ELEKTRİK PİYASASINDA DİJİTALLEŞME VE AKILLI ŞEBEKE YATIRIMLARI

ELEKTRİK PİYASASINDA DİJİTALLEŞME VE AKILLI ŞEBEKE

YATIRIMLARI

İlknur Yılmaz Elektrik Yüksek Mühendisi (MBA)

[email protected]

Ülkemizde 2004 yılında Elektrik Enerjisi Sektörü Reformu ve Strateji Belgesi’nin yayımlanması ile birlikte, kamu tarafından yürütülmekte olan elektrik üretimi, iletimi, dağıtımı ve enerji satışı faaliyetlerinin özel sektör tarafından yürütülmesi hazırlıklarına başlanmıştır.

Elektrik Enerjisi Sektörü Reformu ve Strateji Belgesi’nin gerekçesi; nüfus artışının ve hızlı şehirleşme nedeniyle oluşan yatırım ihtiyacının kamu kaynaklarınca finanse edilmesinin mümkün görülmemesi olarak açıklanmış olup, hedefleri;

• Elektrik üretim ve dağıtım varlıklarının etkin ve verimli bir şekilde işletilmesi suretiyle maliyetlerin düşürülmesi, • Elektrik enerjisi arz güvenliğinin sağlanması ve arz kalitesinin artırılması, • Dağıtım sektöründeki teknik kayıpların OECD ülkeleri ortalamalarına indirilmesi ve kaçakların önlenmesi, • Gerekli yenileme ve genişleme yatırımlarının kamu tüzel kişilerine herhangi bir yükümlülük getirilmeden özel sektör tarafından yapılabilmesinin sağlanması

• Elektrik enerjisi üretimi ve ticareti faaliyetlerinde oluşacak rekabet yoluyla ve hizmet kalitesinin düzenlenmesiyle sağlanan faydanın tüketicilere yansıtılması • Yıllık ortalama yüzde 10 civarında artan elektrik talebinin kesintisiz karşılanabilmesi şeklinde belirlenmiştir.

Strateji Belgesinde; bu amaçların gerçekleştirilmesi halinde, gelişmiş birçok ülkede olduğu gibi Türkiye’de de, elektrik dağıtım sektöründe iktisadi verimliliği ve sosyal gelişmeyi sağlayacak kalıcı bir çözüm üretileceği öngörülmüştür. Nitekim ilk yayımı 3 Mart 2001’de yapılmış olan 4628 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu’nda Strateji Belgesi doğrultusunda düzenlemeler yapılmasını takiben 2009 yılı itibarıyla;

• TEDAŞ Genel Müdürlüğü’ne bağlı olarak elektrik dağıtımı ve perakende satış faaliyetlerini il bazlı yürütmekte olan TEDAŞ Elektrik Dağıtım Müesseselerinin 21 bağımsız bölge olarak İşletme Hakkı Devir Sözleşmesi ile özelleştirilmesine, • İletim ve üretim faaliyetlerinin ulusal tekel olarak kamu tarafı tarafından yürütülmesine karar verilmiştir. (Şekil.1.)

Şekil 1. Türkiye Elektrik PiyŞaeskasiıl A1.kTtöürlrekriiye Elektrik Piyasası Aktörleri

Dikey bütünleşik yapının ayrıştırılması ve Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu’nun (EPDK)

MART 2022 • Sakyuır-4u7lm0 asıyla elektrik sektöründe serbestleştirme adımları atılmaya başlanmıştır. Aradan geçen 20 25 yılda elektrik sektörü; üretim, dağıtım, perakende satış, spot piyasa faaliyetlerinden oluşan çok aktörlü bir yapıya dönüştürülmüştür.(Tablo 1) Bu dönüşüm ile üretimden tüketiciye kadar çok katılımcılı bir piyasada;

