TÜRKİYE'DE ELEKTRİK ENERJİSİ SEKTÖRÜNÜN YAPISI VE TARİHSEL GELİŞİMİ

r

TÜRKİY E'DE

ELEKTRİK ENERJİSİ

SEKTÖRÜNÜN Y APISI ve

TARİHSEL GELİŞİMİ

EMO enerji komisyonu

1. ÜLKEMİZDE ENERJİ SEKTÖRÜNÜN TARİHSEL GELİŞİMİ

1.1. Cumhuriyet Öncesi Dönem 19. Yüzyılın sonlarına doğru, elektrik üretimindeki ge lişmelerin sonucu olarak dünyanın pekçok yerinde elek trik santralları kurulmaya ve endüstride elektrik enerjisi kullanılmaya başlanmıştır. Türkiye'de ise ilk kez 1902 yılında Tarsus Belediyesi tarafından 120 beygir gücünde bir su santralı kurulmuştur. Cumhuriyet öncesi dönemde özellikle kentlerin aydınlatılmasına yönelik çalışmalar yapılarak, 19O5'te İzmir, Selanik, 1907'de Şam ve 1908'

de Beyrut şehirlerinin elektriklendirdiği bilinmektedir. 10 Haziran 1910 tarihinde "Kamu yararına ilişkin ayrı calıkları düzenleyen" yasa çıkarılarak elektrik işlerinin de, demiryolu ve maden işletmelerinde olduğu gibi, özel şirketler eliyle yürütülmesine gidilmiştir. Bu arada özel kesimin yapısındaki yabancı ortaklıklarının etkinliğinin de giderek arttığı görülmüştür. 1 Kasım 1910'da İstanbul şehrinin elektriklendirilmesi için hükümet tarafından açı lan uluslararası ayrıcalık eksiltmesiyle, tesisin yapılması ve 50 yıl süreyle işletilmesi ayrıcalığı Macar Ganz Elek trik Anonim Ortaklığı'na verilmiştir. Bir yıl sonra bu or taklık, "Banque Generale de Credit Hongrois" ve "Banque de Bruxelles" ile ortaklaşa "Osmanlı Anonim Elektrik Şirketi" adıyla 528.000 Osmanlı Lirası sermayeli yeni bir ortaklık kurmuştur. 1914 yılında yapımı bitirilen 13,4 MW güç veren Silahtarağa Santralı işletmeye açıl mış ve bu tarihten başlayarak ortaklığın hisse senetleri tümüyle Belçika'daki "Sofina" kuruluşuna devredilmiş tir.

Kurtuluş Savaşı'ndan sonra 17.6.1923'de yapılan bir sözleşmeyle Ortaklık, hak ve çıkarlarını yeni hükümete de kabul ettirmiştir.

Daha sonra, İstanbul'da kurulan bu ortaklık benzeri, İz mir, Adana, Bursa, Edirne ve Gaziantep gibi şehirlerimi zin elektriklendirme işleri için de özel ortaklıklara imti yazlar tanınmıştır.

Bu imtiyaz sözleşmelerinde şirketler elektrik satış fiyat larını sağlam temellere bağlamış, para değerinin düşmesi, mal ve işçilik giderlerinin artması durumunda elektrik sa tış fiyatlarını altın esasına göre yükseltmek yoluna gitmiş lerdir.

Bu nedenle birçok endüstri kuruluşu imtiyazlı şirketler den elektrik almak yerine gereksinmelerini karşılayacak santradan tesis ederek çalıştırmayı uygun bulmuşlar ve "Otoprodüktör Sanayii"nin kurulmasına yol açmışlar dır.

1910'lu yıllarda kuruluş önemli sayılabilecek bazı elek trik enerjisi üretim tesisleri ve kuruluş yılları aşağıda ve rilmiştir.

İzmir Çamaltı Tuzlası İzmir DDY Atölyeleri İzmir Tekel Şarap Fab. İzmir Yün Mensucat Fab. Kuvarsan Bakır İşletmeleri Hereke Mensucat Fab.

(1910) (1912) (1912) (1912) (1914) (1919)

118 kW 82 kW 54 kW 80 kW 555 kW 280 kW

1.2. Cumhuriyet Sonrası Dönem

1923 yılında Cumhuriyet ilân edilip Yeni Türk Devleti kurulduğunda Türkiye'deki tesislerin toplam kurulu gücü 32,7 MW'tı. Kişi başına düşen elektrik enerjisi üretimi 5 kVVh do/ay/ndaydı.

