ELEKTRİK DARBOĞAZI NEDENLERİ, ÇÖZÜM YOLLARI

tırım olanaklarının en yüksek oranda bu kaynakların de ğerlendirilmesine yöneltilmesi sağlanmalıdır. Bu yatırım larda her geçen yıl daha büyük oranda yerli makina ve gereçlerin kullanılması ana hedeflerden biri olmalıdır.

Gerek bilinen, gerekse aramalar sonucunda bulunacak linyit yataklarımızın en iyi şekilde geliştirilmesi sağlan malı ve yurt ekonomisine en çok katkı sağlanacak sek törlere öncelikle tahsis edilmelidir.

Ülkemizde milyonlarca ton rezervi bulunan bitümlü şistten yararlanılması için arama ve değerlendirme çalış malarına önem verilmeli ve bu kaynaklardan en kısa za manda yararlanılması için her türlü çalışma yapılmalıdır.

Her geçen yıl biraz daha artan ve büyük bir kısmı dış alımlarla karşılanan ve ülkenin döviz darboğazına düşme sinde en büyük etken olan petrolün yurt içi üretiminin artırılması için arama kapasitesi geliştirilmeli ve yeni re zervlerin bulunması sağlanmalıdır. Ulusal petrol şirketi miz tüm olanaklar kullanılarak desteklenmeli ve bu alanda çalışan kamu kuruluşları arasında etkin işbirliği gerçek leştirilmelidir.

Proje ve Mühendislik Hizmetleri kendi teknik eleman larımızla yürütülmeli, teknolojimizi geliştirme çalışmala rına önem verilmeli ve zorunlu hallerde yurt dışından alınacak teknolojilerin ülke çıkarlarına en uygun olması ön planda tutulmalıdır. Teknik elemanların yurt dışına göçü özendirici yöntemlerle önlenmelidir.

Enerji sektöründe büyük ağırlık taşıyan teknik eleman ların bu sektörde kalmaları için yeterli ekonomik ve sos yal olanaklar sağlanmalıdır.

Ülkenin elektrik enerjisi gereksiniminin en iyi şekilde karşılanması, gerek sanayinin ve gerekse halkın istemleri ne karşılık verebilmesi için elektrik üretim, iletim ve dağıtım hizmetleri bir elde toplanmalı ve bu iş köyler, belediyeler ve özel ortaklıklar yerine TEK tarafından ya pılmalıdır.

Elektrik enerjisi üretiminde fuel oil santralları, gaz tür binleri ve son yıllarda hızla artan ve büyük enerji tüketi mine neden olan dizel elektrojen grupları gibi dışa ba ğımlı ve pahalı üretim araçları yerine, yerli enerji kay naklarından yararlanan üretim tesisleri kurulmalıdır.

En önemli bir konu olarak enerji sektörünün gerektir diği malzeme ve makinelerin yurt içinde üretimi sağlan malı ve bu hususu sağlayacak kademeli bir plan hazırlan malıdır.

Hızla artan enerji talebinin karşılanmasında, yeni ener ji kaynaklarının payı ilerki yıllarda giderek büyüyecektir. Birçok ülkede geliştirilmesi için büyük harcamalar yapı lan yeni enerji kaynaklarına ilişkin çalışmalar yakından izlenmeli, ülkemizde de bu tip çalışmalar başlatılmalı, geliştirilen teknolojinin ülkemiz yararlarına en uygun şe kilde kullanılması sağlanmalıdır.

ELEKTRİK DARBOĞAZI NEDENLERİ, ÇÖZÜM Y OLLARI gül tekin türkoğlu (TEK Eski Genel Müdürü)

GİRİŞ Elektrik enerjisi kesiminde bugünkü darboğaz, elektrik üretiminin tüketimi karşılayamaması şeklinde tanımlana bilir. İlk kez 1973 yılında karşılaşılan bu darboğaz 1975 yılında başlanılan dış alım ile de giderilememiş, ortaya çıkan elektrik kesinti ve kısıntıları günümüze değin ar tarak süregelmiştir. (Tablo 1)

(Birim : 10" kwh)

İstem

Üretim Dış Alım

Açık

12425 13477 15335 18283 20565 21726 22522 23330

96 332 492 652 1094 1435

190 250 375 140 637 1459 1346 1371

Tablo : 1 Elektrik enerjisi üretim tüketim dengesi

Konuya bu şekilde girildiğinde, Mevcut darboğazın ne deni, kolaylıkla planlama hatasına bağlanabilir. Nitekim bu konuda eleştiride bulunanlar, genellikle;

1) Tüketim tahminlerinin düşük tutulduğunu, 2) Bu düşük tahminlere dayalı olarak da yeterli sayı ve kapasitede üretim tesisi yapımına gidilemediğini, savunmaktadırlar. Geçmiş plan dönemleri incelendiğin de yukarıda savunulan görüşleri hiçte haklı çıkaracak so nuçlarla karşılaşılmamaktadır. Planlar da öngörülen elek trik üretim hedefleri, daima gerçek tüketim istemlerinin^) üzerinde kalmıştır. (Tablo 2)

