MÜHENDİSLİK DÜNYASI

mühencfsft dünyası

uygulamalar

bir DA motorunun hız ve fazının giriş denetim sıklığı ile karşılaştırarak denetlenmesi

Küçük bir DA motorun hız ve fazı sıklık karşılaştırıcısı olarak çalışan bir Norton iş lem yükselteci ile denetlenebi lir, tşlem yükselteci iki sık lığın farkını yükseltir:

V , = K(f, çıkış

z

f,ı/ )

V

: ortalama çıkış gerilimi

ÇİKİŞ

K : katsayı

fi : dıştan uygulanan denetleme sıklığı

motor miline bağlı üzeri

delikli diskten elde edi len sıklık.

Geri besleme için motor miline bağlı diskin ışığı kesmesinden yararlanılarak fj sıklığı 03 foto tranzistoru ve TD2 tümle şik devresi (tekdurumu karar lı devre) üzerinden LM3900 Nor ton yükseltecinin evirici giri şine uygulanmıştır. Motor ya vaşken karşılaştırıcı çıkışı (vçıkı§) W 11 yüksek olma süre si düşük olma süresinden uzun olacağından, bununla orantılı olarak Q2 tranzistoru daha uzun süre doyumda kalır, dola yısı ile ortalama olarak moto ra da çok gerilim uygulanarak motor hızı artırılır. f kon trol sıklığı motor hızından üretilen f den küçük olduğu ı zaman ise karşılaştırıcı daha az ortalama gerilim vereceğin den motor yavaşlar.

Motor hızı ile denetleme girişi arasındaki faz TD3 tekdurum ka rarlı devresinin darbe süresi ile belirlenir ve denetleme giriş işaretinin yükselme ve düşme zamanları arasında olmak üzere R değişken direnci ile değiştirilebilir. Başarılabilen faz kilitlemesi ±250 us'dir. Rl direncini değiştirerek mo tor hızı 240 3600 dönü/dakika arasında değiştirilebilir (fj ve f 4 ile 60 arasında deği şirken) .

Devrede D2 diyotu motordan ge len ani gerilimleri azaltır, Q2 tranzistoru motorun gücüne göre bir soğutucu üzerinde ol malıdır. Eşit aralıklı 8 de lik delinmiş ve motor miline bağlanmış bir diskin iki yanı na konmuş lamba ve foto tran zistor fı sıklık darbelerinin üretilmesini sağlamaktadır.

taban kavramalı mantık (tkm) elemanları

Gelecekte sayısal uziletişim dizgelerinde kullanılmak için g e l i ş t i r i l e n Taban Kavramalı Mantık (TKM) devrelerinin na nosaniyealtı hızlarda çalışa rak 1 x 109 bit/saniye mertebe sinde ileçişimi olası kılacağı düşünülmektedir.

Taban kavramalı akım anahtarı ve yayıcı izleyicisinden olu şan TKM elemanları 2,2 Volt gerilim kullanırlar (Yayıcı Kavramalı Mantık YKM tan kü çük) . TKM devreleri diğer dev relerden daha az güç harcarlar ve yükselme, düşme zamanları ve gecikme süreleri 300 piko saniye kadardır. TKM elemanla rı yok sayılabilecek kadar kü çük Miller sığaları olması ve gerilim kaynağına seri sadece bir ısıya duyarlı taban yayıcı eklemi kullaması özelliklerin

Toprok

Motor miline bağlı dönen kesici disk hız ve faz denetimi için geribesleme sağlıyor.

( 0JV) VEE ( 22V)

Şekil 1. TKM mantık geçit evirici

den dolayı da Yayıcı Kavramalı Mantık (YKM) devrelerinden üs t ündü r.

Temel TKM geçit yapısında Ql ve 02 bir akım anahtarı oluş tururlar (Şekil 1). Giriş ya yıcı izleyicilerinden birinin tabanına uygulanmış, çıkış Ql ve Q2'nin toplayıcılarından (biri diğerinin tersi) alınmış t ı r . Ig akım kaynağı doyumu, dolayısı ile anahtarlanma hı zının düşmesini önler.

0 01

Geriumı

0.3

JaLohtarlam

0.4 /M, '*'*'

w 0.5 J/j \v

06 ^y Vr

m

0 6 0A

0.2 0

Giriş Gerilimi

Şekil 2. TKM geçit evirici için anahtarlanma eörileri

Şekil 2'de TKM evirici devresi için anahtarlanma eğrileri gö rülmektedir. Bu eğriler

V R = 0 , 3 V ve VEE = 2,2 V ko şullarında elde edilmiştir.

VE ve VEYA geçitleri oluştur mak için Ql tranzistoru Q1A çok yayıcılı tranzistoru ile değiştirilmiştir (Şekil 3).