1928'de İzmir Termik Santralının birinci ünitesinin ve bazı Otoprodüktör Santrallarının devreye alınmasıyla 1930'da Türkiye toplam kurulu gücü 78,8 MW'a yüksel mişti. Bu yıla kadar uzanan dönemde özel kesime ayrıca lıklar tanınmıştır. Enerji sektöründe özel kesimin ve bu kesimde yabancı sermayenin egemenliği daha sonra kar şılaşılan enerji sorunlarının başlıca etmenlerinden biri olarak önem taşımaktadır. Ortaklıkların uyguladığı yük sek tarifeler sonucunda enerji girdilerinin yüksek fiyatlar la sunulmasının yanısıra, kapasite artırımında ve teknik koşullara uyulmasındaki gecikme ve boşluklar bunun başlıca nedenidir.

1932'lerde devletçilik uygulamasına geçildiği görülmek tedir. Bir yandan Otoprodüktör tesislerinin hızla yayıl ması, diğer yandan imtiyazlı şirketlerin çıkarları doğ rultusundaki haksız istekleri karşısında hükümetler, bu şirketlerin satın alınması yoluna gitmişlerdir.

Satınalınan ortaklıkla

Resmi Gazetenin

İlgili şehirler

Kanun No. Günü Numarası

İstanbul

Ankara, Adana

Bursa, Mersin, Balıkesir,

Gaziantep, Tekirdağ,

Edirne

İzmir

Antalya, Trabzon, Malatya 4596

9.7.1938 3955 12.7.1939 4256

13.7.1939 27.7.1943 24.6.1944

4257 5466 5739

İmtiyazlı şirketlerin elindeki tesisler satın alınırken, bu hizmetlerin bir yönetimde toplanması için yasalar çıkar tılmıştır. 1935 yılında çıkartılan ETİBANK, E.İ.E.İ. (E lektrik İşleri Etüd İdaresi), MTA (Maden Tetkik Arama) Kanunları ile bu kuruluşlara, hükümetçe kabul edilen ye ni enerji politikasını gerçekleştirme görevi verilmiştir.

Daha sonra 1948 yılında işletmeye alınan ve Ülkemizin ilk bölge santralı olan Çatalağzı Termik Santralı 1952 yı lına kadar Ereğli Kömürleri İşletmesi Müessesesine bağlı bir işletme olarak çalışmıştır. Çatalağzı Santralının İs tanbul şehrine enerji iletmeye başlamasıyla anılan mües sese, 1.1.1953 tarihinden itibaren Çatalağzı Elektrik İs tihsal ve Tevzi Müessesesi adını almıştır. Nisan 1956'da Tunçbilek, Ekim 1956'da Sarıyar Santrallarının bu siste me katılmasıyla 1.11.1956 tarihinden itibaren "Etibank Kuzeybatı Anadolu Elektrik İstihsal ve Tevzi Müessesesi" kurulmuştur.

1950 yılındaki hükümet değişikliğinden sonra enerji po litikasında değişiklik olmuş ve enerji üretim iletim da ğıtımının ayrıcalıklı şirketlerce yürütülmesine karar veril miştir. Böylece,

1952'de Kuzeybatı Anadolu Elektriklendirme Türk Anonim Ortaklığı

1953'de Çukurova Elektrik Anonim Şirketi 1955'de Ege Elektrik Türk Anonim Şirketi 1956'da Kepez ve Antalya Havalesi Elektrik Santralla n Türk Anonim Şirketi kurulmuştur.

Özel sektörün sermaye bulmakta güçlük çekmesi nede niyle bu şirketlere en büyük katkı ETİBANK tarafından konmuştur. Bunlardan Kuzeybatı Anadolu Şirketi kuru lamamış, Ege Elektrik Şirketi ise başarılı olamamış ve hemen ilk yıllarda tasfiyesine gidilmiştir. 1.1.1960'ta Etibank Elektrik İşletmeleri Müessesesi kurulana kadar üretim iletim ve dağıtım işleri Belediyeler, Ayrıcalıklı Özel Şirketler, Endüstri Kuruluşları, Devlet ve Kamu İk tisadi Kuruluşları (Etibank, İller Bankası vb.) tarafından yürütülmüştür.