(Birim : 1 0 6 kwh)

Plan Hedefi

Gerçek İstem

13840 15800 17980 20140 22460 25040 27920 31130

Tablo : 2 Plan Hedefleri ve Gerçek İstemler Yatırım programlarına, yukarıda verilen bu plan hedefle rini sağlayacak kapasitede üretim tesisi projesi alınmıştır. (Tablo 3)

Birim : 103 kw)

Kurulu Güç

İnşaadaki Güç

3193 3732 4187 4364 4727 4869 5119 5119

6373 7503 9626 10556 17697 19236 21080 20911

Tablo : 3 İşletmedeki ve inşa halindeki üretim tesisleri

(1) Gerçek tüketim istemi, gerçek üretim ile dışalım ve sistemde yapılan kesinti ve kısıntıların toplamı olarak tanımlanabilir.

Tablo 3'ün incelenmesinden de görüleceği gibi 1970'li yıl ların başlarında inşa halindeki üretim tesislerinin toplam gücü, kurulu gücün 3 katı iken 1970'li yılların sonlarında bu 4 katına kadar çıkmıştır. Diğer ülkelerde bu oran 2 3 arasında değiştiğine göre, bizim uygulamamızda da yatı rım programlarına alınan ve inşaatlarına başlanan üretim tesislerinin yetersizliği söylenemez.

O halde niçin 1973 yılından bugüne kadar elektrik kesin ti ve kısıntıları süregelmiştir? Bu sorunun yanıtını planla manın dışındaki etkenlerde aramak gerekecektir.

Darboğazın nedeni

Keban hidroelektrik (HES) ve Afşin Elbistan termik (TES) santralları gibi ülke ekonomisi için gerçekten bü yük boyutlara varan bu iki büyük projeyi bir yana bıraka cak olursak, 1970 yılından bugüne kadar yatırım prog ramlarındaki üretim tesislerinin hiçbirinin öngörülen ta rihlerde işletmeye açılmaları gerçekleştirilememiştir. Dolayısı ile elektrik enerjisi darboğazını üretim tesisleri nin gecikmelerine bağlamak hiçte yanlış bir yaklaşım ol mayacaktır. O kadar ki, 1973 1980 yılları arasında işlet meye girmeleri öngörülen (Keban ek üniteleri, Hasan Uğurlu, Suat Uğurlu, Arslantaş, HES veTunçbilek B. Ya tağan, Kangal, Çayırhan, SeyitömerveSomaB. TES) üre tim tesislerinden 1973 yılı yatırım programında yer alan projelerden sadece üç tanesi (Keban HES ek üniteleri, Se yitömer ve Soma B TES) zamanında işletmeye girse idi gene de bugüne kadar elektrik enerjisi kesinti ve kısıntıla rı ile karşılaşılmayacaktı. (Tablo 4)

Yıllar

(Birim : 106 kwh) Gecikmeden dolayı kaybedilen enerji Seyit Seyit ömer Ömer Keban Soma B. Toplam (1,2)<2> (3) (5,6,7,8) (1) (2) Enerji

1973 585 1974 365 1975 935 1976 350 1977 1978 1979 1980

900 900 900 2000

2000 2000 2000

1000 2000 2000 2000

585 365 1835 1250 3900 4000 4000 4000

Tablo : 4 Keban (ek), Seyitömer ve Soma B Santralları nın gecikmeleri nedeniyle kaybedilen üretimler

(2) Seyitömer ( 1 , 2) Santralı her ne kadar 1970 yerine 1973'de işletmeye açılmışsa da kazan tadilatı nedeniyle 1976'ya kadar tam kapasite ile çalışamamıştır. Bu değerler eksik üretim değer leridir.

ELEKTRİK MüHENDlSLÎĞl 278

r Santral yapımlarında karşılaşılan gecikmelerin nedenleri ni başlıca üç ana bölümde toplamak mümkündür.

1) İnsan Gücü

Yatırımların gerçekleşmesinde en önemli faktörün insan gücü olduğu kuşkusuzdur. Diğer kamu sektörlerinde ol duğu gibi elektrik enerjisi sektöründe de çalışanların sa yısı yıldan yıla artmakta ise de bu sektörden her yıl ye tişmiş ve yetenekli personelin büyük ölçüde ayrıldıkları da bir gerçektir. Bu nedenle kuruluşlar ellerinde kalan az sayıdaki yetenekli ve yetişmiş eleman ile programların daki çok sayıdaki projelerini gerçekleştirmekte güçlük çekmektedirler.

i 2) Sektörler arasında koordinasyon

Bilindiği gibi elektrik enerjisi bütün diğer sektörler için bir alt yapı niteliğindedir. Bu nedenle diğer sektörler ile arasında iyi bir koordinasyonun sağlanması şarttır. Ge rek diğer sektörler arasında, gerekse kendi sektörü için deki koordinasyon eksikliği veya güçlüğü de projelerin gecikmesinde önemli bir etken olmaktadır.