Şekil 3. VE/VEDEĞİL TKH devresi

Burada her girişin kendi yayı cı izleyicisi vardır (Q3, Q5). Q2 çıkışında VEDEĞÎL çıkışı da vardır. OlA'nın tek yayıcılı biçimini süren paralel g i r i ş l i yayıcı izleyicileri ile ise VEYA/VEYADEĞÎL işlevleri elde edilir.

programlanabilir tekdurumu kararlı devre

Geçit devrelerine diyotlar ek lenerek bir tekdurumu kararlı devrenin zamanlama devresi sa yısal bir girişe göre program lanabilir. Diyot kullanmakla RC ucu tek kutuplu elemanlar la sürmedeki sorunlar çözülmüş ve zamanlama sığacı i l e para l e l , bağlanacak direncin sayı sal girişe göre seçimi sağlan mıştır.

Şekil l'deki 74121 standart tranzistor tranzistor mantığı (TTM) devresinin zamanlama çi

+ 5V

zelgesinde görüldüğü gibi te tikleme imi ile 10 numaralı ayak gerilimi +5 Volttan 0.7 Volta düşer. 11 numaralı ayak taki gerilim bunu izleyerek aynı çoklukta azalmak zorunda olduğundan 0.7 4.3 = 3.6 Volta düşer. Görüldüğü gibi bu eksi gerilim nedeni ile RC za manlama devresi standart TTM devrelerle doğrudan sürülemez.

Bu sakıncayı gidermek için Şe

kil 2'deki gibi V D ve D

ıo A

B

diyotları ile 1,6 Voltta kesi

lir. Böylece V 0,7 0,9 = n

Bu yöntemde bir R S iki durak l ı s ı 6 tranzistorla, bir D iki duraklısı 7 tranzistorla ger çekleştirilebilir. Kullanılan ince film tekniği kapsülleme ile ortaya çıkabilecek gürül tüye neden olan sığa ve bobin etkilerini önlemiştir.

h tp

tp«07RC

Şekil 2. Standart bağlama: Vıı de ortaya çıkan eksi gerilim sebebi ile tp darbe genişliği TTM devrelerle doğrudan denetlenemez.

0,2 Volt gerilimde devrenin çalışmasını bozmadan tutulur (Şekil 2) . Artık C sığacmın

Jl

0.7 y

0.7 V 0.2 V

3V OV tp 0.2RTC

Şekil 2. Darbe genişliğinin değiştirilmesi dolma hızı 7405 açık toplayıcı lı geçitler ve D]^...DI{ ayırma diyotları ile değiştirilebilir. İstenen darbe genişliği sayısal girişteki Iı In değerleri 1 yada 0 düzeylerinde tutularak elde edilir. Eşdeğer direnç

Ii = 0 yada 1

Darbe genişliği ise t § 0,2RTxC eşitliğinden bulunur. DA ve DB dirençleri için gere ken akım 20 mA'dir ve tümleşik devrenin içindeki bir tranzis tordan çekilir. Bu devre artan güç harcamasının önemsiz oldu ğu sayısal devreler için olduk ça kullanışlıdır.

1. ISINMA ve YÜK ARASINDAKİ BAĞINTI STATOR ve ROTOR

Generatörün yüklenmesine iliş kin ilk bilgi her generatörün üzerindeki çalışma koşullarını belirten isim plakasından elde edilebilir.

Birçok generatör; isim plakası üzerindeki çıkış gücü, soğutma ortamı sıcaklığı, basınç ve akı (flux) değerlerinde çalış tığında ısınma ANSI C50.13'de (ANSI: Amerikan Ulusal Standart lar Enstitüsü) verilen maksimum değerlere ulaşmaz. Generatörün oldukça düşük ısınmalarda ça lıştığı görülür. Bunun da nede ni ısınmanın generatörün tasa rımında tek başına yeterli bir temel unsur olmayışıdır. Metal lerin ve yalıtım maddelerinin dayanıklılığı, sıcaklık değiş mesiyle makine ögelerindeki genleşme ve büzülme sonucunda ortaya çıkan sürtünme kuvveti nin büyüklüğü, ilgili fiziksel olayların büyüklüklerini ölçen araçların doğruluğu ve deneyim ler sonucu kazanılan bilgiler generatörün tasarımında gözönün de tutulur.

Çeşitli hidrojen basınç düzeyle rinde çalışabilen hidrojen so ğutmalı generatörlerde; geril me, deformasyon ve sıcak nokta

(hot spot) sıcaklıklarını sınır layarak yük kapasitesini artır mak için hidrojen basıncı artı rılır. Hidrojen basıncıyla bir likte yük kapasitesi artarken, sıcaklık saptayıcısıyla (detek tör) gözlenen stator sıcaklığı nın yükselme sınırı düşürülme lidir. Uygulamada generatörler arasındaki önemli farklılıklar yukardaki tartışmanın ışığı al tında değerlendirilmelidir.

Direnç ölçümüyle gözlenen sta torun sıcaklık değerleri, ger çekte olduğundan daha fazla bir sıcaklık payı (marjı) göstere ceğinden generatörü yüklerken durum değerlendirmesi yapmak (insiyatif kullanmak) gerekir. Ayrıca herhangi bir özel durum da rotorun çalışma sıcaklığı düşünülürken sıcak nokta sıcak lığının da dikkate alınması ge rekir.