1953 yılında toplanan "Birinci İstişari Enerji Kongresi "Türkiye'de elektrik enerjisi üretim iletim ve dağıtım iş lerinin bir kurum elinde toplanması ülke çıkarları açısın dan uygun olacağı görüşüne varmış, Türkiye Elektrik Kurumu'nun kurulması için tavsiye kararı almıştır. Bu amaçla hazırlanan yasa önerisi ilk kez 1958'de T.B.M.M. ne getirilmiştir. Değişiklik yapılacağı gerekçesiyle öneri geri alınmış, 1963 ve 1966'da iki kez daha Meclise getiri len öneri 1969'da yasalaşmıştır. 1970 yılında da Türkiye Elektrik Kurumu kurulmuştur.

götürülmesi içni gerekli iletim ve dağıtım faaliyetlerinde eşgüdümün ve merkezi bir planlamanın önemi kendiliğin den ortaya çıkmaktadır. Ülkemizde bu görev önceki bö lümde kuruluşu anlatılan Türkiye Elektrik Kurumu'nca yürütülmektedir. Ayrıca 1312 sayılı yasanın geçici mad delerinde ayrıcalıkları saklı tutulmuş olan Özel Şir ketler (ÇEAŞ.ve Kepez gibi) kendi sınırlı bölgelerinde elektrik üretip dağıtmakta ve satmaktadırlar. Bu kuruluş ların dışında Belediye ve Otoprodüktör Santralları da ü retime katılmaktadır.

1981 yılı Eylül ayı sonuna göre Türkiye Elektrik Kuru mu ve diğer kuruluşlara ait santralların toplam kurulu güçleri 5.126,7 MVV'tır. Yıl sonuna kadar bu gücün Ke ban 5 No'lu ünitesinin ve SOMA B Santralı 1 No'lu ünitesinin devreye girmeleriyle 5.461,7 MVV'a ulaşması beklenmektedir.

Türkiye kurulu gücünün kuruluşlara dağılımı aşağıda ve rilmiştir.

Tablo 1 : TOPLAM TÜRKİYE KURULU GÜCÜNÜN KURULUŞLARA DAĞILIMI

Kuruluş

TEK Özel Şirketler Otoprodüktörler Belediyeler

Kurulu Gücü (MW)

4 051,7 325,8 605,0 145,1

Toplamdaki Yeri %

79,0 6,4 11,8 2,8

5 126,7

TEK Yasasındaki özel maddelerle ÇEAŞ, Kepez ve Bün yan (Kayseri) Şirketlerinin ayrıcalık hakları sözleşmenin sonuna kadar saklı tutulmuştur.

Bugün ülkemizde elektrik enerjisinin üretim iletim dağı tımı Türkiye Elektrik Kurumu'nca yürütülmekte ise de adı geçen Özel Şirketler, Otoprodüktör, Üreticiler ve Be lediyeler de faaliyetlerini sürdürmektedirler.

2. ÜLKEMİZDE ENERJİ SEKTÖRÜNÜN YAPISI

2.1. Üretim Elektrik enerjisi, sosyal yaşamın ve özellikle de sanayi leşme atılımının itici gücü, vazgeçilmez unsurdur. Ekono minin bu çok önemli alt vapı sektörü olan elektriğin en belirgin özelliği, depo edilemeyişi, gereksinmenin oluş tuğu anda ve gereksinilen kadar üretilmesi zorunluğudur. Bu nedenle elektrik üretimi ile bu üretimin tüketicilere

Tablodan görüldüğü Toplam Türkiye Kurulu Gücünün % 79'unu Türkiye Elektrik Kurumu'na ait santrallar o luşturmaktadır. Türkiye Kurulu Gücünün içinde bölgesel kurulu güçlerin yeri belirlendiğinde birinci sırayı % 25,3 ile Ege Bölgesi, ikinci sırayı % 17,2 ile İç Anadolu Bölge si, üçüncü sırayı % 16,7 ile Marmara Bölgesi almakta ve bunları % 16,5 ile Doğu Anadolu Bölgesi izlemektedir. Kurulu güç yönünden toplam içindeki payı en düşük böl ge Güney Doğu Anadolu Bölgesi olmaktadır.

Bu bilgiler göstermektedir ki üretim kapasitesi daha çok Batı bölgelerinde yoğunluk kazanmıştır. Doğu Anadolu Bölgesindeki kurulu güç yüksekliği Keban Hidroelektrik Santralının bu bölgede bulunmasından ileri gelmektedir. Yani bu bölgenin oransal payının yüksek olması bölgenin elektrik enerjisi gereksiniminin zorlaması sonucu değil, doğal kaynaklar yönünden elektrik enerjisi üretimine el verişli olmasındandır.