3) Dış para sorunu

Elektrik enerjisi yatırımlarının parasal değer olarak kaba ca % 6O'ı dış paraya bağımlıdır. Önceleri kendi öz kay naklarımızdan karşıladığımız veya karşılamaya çalıştığı mız dış para gereksinmesi son yıllarda ülke ekonomisinin içinde bulunduğu döviz darboğazı nedeniyle büyük so run olmuştur. Bu nedenle dış ülkelerden sağlanmak zo runluluğunda bulunulan elektrik teçhizatı zamanında yurda getirilememekte ve projelerin gecikmesi sonucunu doğurmaktadır.

Elektrik darboğazı ile döviz darboğazının ayni yıllarda ortaya çıkması ve birlikte sürmesi bir tesadüf olmayıp, yukarıdaki görüşümüzü doğrular niteliktedir.

İleriki yıllarda elektrik enerjisine daha çok gereksinme duyulacaktır. Buna paralel olarak dış para sorunu da da ha büyük boyutlara ulaşacaktır. Diğer sektörlerde oldu ğu gibi elektrik enerjisi sektöründe de dış para gereksin mesini en az düzeye indirici önlemlere yönelmek bugün ülke ekonomisi için zorunluluk olmuştur.

Konuya bu denli gerçekçi yaklaşımda Elektrik Mühen disleri Odasının öncülük yaptığını burada belirtmekten memnunluk duyuyorum. Elektrik Mühendisleri Odasınca 1968 1969 yıllarında yapılan bir çalışmada'3' 2000 yılı na kadar elektrik enerjisi sektörünün durumu incelenmiş ve giderek artan elektrik enerjisi isteminin sağlanması için yapılması gerekli yatırımların dış para gereksinmesi (3) Bu çalışma rapor halinde de yayınlanmıştır.

ni karşılamakta dış satım olanaklarımızın yetersiz kalabi leceği belirtilmiş ve bir an önce ülkemizde Elektrik Teç hizatı İmalat Sanayiinin kurulması zorunluluğu vurgulan mıştı.

Bu zorunluluk 3 BYKP'da da benimsenmiş ve Elektrik Teçhizatı İmalat Sanayiinin kamu öncülüğünde kurulma sı çalışmalarını yapmak üzere Türkiye Elektrik Kurumu (TEK) görevlendirilmiştir.

TEK bu konuda yapmış olduğu çalışmalar sonucunda bu sanayiin;

Büyük güçlü elektrik motorları, generatörler, su türbin lerini, ~ Termik santrallar için gerekli yüksek basınçlı buhar kazanlarını,

Yüksek gerilimli ve güçlü transformatörler, devre kesi cileri, ayırıcıları, gibi elektrik teçhizatını üretecek ünite leri kapsayacak bir ağır sanayii kompleksi şeklinde ku rulması gerekliliğine inanmış ve 1976 yılı TEK yatırım programına bu proje dahil edilmiştir.

Daha sonra bu konuda faaliyet göstermek üzere Türkiye Elektrik Teçhizatı Sanayii A.Ş. (TEMSAN) kurulmuş ve 4. BYKP da ayni konuda TEK ve TEMSAN'ın birlikte çalışması kabul edilmiştir.

Hazırlık çalışmaları ve yer seçimi tamamlanmış olan bu projenin bir an önce uygulama aşamasına geçmesi, elek trik enerjisi sektörünün geleceği açısından çok büyük bir önem taşımaktadır.

SONUÇ VE ÇÖZÜM

İçinde bulunduğumuz elektrik enerjisi darboğazının te mel nedeni üretim tesislerindeki gecikmeler olduğuna gö re çözümü de bu yönde aramak gereklidir.

Bu konuda kısa ve uzun vadede aranacak çözümler aşa ğıdaki şekilde özetlenebilir.

1) Kısa vadedeki çözüm

İnşaatları devam eden üretim (ve iletim) projelerinin bir an önce tamamlanmasına çalışılmalıdır.

Eldeki kısıtlı insan gücü ve malı olanakları en verimli şe kilde kullanacak şekilde devam eden projelere öncelik vermek, gücümüzü çok sayıdaki projeler arasında dağıt mamak gereklidir. 2) Uzun vadedeki çözüm

Elektrik İmalat Sanayiini bir an önce kurarak üretime ge çirmek, ele alınacak yeni projelerin teçhizatını bu sana yimizden sağlamak en sağlıklı yol olarak belirmektedir.

Aksi taktirde, elektrik enerjisi darboğazının devam ede ceğini söylemek kehanet olmayacaktır.