Generatör tasarımcıları kabul edilebilir bir ömrü ve en az bakımı sağlamak için tasarımla rında belirli bir güvenlik payı bırakırlar. Tasarımcıların dü şündüklerinin gerçekleşmesi ge niş ölçüde; generatörün çalış tırılma yöntemlerine bağlıdır. Generatör, isim plakasındaki değerlerinde çalıştırıldığında rotor ve stator sargılarının ısınmaları normal değerlerde kalır. Ayrıca genleşme ve tit

resim sınırlıdır. Bu tür titiz bir çalıştırma (sargıların, kı sa devre yada ge.rilim darbeleri sonucunda oluşabilecek aşırı mekanik ve elektriksel geriLim lerle karşılaşmaması durumun da) generatöre uygun bir işlet me ömrü saflar. Aynı zamanda generatörün yalıtım arızaların dan ötürü devre dışı kalması olasılığı azaltılmış olur.

Generatör isim plakası üzerinde belirtilenden daha fazla yük lendiğinde, bu yüklenmeden et kilenecek bütün etmenler gözönü ne alınnalıdır. Yalnızca stan dartlarda belirtilen ısınma sı nırlamalarını gözönüne almak yeterli değildir. Generatörler, isim plakası üzerindeki akım değerinden daha yüksek değer lerde doğrudan bir arızaya ne den olmaksızın yüklenebilirler. Ancak böyle bir yükleme, gene ratör isim plakası üzerindeki değerlerde çalışırken var olan tasarım payını zorlar ve kaçı nılmaz olarak yalıtım (izolas yon) ömrünü kısaltır. Genera törün ömründeki bir kısalma ke sin olarak ölçülemez. Ancak bu durum özellikle aşırı yükleme lerde önemlidir, Aşırı yükleme nin yalıtım ömrü üzerindeki et kisi giderek artan oranlardadır ve bu etki hem sıcaklığın düze yine, hem de sıcaklığın kalış süresine bağlıdır.

İşletme mühendisleri sakıncala rını bilerek ve sorumluluğu yüklenerek grupları aşırı yük lemeğe karar verdiklerinde, ge neratörün kapasite eğrisi sı nırları içinde çalıştırılması önerilir.

2. ANMA DEĞERLERİ İÇERİSİNDE YÜKLEME

Generatörde en uzun ömrü sağ lama yönünden en uygun çalışma yöntemleri; uygulamadaki en dü şük sıcaklık düzeyinde en az sıcaklık değişmesi gösterenler dir. Bu ise soğutma sisteminin denetlenebilirle olanaklarına bağlıdır.

Açık hava soğutmalı generatör lerde b,azen birimdeki hava sı caklığını denetleyecek gereçler bulunmaz. Eğer bu denetimi ya pacak gereçler varsa aşağıdaki uygulamalar yapılır.

İster hava soğutmalı ister hid rojen soğutmalı olsun, kapalı soğutma sistemli generatörlerde soğutma sisteminin denetimi so

ELEKTRİK MÜHENDİSLÎĞÎ 254 255

ğutuculara gelen ham suyun (*) (raw water) denetimiyle gerçek leştirilir. Sıvıyla soğutulan generatörde bu denetim sargıla rı soğutan sıvı sıcaklıklarının denetimiyle yapılır.

Buradaki görüşler, daha çok hid rojen soğutmalı generatörlere uygulanmak üzere geliştirilmiş se de, bunların büyük bir bölümü kapalı soğutma sistemleri olan hava soğutmalı generatörlerin çalışmasına da uygulanabilir.

Stator ve rotor sargılarının sı caklıklarını ölçmek için uygun biçimde yerleştirilmiş gösterge ve kayıt aygıtları generatörün çalışmasında değerli bilgiler sağlar.

3. YÜKLEME kW ve kVAr İLİŞKİLERİ

Bir generatör tek başına bir yükü beslediğinde generatörün güç çarpanı ve tepkin gücü (reaktive kVA) yük tarafından belirlenir. Yükün, paralel bir den fazla generatörden beslen diği sistemde tepkin yükün ge neratörler arasındaki dağılımı birimlerin uyarımlarına (ikaz) bağlıdır.

Böyle bir sistemde bir genera törün uyarımının değişmesi, bu generatör tarafından verilen tepkin akım miktarının değişme sine yol açar. Sisteme bağlı diğer generatörler değişen tep kin yükü dengeleyeceğinden ge rilimde bir değişiklik olmaz.

Generatör, uyarımın artması ile akımın gerilimden geride kaldı ğı (lagging), düşmesi ile ise akımın gerilimden ilerde olduğu (leading) tepkin güçleri üretir.

Şekil l'de gösterilen tipik yük süz (no load) doyma (saturation) ve kısa devre doyma eğrileri işletme için oldukça yararlıdır ve generatörün yapımcısından elde edilebilir.

Bir generatörün tipik yük ka rakteristik "Vee" eğrileri Şe kil 2'de gösterilmiştir. Diğer generatör tipleri için de ben zeri eğriler kullanılır. Bu eğ riler değişik yükler için deği şik güç çarpanları ve an.:.a ge rilimlerinde uyarım koşulların (*) Bu yazıda ham su; kondensat, kuyu, nehir, göl yada deniz suyu olsa bile, ısı değiş tiriciden ısı almakta kul lanılan su olarak kabul edilecektir.