 Regülasyon kurallarına uygunluk

Dikey bütünleşik yapının ayrıştırılması ve Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu’nun (EPDK) kurulmasıyla elektrik sektöründe serbestleştirme adımları atılmaya başlanmıştır. Aradan geçen 20 yılda elektrik sektörü; üretim, dağıtım, perakende satış, spot piyasa faaliyetlerinden oluşan çok aktörlü bir yapıya dönüştürülmüştür.(Tablo 1) Bu dönüşüm ile üretimden tüketiciye kadar çok katılımcılı bir piyasada;

• Regülasyon kurallarına uygunluk • Tüketici tarifelerinde şeffaflık • Yatırımların performansı • Tüketici hizmetleri kalitesi • Şebeke arz güvenliği ve kalitesi gibi faaliyet performansına ilişkin sonuçların dijital teknoloji sistemlerinde oluşmuş ve güvenli platformlarda kaydedilmiş gerçek zamanlı veriler ile değerlendirilmesi; düzenleyici/denetleyici kurumlara (EPDK/TEDAŞ) sektörün gelişimi ve tüketici haklarının objektif şekilde korunmasına yönelik karar ve düzenlemeleri hızlı ve etkin şekilde gerçekleştirebilme olanağı sağlayacaktır.

Enerji Sektöründe Dijital Teknolojilerin Gelişimi

Avrupa’da 2000 yılında elektrik dağıtım ve perakende faaliyetlerinin ayrıştırılarak, serbest elektrik piyasasının oluşturulması ve küresel ısınmadan dolayı fosil yakıt kullanımına son verilmesi hedefleri doğrultusunda;

ETKB (ENERJİ ve TABİ KAYNAKLAR

BAKANLIĞI) EPDK (ENERJİ PİYASASI DÜZENLEME

KURUMU)

Enerji Piyasası ile ilgili Kanun ve Yönetmelikleri düzenler

Elektrik, doğal gaz, petrol ve LPG piyasalarındaki tüm faaliyetlerin düzenlenmesi ve denetlenmesi Enerji kaynaklarının kaliteden ödün vermeden düşük maliyetli, sürekli ve çevreye saygılı bir şekilde tüketicilere sunulması

EP AKTÖR ADI TEİAŞ (Türkiye Elektrik İletim AŞ.)

TEDAŞ (Türkiye Elektrik Dağıtım AŞ.)

ANA SORUMLULUK Üretim Tesisi Çıkışı -İletim tesisi -380/154 kV Trafo Merkezleri Planlama Yatırım Enterkonnekte şebekenin işletilmesi Dengeleme güç piyasasının işletilmesi (Yük Tevzi Merkezi)

BEKLENEN FAALİYET ÇIKTILARI

Arz Güvenliği 50 Hz. Stabil Şebeke Gerçek zamanlı üretim-tüketim dengesi

21 EDAŞ Bölgesi Dağıtım Faaliyetlerinin Denetimi Yatırım İşletme Sayaç okuma Sokak Aydınlatmaları Yenilenebilir Enerji ve Tüketim tesislerinin ( >=1000 KVA) Proje onayı, geçici kabulü

Kaliteli,şeffaf ve tarafsız ve kesintisiz elektrik dağıtım Hizmeti Denetimi Tüketici Elektrik Tarife Bileşenlerinin sürdürülebilir ve azami verimli kullanımı Sürdürülebilir kullanıcı memnuniyeti Ekonomik ve kaliteli şebeke yatırımları Minimum sayı ve sürede elektrik kesintisi Maksimum hızda şebeke müdahalesi Düşük Kayıp-Kaçak

EDAŞ'lar (21 AD.)

Dağıtım Bölgesi Faaliyetlerinin Yürütülmesi Yatırım İşletme Sayaç okuma Sokak Aydınlatmaları Yenilenebilir Enerji ve Tüketim tesislerinin ( >=1000 KVA) Proje onayı, geçici kabulü

Kaliteli,şeffaf ve tarafsız ve kesintisiz elektrik dağıtım hizmeti Sürdürülebilir kullanıcı memnuniyeti Ekonomik ve kaliteli şebeke yatırımları Minimum sayı ve sürede elektrik kesintisi Maksimum hızda şebeke müdahalesi Düşük Kayıp-Kaçak Gerçek zamanlı,dinamik ve kestirimci şebeke yönetimi

EÜAŞ (Elektrik Üretim AŞ.)

