neratörler gibi çalışır. Her rotor, ayrı bir dirence bağlı dır. Denetim aygıtı, uyarıcı tiristor doğrultucusu ateşleme açısındaki değişimleri, frenle me kuvveti ve gücü sabit kala cak şekilde ayarlar.

7. ANA DEVRENİN ÇALIŞMASf"

Lokomotifte, ana devrenin ça lışması için iki benzer tiris tor doğrultucusu vardır. Her doğrultucu, bir bojinin seri bağlı üç motorunu besler. Bu düzenleme bir çok yönden avan tajlıdır. Bu durumda lokomoti fin makine dairesi tamamen si metrik olmaktadır, tki doğrul tucunun ayrı ayrı denetlenebil mesi, bir kayma sırasında, bo jilerden yalnız birinin çekme kuvvetinin düşürülmesi olanağı nı sağlamaktadır. Herhangi bir sorunla karşılaşıldığında ise doğrultuculardan yalnız birinde akım sınırlandırılması yapıla

bilmektedir. Motorların paralel bağlanması denetim aygıtlarının müdahalesine gerek kalmaksızın kaymanın az olduğu durumları çözümlüyebilir. Ancak kayma sı rasında motorların çekme kuvve ti ve akım şiddeti aniden düşer.

Bojinin seri halde bağlanmış üç motorunun, ortak bir boğma bo bini vardır. Dışardan uyarmalı . sargılar seri olarak bağlanmış tır. Böylece, bir tek uyarıcı tiristor doğrultucusu, üç moto run dışarıdan uyarılması için yeterli olmaktadır.

Ana devrenin doğru akım bölümü; yönlendirme, çekme işlemi, fren leme ve motorlardan birinin ya da ana devre doğrultucusunun devre dışı bırakılması durumla rına uyacak şekilde mekanik anahtarlar ve kontaktörler yar dımıyla denetlenir. Bu aygıtlar akımsız çalışır, bu nedenle ba sit, ucuz ve uzun ömürlüdür.

8. YARDIMCI SERVİS

Yüksek kapasiteli yardımcı ma kineler, dalga sarımlı (wave tround) seri bağlanmış doğru akım motorlarıdır. Daha düşük kapa s i t e l i olanlar ise yol verme ka pasitörleri ile birlikte tek fazlı asenkron motorlardır. Ana

transformatörün yardımcı sargı gerilimi, bir yarı denetimli t i r i s t o r doğrultucu köprüsü yardımıyla doğrultulur. Doğru akımlı yardımcı makinelerin ça lıştırılması ve gerilimlerinin hat gerilimindeki oynamalardan etkilenmeksizin sabit tutul ması, yardımcı servis t i r i s t o r doğrultucusu denetim gerilimi nin ayarlanmasıyla sağlanır. Dolayısıyla ne kontaktör ne de yol verme dirençleri gerekli dir. Bu şekilde lokomotiflerin daha küçük ölçeklerde yapıla bilmesi sağlanır.

Tiristor denetimli yardımcı ser visin bir diğer avantajı da kış aylarındaki havalandırma soru nunun, yardımcı servis doğru akım geriliminin düşürülmesiyle basit olarak çözümlenebilmesi dir. Kış aylarındaki havalandır ma, hava süzgeçlerinden geçerek makine dairesine giren hava mik tarını sınırlar ve makine daire sine kar tozlarının girmesini önler.

9. ELEKTRİK DONATIMI ANA BİRİMLERİ KONUSUNDA BİLGİLER

Transformatör yağ soğutmalıdır. Bir yağ pompası, yağı soğutucu ya pompalar, havalandırma b i r

10 G b 5 12 3 13

L I It II II

Z

II

Şekil

3. Elektrikli lokomotifin şematik görünümü ve yerleşim planı. l.Ana transformatör 2.Ana transformatör soğutucusu 3.Ana servis tiristor doğrultucusu 4.Süzme bobini (smoothing choke) 5.Çekme motorları ve boğma bobini ortak vantilatörü 6.Ana devre donatıları 7.Fien direnci 8.Denetim aygıtları 9.Röle kabini 10.Yardımcı servis donatıları 11.Denetleme masası 12.Tiristorlu uyarıcı ve yardımcı servis doğrultucusu 13.Hava kompresörü 14.Havalı fren parçaları

aksiyal vantilatör aracılığıy

la yaDllır.