1.61

02 Ot 06 08 10 Alan Akımı ( Pu)

Şekil 1. Tipik doyma esrileri

daki değişimi göstermektedir. Güç çarpanının geride kalan (lagging) anma değeriyle, 1.0 olduğu yada az miktarda ilerde (leading) olduğu değerler ara sında, generatör çıkış gücü armatürün ısınmasıyla sınırlan mıştır (maksimum armatür anma akımı hidrojen basıncının değe rine bağlıdır). Güç çarpanının anma değeriyle sıfır geri (lagging) olduğu değerler ara sındaki aşırı uyarım bölgesin de; generatör çıkış gücü uyarım alanının ısınmasıyla sınırlan mıştır (uyarım alanının maksi mum anma akımı hidrojen basın cının değerine bağlıdır). Sta tor çekirdeğinin ve gövdenin bölgesel ısınması düşük uyarım lı bölgede çalışan generatörün çıkış gücünü sınırlar. Bu uç ısınmasından doğan sınırlamalar generatörün özel yapısına bağ lıdır. Bazı generatörler düşük uyarımlı bölgede isim plakala rındaki anma tepkin güçleri ko laylıkla verebilir. Bazıları ise güç çarpanının 0,9 geri ve 1.0 değerleri arasında ve düşük uyarılmış bölgede güvenilir bir şekilde çalışamayabilirler.

Armatür ısmmasıylo Sınırlandırılmıştır

301 b

K m

IU

Uç ısmmasıyla H 2 y

J L sınwlandtrılmı»>/X

tıt V. / ( Sf t ,

A 08

06 ^ " 2 7 A

q9SGc / A » 6

<

7 04

G.rı

\U Itri \ ^ /

Alan ısınmasfyla Sınırlandır ılmjt ır

0 0 2 0 4 0 6 08 10 12

Ala n Akımı Puî

Şekil 2. Tipik yük karakteristik eörileri

Geçerli bir yalıtım ömrünü ve generatörün güvenilir biçimde yüklenmesini sağlamak için ge rilim ve frekansın anma değer lerinde, kW ve kVAr'ların dene timi amacıyla Şekil 3'dekine benzer bir tepkin kapasite eğ risinden yararlanılabilir. Uya rın alanının ısınması, armatür ısınması ve stator çekirdeğinin bölgesel uç ısınması generatö rün çıkış gücünü tepkin kapasi te eğrisinde gösterilen bölge ler içerisinde sınırlar.

Alan ısırmasıyla landırıl t Armatür ıjınmasıylı ırlandırıl mistir

Durak Kararlılık Sınırı

Şekil 3. Tipik tepkin kapasite eğrisi

Duruk (statik) kararlılık sınır eğrisi tepkin kapasite eğrisi üzerine uygun biçimde çizilir. Bu Şekil 3'de nokta nokta çiz gilerle gösterilmiştir. Bu eğ rinin generatörün ve sistemin reaktanslarına bağlı dlduğu unutulmamalıdır. Eğri generatör parçalarının ısınmasına bağlı değildir.

Generatörün müsaade edilebilir (permissible) yükleme sınırı o generatörün tasarımına göre belirlenir. Yükleme sınırının belirlenmesinde yukardaki eğri lerden yararlanılacaksa herbir generatör için uygun eğriler yönerge kitabından yada genera tör yapımcısından sağlanmalıdır,

Şekil 4'de açıklanmış olan yön tem, aşırı uyarılmış bölgede Şekil 3'dekine benzer bir yak laşık tepkin kapasite eğrisinin bulunmasında kullanılabilir.

a) Anma kW gücü ve anma güç çarpanındaki bir noktayla kW ekseni arasında merkezi sıfır kW ve sıfır kVAr olan bir yay çizilir.

b) Anma kW ve anma güç çarpa

Şekil 4. Yaklaşık tepkin kapa site eğrisinin çizil mesi nındaki bir noktayla kVAr ekseni arasında, merkezi ileri durumundaki (leading) kVAr ekseninde ve generatör kısa devre oranıyla anma kVA'nın çarpımına eşit de ğerde olan ikinci bir yay çizilir.

Not: Kısa devre oranı generatö rün anma gücüne göre belirle nir. Kısa devre oranı, genera törün doyma eğrisinden de bulu nabilir. Çünkü bu oran, anma açık devre armatür gerilimine (anma frekansta) karşılık olan alan akımının (Şekil l'de A ile gösterilen) anma kısa dev re armatür akımına (anma fre kans ve sürekli simetrik kısa devrede) karşılık olan alan akı mına (Şekil l'de B ile gösteri len) oranıdır.

Bu yaklaşık yöntem, generatörün tasarımında düşük uyarılmış bölgede stator çekirdeğinin uç ısınmasını sınırlayabilecek et menleri içermez. Bu yüzden güç çarpanının bire yakın değerle rinde çalışılırken çok dikkat edilmelidir. Bu yöntem aşırı uyarılmış bölgedeki generatö rün doyma etkilerini de gözönü ne almadığından iyimser bir yaklaşım olarak nitelendirile bilir.