TABLO 2 : TÜRKİY E KURULU GÜCÜNÜN SİSTEMLER AÇISINDAN KURULUŞLARA VE Y AKITLARA DAĞILIMI

BİRİM : 10' kW

TAŞ KÖMÜRÜ

FUELOİL

DİĞER Y AKIT TERMİK TOPLAM

HİDROLİK TOPLAM GENEL TOPLAM

SANTRAL SAY ISI ÜNİTE SAY ISI SANTRAL SAY ISI ÜNİTE SAY ISI SANTRAL SAY ISI ÜNİTE SAY ISI SANTRAL SAY ISI ÜNİTE SAY ISI SANTRAL SAY ISI ÜNİTE SAY ISI

SANTRAL SAY ISI ÜNİTE SAY ISI SANTRAL SAY ISI ÜNİTE SA Y I SI SANTRAL SAY ISI ÜNİTE SAY ISI

SİSTEMLER

GUÇ

S S

1s;

ERK DNNE KTE

TERİ JEKT

TEK

2 9 211.5 5 15 960.5 2 7 680.0 4 1 4 106.0

16 300.0

O OTOPRODÜKTÖRLER 15 53 94.7 20 61 102.9 14 32 249.1 177

BELEDİY ELER z LÜ TOPLAM

1 3 17.1

5.7

18 65 323.3 25 78 1069.1 17 43 1035.1 326

O TEK

514 88.0 3 7 11.6 281 56.4 811 444.4 3 7 11.6

22 26.8

OTOPRODÜKTÖRLER

4 15

20.2 54 142 25.5 1 , 3

0.8

BELEDİY ELER

zI

172 328 39.1

3 14

12.2 236 492 91.4 1 3 0.8

18 65 323.3 25 78 1069.1 21 58 1055.3 562 1303 535.8 4 10 12.4

51 2169.4 31 88 1868.7 46 139

4 106.0 6 13 219.8

229 667 546.3 4

11.4 233 675

146 286

79.2 63 101

17.4 209 387

391 1008 2900.9 104 210 2117.3 495 1218

9.4

3.3 12

58 159

38.5

0.8 65

172 328

39.1 53 72

9.4 225 400

238 505

87.0 60 85

13.5 298 ' 590

629 1513 2987.9 164 295 2130.8 793 1808

4038.1 325.8 557.7 96.6

5018.2 12.7

47.3 48.5 •100.5 5126.7

Y ILLAR

TABLO 3 : TÜRKİ Y E KURULU GÖÇÜNÜN ENERJİ KAY NAKLARINA VE Y ILLARA GÖRE DAĞILIMI (1970 1980)

TAŞKÖMÜRÜ MW

FUEL OİL

% MW

DİĞER

TERMİK

HİDROLİK

1970 1971 1972 1973 1974 1975 1976 1977 1978 1979 1980

350.3 11.7 350.3 13.6 350.3 12.9 350.3 11.0 350.3 9.4 350.3 8.4 350.3 8.0 350.3 7.4 350.3 6.6 323.3 6.3 323.3 6.3

306.6 13.7 306.6 11.9 308.6 11.4 608.6 19.0 608.8 16.3 608.8 14.5 608.8 13.9 908.8 19.2 1069.1 22.0 1069.1 20.9 1069.1 20.9

655.9 848.1 '854.7 906.0 906.1 966.1 984.3 1047.3 1047.3 1047.3 1055.3

29.3 191.5 32.9 196.1 31.5 292.7 78.4 329.8 24.3 405.3 23.1 469.4 22.6 535.8 22.2 535.8 21.5 535.8 20.5 535.8 20.6 535.8

8.6 5.2 7.6 5.2 10.8 12.4 10.3 12.4 10.9 12.4 11.2 12.4 12.3 12.4 11.3 12.4 11.0 12.4 10.5 12.4 10.4 12.4

0.2 1509.5 67.5 0.2 1706.3 66.2 0.5 1818.7 67.1 0.4 2207.1 69.1 0.3 2282.9 61.2 0.3 2407.0 57.5 0.3 2491.6 57.1 0.3 2854.6 60.4 0.3 2987.9 61.4 0.2 2987.9 58.4 0.2 2995.9 58.4

. 725.4 871.6 892.6 985.4

1449.2 1779.6 1872.6 1872.6 1880.8 2130.8 2130.8

32.5 2234.9 33.8 2577.9 32.9 2711.3 30.9 3192.5 38.8 3732.1 42.5 4186.6 42.9 4364.2 39.6 4727.2 38.6 4868.7

1.6 5118.7 41.6 5126.7

100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0

GWh

6500" • 26000

TÜRKİYE KURULU GÜC VE BRÜT ÜRETİM KARŞILAŞTIRMASI

6000 ' "2 4000

5500' "22000

5000 " " 20000

4500 " 18000

4000 116 000

1 3500 H4000 j 1 3000 • I2000 ı 2 500

T'0000

2000 1500 1000 500

1 8000

t eooo

n l 2

| 4000

h 2000 1

I 1

I !