Çekme sargılarının 2500/4x568V

gerilim oranı

Çekme sargılarının 4770 kVA

Aynı bojide olan % 7,65

iki seri bağlan

mış çekme sargı

sının kısa devre

Isıtma sargısının 1500 V

Isıtma sargısının 870 kVA

Yardımcı sargı

284 V

10. TİRİSTOR DENETİMLİ ANA SERVİS DOĞRULTUCUSU

Seri bağlanmış iki yarı dene timli köprüden oluşur. Her köp rü dalında paralel bağlı ve ters (blocking) gerilimi 2000 V olan 7 yarıiletken vardır.

Doğru akım anma gerilimi

Sabit anma akımı Başlatma akımı

3000 A 3300 A

Çekme motorları; stator ve ro torları F sınıfı yalıtımlı, baştan askılı (nose suspended), birleşik uyarmalı, kompanse dalga sarımlı doğru akım motor l a r ı d ı r . Baş askıları kovan ya taklarla tutturulmuştur. Yağla ma, tekerlek çiftinin aksından tahrik edilen bir d i ş l i pompa ile yapılır.

Anma gerilimi

Sabit anma akımı

710 A

Sabit hız

784 dev/dak.

Sabit dönme momenti 742 mkgf

Maksimum hız 2550 devir/dak.

Başlatma akımı

1100 A

Uyarma ve yardımcı servis için kullanılan t i r i s t o r doğrultucu l a r ı , tek bir birim oluşturacak biçimde yerleştirilmiştir. Hava kompresörleri ve vantilatörler birbirinden ayrı olarak çalış t ı r ı l d ı k l a r ı için, yardımcı ser vis birbirinden bağımsız dene timli iki köprü gerektirir. Yar dımcı servis makinelerini çalış tırmak ve sabit bir gerilimle beslemek için kullanılan özel denetim birimi de aynı yere yerleştirilmiştir.

Yardımcı doğru akım gerilimi

Havalandırma doğ rultucusunun sabit akımı

220 V 550 A

Hava kompresörü doğrultuçuşunun sabit akımı

Uyarma doğrultucu sunun sabit akımı

300 A 550 A

Fren direnci iki birim oluştu racak biçimde ortadan ayrılmış tır. Her birimde, aynı bojinin çekme motoruna ait olan direnç bulunmaktadır. Soğutma havası, her birim için ayrı bir aksiyal vantilatörden sağlanır.

Her motorun sabit yüklenme kapasitesi

Her motorun sabit gücü

650 A 440 kW

11. ELEKTRİK DONATIMININ HAVALANDIRILMASI

Elektrik donatımı için gerekli soğutma havası, vantilatörler yardımıyla, lokomotifin her iki yanında bulunan süzgeçler den geçirilerek makine daire sine getirilir. Süzgeçler maki ne dairesini yağmur, toz ve kardan korur.

Üç çekme motoru ve her mafsalın boğma bobini, ortak bir vanti latörle soğutulur. Hava, boğma bobininden girer ve çeıcme mo torlarından geçerek dışarı atı lır. Ana transformatör yağ so ğutucu vantilatörü, havayı ma kine dairesinden çeker ve ta vanda bulunan, yağmur korumalı bir ağızdan dışarı atar. Doğrul tucu vantilatörleri havayı ma kine dairesinden alır ve tekrar makine dairesine geri verir.

12. LOKOMOTİFİN YAPISI

Yan duvarların üzerindeki üst çerçeve ile tutturulan her iki yandaki direkler şasi üzerine oturtulmuştur. Yan duvar direk lerinin arası çelik saç i l e kaplanmıştır. Şasi ve yan du varlar, ortak bir taşıyıcı ya pı oluşturur. Şasi uçları, az bir fiyat değişimiyle, merkezi çekme ve tampon donatımı ekle nebilecek biçimde tasarımlan mıştır.