Normal ve ağır sistem yüklerin de kW ve kVAr yüklerinin birçok generatör arasında, herbir ge neratörün kendi kapasitesine en uygun olarak dağıtılması ve bunun denetimi olanaklıdır. Ge neratörün kapasite sınırları içinde kalmanın olanaklı olma dığı özel çalışma koşullarıyla karşılaşılabilir. Böyle durum larda işletmecilerin kullana

bileceği kapasiteye ilişkin tüm bilgiler hazır olmalıdır.

Düşük yüklerde yada bazı özel çalışma koşullarında generatörü güç çarpanı yaklaşık 1,0 olacak biçimde çalıştırmak gerekebi lir. Anma güç çarpanı geri du rumda olan generatörler, güç çarpanının 1.0'e yakın yada ileri olduğu durumlarda, herbir generatör için güvenlik sınır larını belirleyecek yeterli bilgiler yoksa çalıştırılmama lıdır. Bu bilgiler Şekil 3'deki generatör kapasite eğrilerinden elde edilebilir. Bunlar, üzeri ne çıkılmaması gereken kW, kVAr ve güç çarpanı sınır de ğerlerinin saptanmasında kul lanılabilir. Bu değerler sapta nırken hem generatör hem de sistemin bir işlevi olan gene ratör kararlılığı göz önüne alınmalı ve değerler, genera törün eşzamanlılığının (senkro nizasyon) normal büyüklükteki sistem darbelerinden bozulma yacak biçimde seçilmelidir. Ge rilim düzenleyicisi (regülatö rü) kullanıldığında minimum uyarım sınırlayıcısı (minimum excitntion liıuiter) generatörün kararlı olmayan bölgede çalış masını önler.

4. ÎSÎM PLAKASI DEĞERİNİN DIŞINDA YÜKLEME

Generatörü aşağıdaki koşullar da çalıştırmak gerekebilir:

a) Anma frekansta, ancak anma geriliminin dışındaki çalış ma.

b) Anma geriliminde, ancak an ma frekansının dışındaki ça lışma.

c) Anma gerilim ve frekansında, ancak anma kVA'nın üzerinde ki çalışma.

d) Gerilim ve frekansın anma değerlerinin dışında olduğu çalışma.

e) Kısa süreli anormal çalışma lar. ANSI C50.13 aşağıdaki bilgilere göre generatör kapasitesini belirler.

Armatür sargısının kısa süreli ısınma sınırları Uyarım alanı sargısının kısa süreli ısınma sınır ları Dengesiz (unbalanced) kısa devrelerde rotorun kısa süreli ısınma sınırları Kısa devrede mekanik zor lanmalar.

f) Sürekli dengesiz yükte ça lışma. Dengesiz yüklerde ge

neratörün anma gücünü düşür meden (derating) önce yapım cıya danışılmalıdır. Genera törün anma gücünü düşürmeden taşınabilecek maksimum nega tif dizi bileşen akımını be lirleyen bir ANSI standardı nın yazılması zorunludur.

Pratik olarak tüm generatörler anma kVA, güç çarpanı ve fre kansta, anma geriliminin ± % 5 değerlerinde sağlıklı biçimde çalışırlar. Ancak "Volt/Hertz" oranındaki belirli bir artış manyetik çekirdeğin aşırı doy masına neden olur. Asıl önemli olan dilimlenmemiş (nonlamina ted) gövde parçalarında oluşan başıboş manyetik akılardır. Bu farçalar buna göre tasarımlan madıklarından aşırı ölçüde ısı nabilirler. Parçaların sıcaklı ğını gösteren herhangi bir ay gıt da bulunmadığından işlet meci farkına varmadan hasar do ğabilir. Generatörün anma ge riliminin ± % 5 değerinin üze rinde çalışmasının gerektiği bazı özel durumlarda en yüksek çıkış gücünün belirlenmesi için yapımcıya danışılmalıdır.

Sabit Volt/Hertz değerlerinde, frekanstaki bir düşüklük gene ratörün anma gücünün düşürülme sini gerektirir. Anma gücündeki düşme hızdaki düşmeye olduğu kadar kullanılan soğutma yönte mine de bağlıdır. Generatörle rin düşük frekanstaki kapasite leri için yapımcıya danışıl malıdır. Anma Volt/Hertz değe rinden sapmalar generatörün ka pasitesinde yapımcı tarafından belirtilmiş bir düşmeyi gerek tirir.

Açık havalandırmalı ve hava so ğutmalı, gaz türbini generatör leri kısa süreler için tepe yüklerin karşılanmasında kulla nıldığında, isim plakası üze rindekinden daha yüksek değer lerde çalıştırılabilirler. Isınmanın sınırları geçen zaman içerisinde tahmin edilen ısısal bozulma oranı ile tüm güç biri minin beklenen ömrü arasında bir uyum sağlayacak biçimde ve ekonomik koşullara uygun ola rak standartlar yada yapımcı tarafından belirlenir.