0 1960

23289.Ç

2252^^)'' 1

21726^"

V 2 0 5 6 '

İ5II9 i51?^

' .4869_> —*] 1

I8283>^> T | '

KURULU GÜÇ

:

'1

Q İ B R U T

RET M

3732 ,

^623 1

ss

3l93>r y^

^, *fe477 .12425

271L^ 1 2 4 2 257JU ~^

2235 ^ < Î ^ ^ ;

J2

' ^ö623 I

l

£|7838 1

.

,^ I ! 3 K ^ ' ~A'•^6936

l3 74 l"»7. 1381 MJ8 3 |5

T62,7

1 "15551 1

"^983 ]

i i'

p56Q 1

1 1 1

'< i

t 1

1 t

19 61 1962 1963 1964 1965 1966 B67 1968 1969 1970 1971 1972 973 974 1975 1976 1977 1978 1979 98O

TABLO 4 : TÜRKİ Y E NÜFUSU, K İ Şİ BAŞINA KURULU GÜÇ VE BRÜT ELEKTRİK ÜRETİMİ ( 1 9 6 0 1979)

Y ıllar

1960 1961 1962 1963 1964 1965 1966 1967 1968 1969 1970 1971 1972 1973 1974 1975 1976 1977 1978 1979 1980

Nüfus 103

27 755 28 447 29 156 29 883 30 628 31 391 32192 33 013 33 855 34 719 35 605 36 503 37 424 38 374 39 347 40 348 41 375 42 400 43 490 44 595 44 737

Kurulu Güç 1 0 3 kW

1272,4 1323,9 1370,8 1381,1 1418,3 1490,5 1614,3 1959,1 1966 1967,2 2234,9 2577,9 2711,3 3192,5 3732,1 4186,6 4364,2 N 4727,2 4868,7 5118,7 5126,7

Brüt Üretim (*) 1 0 6 kWh

2815,1 2011,1 3559,8 3983,4 4450,9 4952,7 5550,9 6216,8 6935,8 7838,0 8623,0 .9781,1 11241,9 12425,2 13477,0 15719,0 18615,0 21056,8 22347,1 23574,0 24616,6

W /Kişi

46 47 47 46 46 47 51 59 58 57 63 71 72 83

95 104 105

111 112 115 115

kW h/Kişi

101 106 122 133 145 158 172 188 205 226 242 268 300 324 343 390 450 497 514 529 550

(*) Dışarıdan alınan elektrik enerjisi dahildir.

Avusturya (*) Belçika Bulgaristan Finlandiya Fransa D. Almanya B. Almanya Y unanistan Macaristan İrlanda (*) İtalya (*)

TABLC> 5 ; Y A BA NCI ÜLKELERİ N 1979 Y I L I ND A K İ ELEKTRİK SANTRALLARININ KURULU GÜCÜ

Birim : MW

Hidrolik Güç%

4496 8235 5244 6264 29200 15960 67423 3406 4659 2283 26253

7817 499 1869 1748

19200

6375 1415

42 532 15455

12313

63.5

10400

4.8

23.4

19.2

56434

34.0

18743

5.1

82519

7.7

29.4

0.9

18.9

43497

35.5

(devamı karşı sayfada)

ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ 2TS

TABLO 5 (devam)

Birim : MW Hidrolik Güç %

Lüksemburg (*) Malta Hollanda (*) İspanya (*) İsveç İsviçre TÜRKİYE SSCB İngiltere Yugoslavya Polonya (*) Romanya Çekoslavakya Portekiz (*) Danimarka Norveç İzlanda Kanada(*) A.B.D.