İki ayrı sürücü kabiai, makine dairesi boyunca uzanan iki yan koridorla bağlanmıştır. Elek trik donatımının daha küçük b i rimleri ve havalı fren,sökülü (demonte) olarak kutular için de yada dışında, sürücü kabin l e r i ve makine dairesine yerleş tirilebilir.

Bütün makine ve aygıtlar kolay lıkla kullanılır, ve söküp tak maya elverişlidir. Tavan 3 par ça halinde çıkarılabilir. Loko

motifin gövdesi iyi bir biçim dedir. Sürücü kabinlerinin iç bölümü, desinatörle işbirliği yapılarak ve biyoteknolojik ge rekler gözönüne alınarak tasa— rımlanmıştır.

Boji gövdesi, bükülmüş çelik plakalarla dökme çelik dilimle ri kaynakla tutturularak ya pılmıştır. Tekerlekler, döğül müş ve delinmiş akslara, soğuk pres yoluyla tutturulur. Boji lerin uç akslarının yatak kutu ları konsol t i p l i olup lastik kovanlı yatağa bağlı pimler üzerine bağlanır. Aks yatakla r ı , kendi kendine düzelen, çift s ı r a l ı , küre makaralı yataklar dır. Orta yatak kutusu, dik ka yar çeneler arasında hareket eder. Düşey ve yatay taşıyıcı yaylar bir bölümü aks kutusu dirsekleri, bir bölümü sallama düzeni i l e , bojinin her iki ya nında, seri olarak bağlanmış t ı r . Böylece taşıyıcı yaylar, tekerlek çiftinin basıncını du yarlı biçimde ayarlıyabilen, çok dengeli bir sistem oluştu rur.

Lokomotifin altındaki yatakla ra yerleştirilmiş olan mil, bo ji gövdesine bağlıdır. Bağlantı, boji ve kutu arasındaki düşey ve göreceli harekete ve çekme kuvvetinin kutuya aktarılmasına olanak verecek bir mafsalla sağlanır.

Enlemesine yaylanmayı ve ağır lığın dengeli olarak aktarılma sını geliştirmek üzere kutu, pandüllü askı ile donatılmış t ı r . Askı, bojilerin dışındaki uzunlamasına kirişlerle destek lenmiştir. Lokomotif merkezine yakın olan boyuna kiriş üzerin de iki destek noktası daha ge rekmektedir. Boji kutusu için bu tip bağlantı, kullanışlılık ve söküp takma yönünden elveriş li olup aynı zamanda, uygun sav rulma koşulları ve bojinin ge rilimsiz düzenlenmesini sağlar.

Baştan askılı çekme motorları, tek yanlı, yay destekli dişli ler yardımıyla tekerlek ç i f t i ni hareket e t t i r i r . Lokomotif, boji gövdesinde değişiklik yap maksızın, lastik yaylı aks dü zeni y e r l e ş t i r i l e b i l i r . Otoma tik ara freni KNORR tipidir.

Yazı konusu lokomotifin örnek bir t i p i henüz deneme işletme sindedir.

Hungarian Heavy Industry, 1976/2, s. 13 21.

dünyası haberler

Y ENİ Y AY IMLANAN TÜRK STANDARTLARI

TS 35 Kablo Yalıtıcı Kılıfları

TS 40 Elektrik İç Tesisatında Kullanılan Fiş ve Priz 75 TL

TS 57 Telgraf ve Telefon Hatları îçin Porselen

İzolatörler

TS 117 Saybold Viskozite Deneyi İçin Metot

TS 277 Emniyet Transformatörleri

TS 422 Ev Tipi Elektrikli Gaz Tutuşturucu

TS 450 Çizgisel ve Açısal Toleransların Belirtilmesi

TS 684 Kablo ve Kablo Teçhizatı Darbe Gerilimi

Deneyleri

TS 803 Güç Transformatörleri İçin Yük Altında

Kademe Değiştiriciler TS 805 Tüp Biçimi Floresan Lambalar îçin Işıklı

Yol Vericiler (Starterler)