5. GENEL DÜŞÜNCELER

5.1. Düşük Çevre Gazı Sıcaklığında isim plakasındaki akım değeri aşıldığında sıcak nokta ve sap

tayıcı (detektör) arasında ar tan sıcaklık farkları için bir pay bırakılmalıdır. Çevre sı caklığını düşük tutmak, bütün yüklerde sargıların toplam sı caklıklarının düşük olmasını, metal parçalarda bozulmanın az olmasını ve contaların daha az kurumasını sağlar. Dışardan alınmış hava ile soğutulan ge neratörlerde soğuk durumdaki soğutucu sıcaklığını denetle mek pratikte kolay olmayabilir. Bu durumda çevre sıcaklığının düşük olduğu zamanlarda sıcak oda havasıyla karşılaşan gene ratör yüzeylerinde su birikimi nin önlenmesi için soğutma ha vasının azaltılması gerekebi lir.

Tümüyle kapalı generatörlerde ıcı değiştiricisine (heat exchanger) giden ham suyun, so ğuk durumdaki soğutucunun sı caklığını isim plakasındakinden daha düşük bir değerde tutması nı sağlayacak biçimde ayarlan ması yararlıdır.

Ayarlama ister elle, ister oto matik olsun, denetim noktaları yapımcının önerilerine göre seçilmelidir. Çok düşük soğu tucu sıcaklıklarının bazı yalı tım sistemlerine zarar verebi leceği ve birimin mekanik den gesi (balance) üzerinde isten meyen etkiler yapabileceği unu tulmamalıdır.

Düşük yüklerde kaybı daha az tutmak için generatörün sıcak nokta sıcaklığının değişimi, çevre sıcaklığının yükle ters orantılı olarak değiştirilme siyle azaltılır. Bu çalışma yöntemi, düşük yüklerde soğut ma suyu akısında artırım (ta sarruf) sağlar. Bu, generatö rün değişmez bir sıcak nokta sıcaklığında çalıştırılmasının önerildiği biçiminde nitelen dirilmemelidir.

Açık havalandırmalı ve hava so ğutmalı generatörlerin bütün parçalarını güvenilir bir sı caklıkta tutmak için durdurma sırasında generatöre ısıtıcı koymak ve ilk yüklemedeki yol vermede geçici olarak havayı tekrar dolaştırmak yararlı ola bilir. Generatör yüklendikten ve kendi kayıplarıyla ısındık tan sonra ısıtıcılar ve tekrar dolaştırılan hava devreden çı karılır.

5.2. Düşük Ham Su Sıcaklığında

Ham su sıcaklığının soğutucula rın anma ham su sıcaklıkların dan daha az olduğu durumlarda; soğutma hava ve gazı, yoğuşma (condensation) sıcaklığının so ğutucunun sıcaklığından daha fazla olmasından ileri gelen su yoğuşmasının oluşmamasına dikkat edilmelidir.

Su yoğuşmasını önlemek için ham suyun sıcaklığını yüksel tecek bir çevrim sistemi yapı labilir. Nemliliği giderecek kurutucuların generatör soğut ma sistemine bağlanması olanak lıdır. Bu kurutucular soğutma sisteminin çalıştığı bütün ba sınçlarda havayı yada gazı ku rutmaya elverişlidir. Havanın içindeki nem alınarak soğutma sisteminin dışına atılır. Yo ğuşma noktasının sürekli göz lenmesi için maksimum alarm kontaklı yoğuşma noktası kayde dicisi kullanılır. Çok düşük sıcaklıktaki soğutucu kullanıl dığında, yükteki ani bir düşme nin soğutma suyu yada gazının yoğuşma noktası sıcaklığına ulaşmasını ve bunun sonucunda yoğunlaşmış buhar birikiminin doğmasını önlemek için çok dik katli olunmalıdır.

5.3. Yüksek Ham Su Sıcaklığında

Genel olarak yüksek ham su sı caklıklarında generatörün yük oranı düşürülmelidir. Her ge neratörün kapasitesi için ya pımcıya danışılmalıdır.

5.4. Generatörün Ömrü

Döner makinelerin parçalarının bozulma oranlarının belirlen mesi çok karışık olduğundan, generatörün beklenen ömrü ile sıcaklık yada yüke göre çalış ma yöntemleri arasında bir ilişki kurmak çoğu zaman ola naksızdır. Anma yüklerinde ve bu yüklerin önceden belirlenen çevre koşullarında oluşturduğu maksimum sıcak nokta sıcaklık larında çalışıldığında ekono mik bakımdan yeterli bir gene ratör ömrü sağlanabilir. Aşırı yükleme sonucunda generatörün ömründeki kısalmanın derecesi ni saptamak olanaksızdır. Bu nedenle aşırı yükleme derecesi ile ömrün kısalma derecesi ara sında belirli bir sayısal iliş ki yoktur.

haberler

Y ENİ Y AY IMLANAN TÜRK STANDARTLARI

TS 1 Yarı Mamul Elektrolitik Bakır

12 TL

İletken Malzeme Yapımına Yarayan

TS 44 Elektrik El Lambaları TS 854 Ses veya Gürültünün Güç ve

Yeğinlik (Şiddet) Seviyelerinin

18 TL 9 TL

ifadesi

TS 1057 Gerilim Atlama Mesafeleri ile

Havada Yalıtma Aralıkları

TS 1245 Evlerde ve Benzeri Yerlerde

51 TL

Kullanılan 10 Ampermetreden Büyük

Anma Akımlı Anahtar ve Komütatörler

TS

Salınım Devreleri

İçin Kuartz a

Kristal Birimler

33 TL

TS 2364 3 M H z ' m Altındaki Frekanslarda 63 TL

Kullanılacak Bağlayıcılar (Genel)