231 122 17815 13628 7896 610 2988 205291 65604 7410 22601 12377 12768 1415 6760 155 130 26699 484724

1129 — —

13530 14167 11010 2131 49991 2451 5910

797 3225 2316 2516

8 18555

545 41898 75626

523 1120 3710 1940

5866 54594

83.0

18338

28278

47.8

25773

55.0

13560

81.2

41.6

255282

19.6

74340

3.3

13320

44.4

23398

3.4

15602

20.7

15321

15.1

64.0

0.1

18710

99.2

79.7

74463

56.3

615686

12.3

5 126,7 MW'lık kurulu güç ile ülkemizde 1980 yılında 23,3 Milyar kWh elektrik enerjisi üretilmiştir. Bunun ya nında 1975 yılında gerçekleştirilen Bulgaristan ve 1979

yılında gerçekleştirilen S.S.C.B. bağlantılarıyla da 1,3 Milyar kWh elektrik enerjisi alınmıştır. 1980 yılında ül kemizde üretilen ve tüketime sunulan enerjinin kuruluş lara dağılımı aşağıdaki tabloda verilmiştir.

TABLO 6 :1980 YILI TÜRKİYE ELEKTRİK ENERJİSİ ÜRETİMİ VE TÜKETİME SUNULABİLEN ENERJ İ

Üretim (106 kWh)

Üretimde %Yeri

Tüketimde % Yeri

TEK Özel Şirketler Belediyeler Otoprodüktörler

19 414,5

83,4

78,9

1 609,7

7,0

6,5

99,8

2 151,4

9,2

8,8

TÜRKİYE ÜRETİM TOPLAMI

23 275,4

94,6

BULGARİSTAN

750,3

3,0

S.S.C.B.

590,9

2,4

DIŞ ALIM TOPLAMI

1 341,2

5,4

TÜKETİME SUNULAN ENER|İ

Türkiye Elektrik Kurumu Santralları toplam üretimin

% 83,4'ünü yaparak birinci sırayı almaktadır. Bulgaristan ve S.S.CB.'den alınan enerjiyi de TEK 'in dağıtması ne deniyle tüketiminde % 84,3'ünün TEK tarafından karşı

landığı kabul edilmektedir. Üretimde ikinci sırayı Otopro düktör santralları almaktadır. 1980 yılı Türkiye Elektrik enerjisi üretiminin birincil kaynaklara dağılımı da Tab lo 7'de verilmiştir.

TABLO 7:1980 Y IL ÜRETİMİNİN BİRİNCİL KAY NAKLARA DAĞILIMI

Birim : 1 0 6 kWh

BİRİNCİL KAYNAK

Fuel Oil Motorin Taşkömür Linyit

TERMİK SANTRALLAR TOPLAMI

Baraj lı Tabii göl ve akarsu

SU SANTRALLARI TOPLAMI

TÜRKİYEI TOPLAM ÜRETİMİ S.S.S.C.B.'den alınan Bulgaristan'dan alınan

TÜKETİME SUNULAN

Üretilen Enerji

5 093,0 1 646,2

882,8 4 305,2

11927,2

9 501,8 1 846,4

11 348,2

23 275,4 590,9 750,3

Katkı %

42,7 13,8

7,4 36,1

83,7 16,3

Katkı % 20,7 6,7 3,6 17,5 48,5

46,1

94,6 2,4 3,0

1960 1961 1962 1963 1964 1965 1966 1967 1968 1969 1970 1971 1972 1973 1974 1975 1976 1977 1978 1979 1980

TABLO 8 :TÜRKİYE ELEKTRİK ENERJİSİ ÜRETİMİNİN GELİŞİMİ

Toplam Üretim

Yıllık

Bulg.

ı\rtış % Alınan

S.S.C.B. Tüketime Yıllık

Alınan

Sunulan Artış %

1813,7 1745,9 2436,1 1879,0 2802,8 2773,7 3212,8 3835,0 3761,0 4393,1 5590,2 7170,9 8037,7 9821,4 10121,2 9719,2 9908,0 11972,3 12361,3 12216,0 11927,2

1001,4 1265,2 1123,7 2104,4 1648,1 2179,0 2338,1 2381,8 3174,8 3444,9 3032,8 2610,2 3204,2 2603,4 3355,8 5903.6 8374,8 8592,3 9364,8 10315,1 11348,2

2825,1 301.1,1 3559,8 3983,4 4450,9 4952,7 5550,9 6216,8 6935,8 ' 7838,0 8623,0 9781,1 11241,9 12425,2 13477,0 15622,8 18282,8 20564,6 21726,1 22531,1 23275,4

8,5 15,9 17,0 12,5

5,6 3,7 3,3

— — 96,2 332,2 492,2 621,0 652,3 750,3

390,6 590,9

2815,1 3011,1 3559,8 3983,4 4450,9 4952,7 5550,9 6216,8 6935,8 7838,0 8623,0 9781,1 11241,9 12425,2 13477,0 15719,0 18615,0 21056,8 22347,1 23574,0 24616,6