TS 859 Termoplastik Yalıtkan Şerit

TS 915 En Büyük Güç Göstericileri

TS 936 F Kabloları

13 TL

TS 1055 Kamu Dağıtım Şebekelerinde Kullanılan

Üç Fazlı Transformatörler

TS 2040 Teknik Resim Resimler Üzerinde Yüzey

Durumlarının Gösterilmesi

TS 2140 Radyo Verici Donatımı İçin Güvenlik

11 TL

Gereksinmeleri

TS 2167 Tesisat Baca ve Kanallarının Projelendirilmesi 10 TL

ve Düzenlenmesi Kuralları

TS 2168 Asansörler (İnsan ve Yük Taşıma İçin Elektrikle 6 TL

Çalışan) Bakım Kuralları

TS 2170 Su ve Gaz Boruların Yeraltına Yerleştirilmesi

Kuralları

TS 2192 Kalorifer Tesisatı Yerleştirme Kuralları

73 TL

TS 2208 Genlik Bindirmeli, Frekans Bindirmeli Yayınlarda 13 TL

ve Televizyon Yayınlarında, Alıcılarda

Işınlanan ve Şebekeye Geçen Karışmaları

Ölçme Yöntemleri

TS 2212 Ev İşlerinde ve Benzeri Hizmetler İçin Kullanı 6 TL

lan Elektrikli Cihazlar Taşınamayan Ani Isıtmalı

Olmayan Türde Elektrikli Su Isıtıcıları İçin

Özel Güvenlik Kuralları

TS 2213 Elektrikli Büro Makinelerinin Emniyet Kuralları 10 TL

TS 2216 Tam İşlenmiş Yüzeylerin Geometrik

Parametrelerinin Ölçülmesi ve Değerlendirilmesi

İçin Alet ve Cihazların Sınıflandırılması

TS 2220 Nötrü Topraklama ve Ark Söndürme İçin Bir

10 TL

Fazlı İndüktans Bobinleri

TS 2278 Şönt İndüktans Bobinleri TS 2279 Mil Uçları (Sınıflandırma ve Boyutlar)

9 TL 8 TL

TS 2293 Plastikler Katı Elektriksel Yalıtkanların

8 TL

Yüksek Gerilim, Zayıf Akım, Kuru Ark Direnim

Süresinin Tayini

TS 2322 Yağlama Greslerinin Analiz Metotları

TS 2337 Pimler (Çelik) TS 2341 Hava Kirliliği Ölçme Metotları, Çözelti Ölçme

20 TL 5 TL

Cihazı, Kurma ve Çalıştırma Metodu TS 2368 Alçak Frekans Kablolarında İletken Direncini

Hesaplama Yöntemi

TS 2369 Alternatif Akım Sayaçları İçin Simgeler

litansüstü çalışmaları

OC FAZLI STATİK WARD LEONARD SİSTEMİ

BEKİR ÖZGÎRG1N, Y.L.Tezi

Uç faz tam dalgalı denetimli (kontrollü) köprüler DA motor denetiminde başarı ile kullanı labilir. Mekanik bir kontaktor yardımıyla, her iki dönüş yönü için hem motor olarak çalışabi lir hem de rejenaratif frenle meyi sağlar. Sistem, hız düzenlenmesi ve her hız için tam yük dönme momenti elde edilebilmesi amacıyla ek lenmiş bir hız geri besleme döngüsü ile aşırı yüklenmeyi engelleyen bir akım sınırlayıcı döngü içermektedir. Çalışmaya başlarken ve rejeneratif fren leme sırasında akım sınırlayıcı sistemin pek çok üstünlükler getirdiği görülür. Akım sınırlayıcı döngü yardı mıyla enbüyük frenleme akımın da, rejeneratif frenleme ile yön değiştirilmesi sağlanmakta ve motor durduktan sonra ters yönde önceki hızına ulaşmakta dır. (Tez yöneticisi: Dr.Julian Richardson, ODTÜ Elk.Müh.Bö lümü, Eylül 1974, 89 sayfa)