Kamuya Ait Üretim Santrallerinin Yönetilmesi (Termik,Hidrolik)

TETAŞ

Toptan Elektrik Satış Piyasası Yönetimi Toptan ve serbest tüketici elektrik satışı (dağıtım

(Türkiye Elektrik Ticaret AŞ.)

şirketi,tedarik şirketleri,dağıtım şirketleri) İthalat,ihracat

EPİAŞ

Toptan elektrik piyasası faaliyetlerinin işletilmesi Mali Uzlaştırma İşlemleri

(Elektrik Piyasası İşletme AŞ.)

Gün öncesi ve gün içi İçi Piyasasını işletmek Katılımcıların alacak-borç bildirimleri

Tüketiciye Sürdürülebilir ve Düşük Maliyetli Enerji Arzı

Rekabetçi ve şeffaf elektrik satış piyasası

Etkin,şeffaf ve güvenilir piyasa ihtiyaçlarının karşılanması Piyasa planlaması Katılımcı sayısını artırmak Güvenilir referans fiyat temini

26 Enerji Sektöründe Dijital Teknolojilerin Gelişimi

Avrupa’da 2000 yılında elektrik dağıtım ve perakende faaliyetlerinin ayrıştırılarak, serbest

elektrik piyasasının oluşturulması ve küresel ısınmadan dolayı fosil yakıt kullanımına son verilmesi

hedefleri doğrultusunda;

• Şebeke ve piyasa tarafında yönetimin gerçek

bugünden geleceğe geçişini kurgulayan Akıllı Şebeke

zamanlı verilere dayalı olarak yerinden veya uzak-

Yol Haritası yayımlanmıştır. Bu yol haritasındaki

tan yapılabilmesi,

vizyon, tüketicilere enerjinin kullanımında çok daha

• Alınan verilerin kaydedilmesi ve işlenmesi,

fazla seçenek (fiyat, hizmet kalitesi, vb.) sağlamakta

• Operasyonel ve ticari süreçlerde karar vericileri doğru aksiyonlara yönlendirmek üzere verilerinin gerçek zamanlı izlenerek, kaydedilmesi ve anlamlandırılmasına

iken; güç ve haberleşme sistemi teknolojileri, solar enerji, elektrikli araçlar ve enerji depolama ile daha verimli ve çevre dostu enerji sektörünü geliştirmektedir.

yönelik sistemlerin tasarımına başlanmıştır. Bu tasarımlar, günümüzde dünyanın gelişmiş ülkelerinde yaygın olarak kullanılmakta olan Akıllı Şebeke (Smart Grid) teknolojileri olarak karşımıza çıkmaktadır.

Şekil 2’de temel düzeyde gösterilmekte olan Akıllı Şebeke tasarımının elektrik piyasası katılımcısı kurum/şirketler tarafındaki veri toplama, transfer ve kontrol merkezlerinin teknolojik altyapı gerek-

Akıllı Şebeke tanımı dünyadaki enerji sektörü teksin“iAmkleırlilŞıeŞkielb3’etekegö;setelreilkmterkitkedsiri.sBteumteiknniolbojüikyük ölçekli ü

noloji standartlarını belirlemekte olan birçok kuru-tüketiacltiysaipnıleardkaakdi taemr eml doondaenrımnivzeeareatymüzleekr; için dijital teknol

lsueşkttöarrüafnınddeabnuygaüpnılümnışvtıer.gBeulencleağr ianraAskınıldlıanŞeebneekrjeibazlı fon•IkESCsaihy61aod8n5ak0iilv(eeüytraeadtniimğıem,rihlleaatbinmearlndeaşğsmıitesımtpermmotoedrkkiorellz”elredirnie)-nilmiştir.