8,5 16,6 18,4 13,1

6,1 5,5 4,4

TABLO 9 : ÜLKELERİN 1979 YILINDAKİ NÜFUSLARI, KİŞİ BAŞINA ENERJİ TÜKETİMLERİ VE YÜZÖLÇÜMLERİ

Avusturya (*) Belçika Bulgaristan Finlandiya Fransa D. Almanya B. Almanya Yunanistan Macaristan İrlanda İtalya (*) Lüksemburg (*) Malta Hollanda İspanya (*) İsveç İsviçre TÜRKİYE S.S.C.B. İngiltere Yugoslavya . Polonya Romanya Çekoslovakya Portekiz (*) Danimarka Norveç İzlanda Kanada ABD.

Nüfus 103 Kişi

7508 9852 8866 4772 53446 16748 61208 9437 10721 3258 56734

354 336 13986 37109 8273 6312 44260 263206 55821 22142 35338 22053 15234 9798 5113 4065 226 23684 219773

Nüfus Artış %

0.1 0.3 0.5 0.4 0.6 0.2 0.1 0.8 0.4 1.1 0.7 0.6 0.4 0.8 1.1 0.3 0.2 2.5 0.9 0.1 0.9 0.9 0.9 0.7 1.7 0.4 0.6 1.2 1.3 0.8

Brüt Tüketim 106 kVVh

34167 48420 36249 37796 236500 87692 351078 20917 28653 10422 169540

3913 469

61826 93705 93780 38504 22225 1225628 280279 51490 108778 60057 64239 14019 24210 84369

2927 316827 2336696

Birim Tüketim kWh/Kişi

4551 4915 4089 7920 4425 5236 5736 2216 2673 3199 2989 11054 1396 4421 2525 11336 6100

502 4657 5021 2325 3078 2723 4217 1431 4735 20755 12951 13377 10632

Yüzölçümü 103 km2

84 31 111 337 547 108 249 132 93 70 301

3 03 41 505 450 41 780 22402 244 256 313 238 128 92 43 324 103 9976 42082

TABLO 1 0 : ÜLKELERİN 1979 YILINDAKİ BRÜT ELEKTRİK ENERJİSİ ÜRETİMİ

Nükleer

Birim : 106 kWh

Jeotermal

Avusturya (*) Belçika Bulgaristan Finlandiya (*) Fransa (*) D. Almanya B. Almanya Yunanistan Macaristan İrlanda İtalya (*) Lüksemburg (*) Malta Hollanda İspanya (*) İsveç İsviçre (**) TÜRKİYE S.S.C.B. İngiltere Yugoslavya Polonya Romanya Çekoslovakya Portekiz (*) Danimarka Norveç İzlanda (**) Kanada(**) A.B.D. (**)

13178 40263 23003 22568 127630 85741 311389 18536 24375

9814 120706

1060 501

60975 50388 12944

1963 12218 ' 1066173 256219 28408 115011 53594 61768

3788 22179

140 55 72712 1777654

24891 578

3311 9900 68555 1331 18502 3566

144 1203 47413

•

41497 60995 32345 10304 172023

5464 26558

2457 11338 4177

1865 25

88870 2823

234190 281588

11407 6180 3295

30452 9773

42291 _ _

4428 — —

3489 7649 21124 11243

— • 38308

— 2147

— — — 29435 255155

49 4387

38069 50838 32494 35763 226637 96845 372182 22102 24519 11017 175041 1380

501 64464 99534 95063 45551 22522 1238196 299991 54996 117468 64932 68092 14653 22204 89010

2927 336337 2318784

(*) 1978 Yılı Değerleri (**) Net Üretim. . . . Doküman yok.

2.2 Tüketim ',

Ülkemizde üretilen elektrik enerjisinin önemli bir bölü mü, vaklasık % 20 kadarı üretim, iletim ve daSıtım sıra sında kaybolmaktadır. Tüketicilere % 80'i ulaştırılabil mektedir. Kayıpların büyüklük nedenleri içinde üretim

merkezleriyle tüketim merkezleri arasındaki mesafenin u zaklığı, santralların iç tüketimlerinin büyük olması başta gelmektedir. Tüketimin kullanım amaçlarına göre dağılımı aşağıdaki tabloda verilmiştir.

TABLO 11 : TÜKETİMİN TÜKETİCİ GRUPLARINA GÖRE DAĞILIMI (%)

Toplam Tüketim 106 kWh

Ev ve Ticaret

Resmi Daire

Sokak

Aydınlat.