YÜKSEK GERİLİM TESİSLERİNİN AŞIRI GERİLİMLERE KARSI KORUYUCU AYGITLARLA KORUNMASI

DARBE GENLİK B1ND1RMEL1 BİR EVİRİCİNİN TASARIMLANMASI VE YAPIMI

ALİ ULUSOY, Y.L.Tezi

UĞUR ONVER, Y.L.Tezi

Yüksek gerilim tesisleri sık sık atmosferik (harici) ve da hili aşırı gerilimlere maruz kalırlar. Tesislerin bu tehli keli gerilimlerden zarar görme meleri için genellikle parafudr, genleşme tüpü ve atlama aralık ları kullanılır. Bu aygıtların her birinin ayrı bir koruma özelliği vardır. Koruma özel likleri hakkında bilgi edinmek üzere aygıtlar darbe karakte ristikleri esas alınarak bir birleriyle karşılaştırılmışlar dır.

Koruyucu aygıtların uygulama sında yalıtkanlık koordinasyo nu önemli rol oynar. Bu neden le, bu aygıtların uygulanmasın dan söz edilirken, yalıtkan koordinasyonuyla ilgili ana kavramların anlatılması gerek li görülmüştür.

Koruyucu aygıtlar arasında en basit ve ucuzu atlama aralıklı olanıdır. Bu yüzden, çeşitli atlama aralıkları içinde koru ma noktasından en etkilisini seçmek için çeşitli elektrot sistemleri üzerinde deneysel araştırmalar yapılmıştır. Bu araştırmalarda, elektrot sis temlerinin darbe gerilimleri altındaki davranışları göz önü ne alınmış ve elde edilen atla ma karakteristikleri birbirle riyle koruma yönünden karşılaş tırılmıştır. Araştırmalar sonu cunda her bir gerilim düzeyi için en iyi korumayı sağlayacak ayrı bir elektrot sistemi sap tanmıştır.

(Tez yöneticisi: Asos.Prof.Dr. Ahmet Rumeli, ODTÜ Elk.Müh. Bölümü, Haziran 1974, 157 sayfa)

Bu çalışmada çeşitli darbe bin dirme yöntemleri ve bunların güç eviricilerine (invertor) uy gulanması incelenmiştir. Eviri cinin çıkışındaki toplam harmo nik kapsamı göz önünde bulundu rulacak olursa, darbe genlik bindirme (PAM) yönteminin öteki darbe bindirme yöntemlerine gö re en iyi çıkış dalga şeklini verdiği gösterilmiştir. Bu ça lışmada ise darbe genlik bin dirmeli (PAM) dalga şekli üret mek için sayısal kontrol yönte mi ile uçları sırasıyla değişen trafolu zorlamalı değişli (ko mütasyonlu) evirici kullanıl mıştır.

Darbe genlik bindirmeli eviri cinin dalga şekli basamaktır, her basamağın yüksekliği, tek düzen örneklenmiş anlarda bin dirilmiş kuramsal bir dalga şeklinin genliğine eşittir. Yalnız darbe (basamak) sayısı p nin çift ve p/2 nin tek oldu ğu simetrik darbe genlik bin dirmeli düzenekler ele alınmış tır. İncelenmiş olan darbe gen lik bindirmeli eviricinin çıkış dalga şeklinde yalnızca n = mp± 1 yanbant çiftleri bu lunduğu görülmüştür. Bu harmo niklerin genliğinin ana harmo niğe oranla Cn% = ± 100/n oldu ğu görülmüştür, burada n harmo nik sırasıdır. Böylece çıkış dalga şeklindeki harmoniklerin genliğini belirlemek için p nin değerini bilmek yeterlidir. Ku ramsal hesaplamalar ile deney sel ölçmeler arasındaki yakın uyuşma, darbe genlik bindirmeli düzeneklerin öteki darbe bindir meli düzeneklere üstünlüğü ka nıtlanmıştır.

(Tez yöneticisi: Dr.M. Celal Tanju, ODTÜ Elk.Müh.Bölümü, Eylül 1974, 64 sayfa)