vizyonunu en açık şekilde ifade etmekte olan Amerika

Tdaennıbmirdi ialebuezlaikrttainlehnab7erfleoşnmkeyseiyuoygnu;n Akıllı

Enerji Birimi tarafından (US Department of Energy)

EleTktürokneitkicRiöklealetırlı(mIEıD-Intelligent Electronic

yapılmış olan tanımda;

DevTicüems) vüeryeataimkıllıvseaydaeçlpaor,löalmçüamocpihsaizyloarnı lvaerının entegra

“Akıllı Şebeke; elektrik sistemini büyük ölçekli üretimlerden dağıtıma ve nihai elektrik tüketicisine kadar modernize etmek için dijital teknolojileri kullanan ve 7 adet performans bazlı fonksiyon ile tanımlanan

diğYereontoimpaaszyoanr sviseteompleerriasyonlar Tz•aemRr2Vmöa1nalien.rlaelyetılrüikUkdzeenoytnilptıislta)odillmıaanriaagzknüaiçgsşelykeroyaçenelnikutRezvsTaeimUoa’lpnarleır(vaReserymiloeontreiel verimlilik • UBzoakztuancuzaemtkanileetridkeetlki eonladraikkaelınndaninviertioleprai rlayabilen şe

sistemdir” denilmiştir.

“YöSnaeltidmırsıelvKeobnotrzoul cveuVeetrki iTleorpeladmaay”aanmıkaçllıılık ve esnekl

Tanımda belirtilen 7 fonksiyon;

BkealyidretidleennSC7AfDoAn(kSsuipyeorvniusonry; Cboungtrüonl AündlkDeamtaizde elektrik

• Tüketici katılımı • Tüm üretim ve depolama tegrasyonu • Yeni pazar ve operasyonlar

opsiyonlarının

çözüm enarA•acyAqıulşıinısnaitnidoanv)eorsiluldenuruiğcnuudsmueğvueezrklekunloldaninruımclıaearrısaoyinşüauzürceutndeatmesi bakımın AskağıllalınmŞaesbı egkereekYenapfoınskasliyTonaasagörrıemçıifvt eyöDnlüonanımlar 20ol0ar6akykıloımndutaaAlmvar/vueprmaeBişilrelviiğnii’nsaiğnlaeyannevrejirisektörünü ye

• 21. yüzyılda güç kalitesi

EnergygTireişc/çhıknıoş l(oI/gOy) kPalratlnar(ı SET Plan) hazırlanmıştır. Bu pl

• Varlık optimizasyonu ve operasyonel verimlilik kapsaya•nFayrkollı ahğlaarritvaelbairlgınisıanyarglaerraçreaksılnedşatiirleiltieşbimilimesi için fin

• Bozucu etkilerde kendi kendini toparlayabilen şebeke • Saldırı ve bozucu etkilere dayanıklılık ve esnekliktir.

syeılkıntödraü•s(nGaiüTğsanletüae,mywaganUpeyiç)Yyl.muaössnaillşaektnraeatdnırliıramisbccıiuıl(gaERrüıonnnuıeentrejkriv)onevAterobjAlauğnmgsgeüırenkçedi(zdIe-nintergnealeticoenğael Haritaslıeryinadyeıkmi lvaernilmerıişntıdre.pBolaunıypoizllehnaerbiitlamseısnidiaçikni vizyon, tük

Belirtilen 7 fonksiyonun; bugün ülkemizde elektrik enerjisi sektöründe kritiğini yapmakta ve çözüm

fazla solar

seuçyegnuenkve(rfiiytaabta,nhı ivzemilettişkimalistiesstei,mvi b(T.)eslsaiğz,lamakta eneethrejri,neetl,ewki-tfrii,kbluiluatrsaisçtleamri,vveb.)enerji depolama ile

iken dah

arayışında olduğumuz konuları işaret etmesi bakı- geliştirmektedir.

mından dikkat çekicidir.