Cer.

Sanayi

7 308,0

19,2

4,1

2,7

1,1

72,9

13 287,0

18,5

4,8

74,0

20 968,0

20,8

3,5

73,0

Bu dağılımdanda görüleceği gibi, Sanayinin toplam tüke tim içindeki payının en büyük olma özelliği korunmakta dır. Elektrik enerjisi tüketiminin çeşitli sektörler arasın daki dağılımı ise Tablo 12'de verilmektedir. Bu tablolara göre sanayi ve elektrik enerjisi ilişkisini sektörel yapı için de ortaya koymak mümkün olmaktadır. 1980 yılı geçici verilerine göre tüketimin sektörlerarası dağılımı incelen diğinde en büyük payın % 14,22 ile Mesken İçi Hizmet lere ait olduğu görülmektedir. Daha sonra;

% 10,65 oranıyla Toprak ve Çı'mento Sanayii

% 10,12 oranıyla Tekstil, Deri ve Giyim sanayii

% 9,76 oranıyla İdari ve Kamu Hizmet Sektörü

sıralanmaktadır. Bunların yanında,

Demir Çelik Üretimi ve Demir İşleminin Payı %7,4

Makina ve Teçhizat Yapımının Payı

% 2,4

Kimya Sanayiinin Payı

% 6,9

olmuştur.

Elektrik enerjisi tüketiminin bölgelere dağılımı incelendi ği zaman ise Marmara Bölgesinin ilk sırayı aldığı görül mektedir. Marmara Bölgesini İç Anadolu, Ege ve Akde

niz Bölgeleri izlemektedir. Son sırada ise Güney Doğu Anadolu Bölgesi bulunmaktadır.

1980 yılı bilgilerine göre ülkemizde kişi başına brüt elek trik enerjisi tüketimi 550 kWh dolayındadır. Buna karşı lık 1979 bilgilerine göre (Bakınız Tablo : 9) komşuları mızdan Yunanistan'da bu değer 4 defa, Bulgaristan'da 7,5 defa, Romanya'da 5 defa büyüktür. Elektrik enerjisi tü ketiminin kalkınma göstergesi olarak kabul edildiği çağı mızda kalkınmamızın komşularımıza göre ne mertebe de olduğu yukarıdaki değerlerin kıyaslanmasından açık ça görülmektedir.

1980 yılında Türkiye'de elektrik enerjisinden yararlanan

nüfus oranı % 79'a ulaşmıştır. Bu değer,

1970'de

%51

1975'de

% 64

oranında bulunmaktaydı.

Genel nüfusa göre 550 kVVh olan kişi başına elektrik e nerjisi tüketimi, elektriklendirilmiş nüfusa göre 696 kVVh' tır.

TABLO 12 : TÜRKİYE ELEKTRİK ENERJİSİ TÜKETİMİNİN TÜKETİM KODLARINA VE YILLARA GÖRE DAĞILIMI ( 1980)

BİRİM : 106 kVVh

TÜKETİM KODLARI

TÜKETİM KONULARI

Tarım, ormancılık, avcılık, balıkçılık

Maden kömürü ve linyit üretimi

Maden kömürü ve linyit dışı diğer üretim

Gıda, meşrubat, içki, tütün sanayi

Tekstil, deri ve giyim sanayi

Ağaç işleri kâğıt ve bağımlı benzer sanayi

Kauçuk, lastik ve plastik sanayi

Kimya sanayi

Toprak ve çimento sanayi

Demir çelik üretimi ve demir işlemi sanayi

Demir dışı metal üretimi ve işleme sanayi

Makina, elektrikli aletler ve ulaşım araçları yapımı

Organize ve diğer fabrikasyon sanayi

Su, imar, inşaat, kamu hizmet sektörü

İdari ve kamu hizmet sektörü

Ticaret, el sanatları, turizm ve diğer hizmetler

Ulaşım ve haberleşme

Genel aydınlatma

Mesjelfliçi hizmetler

TÜKETİM

—182,0 675,0 188,0

1.417,0 2.124,0 1.033,0

293,0 1.455,0 2.234,0 1.554,0 1.642,0

524,0 495,0

9,0

2.048,0 1.405,0

330,0 377,0 2.893,0

20.968,0

0,9 3,2 0,9 6,8

10,1 4,9 1,4 6,9 10,7 7,4 7,8 2,5 2,4

9,8 6,7 1,6 1,8 14,2