TS 2550 Yarı İletken Elemanların Gerekli 108 TL

Ölçme Metotlarının Genel îlkeleri

Kısım 0 Genel Bilgiler ve

Terimler

TS 2551 Yarı İletken Elemanların Gerekli 132 TL

Kısım 1: Yarı İletken Elemanların

Gerekli Sınır Değerleri ve

Özellikleri

TS 2552 Yarı İletken Elemanların Gerekli 279 TL

Kısım 2: Ölçme Metotlarının Genel

İlkeleri

TS 2586 Uçaklarda Kullanılan Isıya

Dayanıklı (190°C) Bakır lletkenli

Elektrik Kabloları İçin Deney

Yöntemleri TS 2588 Uçaklarda Kullanılan Elektrik

39 TL

Fiş ve Soketler İçin Deneyler TS 2592 Elektronik Tüp Mahfazaları ve

90 TL

Başlıkları TS 2593 Elektronik Tüp Tabanları TS 2597 Gezici Hizmetlerde Kullanılan

195 TL 30 TL

Radyo Cihazları İçin Ölçme

Metotları Kısım 1: Genel

Tanımlar ve Ölçme İçin Standart

Şartlar

TS 2598 Elektronik Tüplerin Elektrik Özeliklerini Ölçme Metotları Bölüm 20: Tiratron Darbe Modülatörlerini Ölçme Metotları

TS 2604 Duyarlık Ses Düzeyi Ölçü Aleti

30 TL 21 TL

TS 2607 Akustik İşitme Yeteneğinin

Korunması Amaçları İçin İş Yerinde

Oluşan Gürültünün Değerlendirilmesi

TS 2608 Akustik Sonik Patlamaların

Tanımlanması ve Fiziksel

Özeliklerin Ölçülmesi

TS 2630 İstatistik Verilerin Istatis

78 TL

tik Yorumu Ortalamalara

İlişkin Tahmin Teknikleri ve

Testler

TS 2633 Uçak Elektrik Sistem Gerilimleri TS 2634 Yer Elektrik Kaynaklarının

Uçaklara Bağlantısında Kullanılan Bağlantı Elemanlarının (Fiş ve Soketler) Boyutları TS 2635 Akustik Gemilerde Gürültünün Ölçülmesi TS 2636 Ses Kayıt ve Okuma Cihazlarındaki H J Z Değişmelerini Ölçme Metotları

9 TL 21 TL

15 TL 18 TL

TS 2638 Radyo Frekans Kabloları (RF Kab loları)

TS 2663 Televizyon ve Osiloskop Tüple rinin Dış Boyutlarının Çizimleri

TS 2673 Akustik Havadaki Akustiksel Gürültülerin Ölçülmesi ve İnsan Üzerindeki Etkilerinin Değerlen dirilmesine İlişkin Kılavuz

171 TL 15 TL 15 TL

TS 2676 Alüminyum ve Alüminyum Alaşımla rının Anodik Oksidasyonu Fos forik Kromik Asit Çözeltisine Batırma Sonucu Oluşan Kütle Kay bını Ölçerek Sızdırmazlık Özeli ğinin Değerlendirilmesi

9 TL

TS 2709 Akustik Gürültü Kaynaklarının Ses Gücü Seviyelerinin Tayini Çınlama Odalarında Belirgin Fre kanslı ve Dar Bantlı Kaynaklar İçin Doğru ve Duyarlı Yöntemler

21 TL

TS 2710 Akustik Gürültü Kaynaklarının Ses Gücü Seviyelerinin Tayini Çınlama Odalarındaki Geniş Bant Kaynakları İçin Doğru ve Duyarlı Yöntem

TS 2726 Akustik Konuşmanın Anlaşılabi lirliği Yönünden Gürültünün Değerlendirilmesi

TS 2728 Bilgi İşlem Mıknatıslı 9 İzli 12,7 mm'lik Şerit Üzerinde 7 Bit Kodlanmış Karakter Kümesi ve 7 Bit ve 8 Bit Uzatımının Gerçekleştirilmesi

TS 2729 Bilgi İşlem Mıknatıslı Şerit lerde Yer Alan Belirteçler ve Bilgi Alış Verişinde Kullanılan Kütük Yapısı

TS 2730 Bilgi İşlem Akış Çizelgesi (Şeması) Sembolleri

TS 2731 Bilgi İşlem Bilgi Alış Veri sinde Kullanılan 32 Satır/mm Sıklığında Kaydedilmiş 9 İzli 12,7 Eninde Mıknatıslı Şeritler (Kayıt Kuralları)

12 TL 12 TL

30 TL 15 TL 21 TL

lisansüstü çakım

ZAMANDAS D1ZİSEL DEVRELERİN ÖZDEV1ML1 TASARIMI

LEVENT ALHAN, Y.L.Tezi

DİKDÖRTGEN DALGA KILAVUZU KAVŞAKLARININ ÖZ1ŞLEVLERLE İNCELENMESİ

ALİ HALUK MLBANDOĞLU, Y.L.Tezi

Dalga kılavuzlarının bağlandı ğı kavşakların eşdeğer devrele rinin çıkarılması önemli bir mikrodalga sorunudur. Bu tez de, daha önce iletim hatlarına uygulanan özişlev (karakteris tik fonksiyon) yöntemlerinden hareket ederek, dikdörtgen dal ga kılavuzlarının bağlandığı belirli bir grup kavşakların eşdeğer devrelerini belirlemek için bir yöntom geliştirilmek tedir.

Önce bu kavşaklar için, uçla rında bulunabilecek bütün dal ga kılavuzu kiplerinin (raode) birbirlerine olan etkilerini gösteren empedans matrisleri elde edilmektedir. Matris ele manları kavşağın özişlevleri kullanılarak belirlenmektedir. Belirli bir kip grubu için ge çerli empedans matrisini bulmak için de, sayısal bir yöntem kullanılmaktadır.

Yöntemin kullanış biçimini açıklamak için özel bir prob lem çözülmüştür. Elde edilen sayısal değerler daha önceki çalışmaların sonuçları ile, yanılgı sınırları içinde uyuş maktadır. Ayrıca, özişlev yön teminin geniş bir frekans ban dında uygulanabildiği görül müştür.

(Tez yöneticisi: Asos.Prof.Dr. Canan Toker, ODTÜ Elk.Müh. Bölümü, Şubat 1976, 77 sayfa)

32 KANALLI DARBE YÜKSEKLİK ANAL1ZÜRO İÇİN VERİ GÖRÜNTÜLEME SİSTEMİ

İRFAN ONAY, Y.L.Tezi

Çok kanallı bir vuruş yükseklik çözümleyicisi için, bellekte saklanan verilerin katot ışın lı tüp üzerinde gösterilmesi amacı ile bir veri görüntüleme sistemi tasarlanıp yapılmıştır.

Çok kanallı vuruş yükseklik çö zümleyicileri, giriş vuruşları nı yüksekliklerine göre sınıf landırmak ve bir vuruş yüksek lik görüngesi (spektrumu) elde etmek için kullanılırlar. Nük leer çalışmalarda, ışınım du yargaçlarının (detektör) çıkış larının vuruş yükseklik görün geleri, radyoetkin bir kaynakla uyarılmış bir maddenin enerji görüngesini verir. Elde edilen görünge, bilgi toplamanın kon trolü ve/veya bellekte tutulan bilginin işlenmesinde kullanı lır.

Gerçekleştirilen görüntüleme sistemi; bir kanaldaki ondalık sayıyı orantılı olarak gerili me çeviren sayısaldan örnekse le dönüştürücü; kanal işlemle rini ardarda dönüştürücüye ak taran elektronik anahtar; elek tron demetinin yatay sapması için süpürme üreteci; katot ışınlı tüpün saptırma plakala rı için X ve Y yükselteçleri; ve tüpün kontrol devrelerinden oluşmuştur.

(Tez yöneticisi: Asos.Prof.Dr. Sadrettin Sinman, ODTÜ Elk. Müh.Bölümü, Aralık 1975, 70 sayfa)

Bu araştırmada, mantık geçitle rinin giriş yelpazesi ve çıkış yelpazesi sınırlamalarını da gözönüne alarak, eksikli belir lenmiş zamandaş dizisel devre leri JK iki konumluları ve VEDEĞÎL geçitleri kullanarak birleştiren algoritmalar ve bilgisayar programları sunul muştur.

Verilen bir durum çizelgesin den tüm uyar durum çiftleri saptanır ve bu çiftleri kulla narak büyük uyarlık sınıfları elde edilir. Durum indirgeme süreci iki adımdan oluşur bü yül uyarlık sınıfları kümesin den asal uyarlık sınıflarının türetimi ve birinci adımda el de edilen sınıflar arasından bir küçül örtenin seçimi. Di leyince bir durum ataması ya pılır ve denetim denklemleri (iki konumlu girdileri) ile çıktılar için gereken düzensel mantık bir çok çıkışlı anahtar lama işlevi biçiminde belirle nir.

Düzensel mantığın yalınlaştı rılmasında kullanılan algorit ma küçül yada düşük maliyetli bir devre verir ve tüm asal içerenlerin yaratımını gerek tirmez. Giriş yelpazesi ve çı kış yelpazesi sorunları giriş ve çıkış dizilerini ayrı ayrı kümeyerek çözülür.

Yazılan programlarla en çok 64 durum ve 64 girdili durum çizelgeleri birleştirilebilir. Sunulan algoritmalar elle çö züm için uygun olduğu kadar bilgisayar uygulamasına da yö neliktir ve çabuk sonuca gitme özellikleri vardır.

(Tez yöneticisi: Y.Prof.Dr. Mehmet Baray, ODTÜ Elk.Müh. Bölümü, Şubat 1976, 85 sayfa;