Akıllı Şebeke Yapısal Tasarımı ve Donanımlar

2006 yılında Avrupa Birliği’nin enerji sektörünü yeniden yapılandırmak üzere ilk kez Smart Energy Technology Plan (SET Plan) hazırlanmıştır. Bu plan, birinci derecede öncelikli teknolojileri kapsayan yol haritalarının gerçekleştirilebilmesi için finansal gereksinimleri belirlemiştir. 2011 yılında ise, Uluslararası Enerji Ajansı (International Energy Agency-IEA) tarafından enerji sektörünün geçmişten bugüne ve

Şekil 2. Akıllı Şebeke Yapısal Tasarımı

Şekil 2.Akıllı Şebeke Yapısal Tasarımı

Şekil 2’de temel düzeyde gösterilmekte olan Ak katılımcısı kurum/şirketler tarafındaki veri toplama, tran altyapı gereksinimleri Şekil 3’te gösterilmektedir. Bu tek

 Farklı ağlar ve bilgisayarlar arasında iletişimi sağlayan Yönlendirici (Router) ve Ağ

ELEKTRİK MÜHENDgİSeLçİiĞdiİ (Gateway).

 Tüm piyasa katılımcılarının kontrol merkezlerindeki verilerin depolanıp izlenebilmesi

için uygun veri tabanı ve iletişim sistemi (Telsiz, ethernet, wi-fi, bulut sistemi, vb.)

Şekil 3.Akıllı Şebeke TŞeekknilo3l.oAjkikıllAı ŞletybeakpeısTı eknolojik Altyapısı

Türkiye Elektrik Yatırımları

PTTiüyüarrskkaisiyyıenedeEalelAekkktrıtlirlkıikŞpeiPbyieayksaeassaınsıdnad; ageArnvkeeokrılliolljmdıi iŞyirşaeettiıbkrr.tıemBkoluelaarYnıraehadkaterıcneralrıemmi,şaidllmaaarrğıııst2ıa0mğ1l5aşiynrıklmıenatdlseaırningitieinbreatrekeken-n

tüketici

sayısı,

Türkiye elekgterirkekpsiyeasafsaıanldiya;etgergeökstdeirrielketnolaerlaekktrik daartğışıtgımöstebrmöligşteirle. rindeki şebeke varlık miktarı bakımından

efaraişliiymetsgaöğslatnegermliieblaekisntırkegikleaertkedıtlkarıemiğknıctdtııüamkğkeıtştaıimicmrikubseaötyllkıgeseruıi,lre,gureeimnrnedlkaeysrkoeıiğutanrYiasoftöy2epınnna0eemt1dlrıi5araikş-ısn,m2Uyd0soa1utknğe9laıktvryıhemnaıalkoElcatşlsrmeioarırskjiilaieasnrtrtlae’eiydskraıaislnteabşdıreuhraibıimseptdükotarleipeağrtlır.eiatıçkımHimnnoydıenleşarodipjrkinakıuyleerma2uttl4klıeauraırmkmmid,tllaaiaatlrrüryııamnoTgrıenlEsrçöaİenAkcledŞeşa2t;v0ir1ee3maEşyeadıÜlğiığAısidnoŞdna

şebeke varlıkbmeliikrttailrmı bişakımolıanndan2e1leketrliekkdtraiğkıtımdağıtıkma4da8r5şsimürkreielyutoiznaetı4m0ı6EvPbeirDnilmK4i8ştiTLr.LiBsauynansteırdıemYnlöey,nadpeamtğmııtşıemtlıirğ.şiiBr’knuedtleerintinanteımknloalonjmi yıaşt

şirketleri, ensoyrouğmunluolpuekrlaasryıonn hvaecrmiminlie, sakhailpitteirl.i ve20ys1aü5tryıdrılıüımnrdülalnredbitaiiblyiarüreznçdaöerztı7üş3mgöolsretaerrnlmeınişdtyiare. reinneyükgseetkiriplaeybailmesinde, akıllı HkuerrunmelakraıdtaarrşaeTfıbnEedİkaAneŞtyevaekntEıorÜlıomAjiŞlyaagrtııirbçıimokklaatrdıılıaymahpcaıılmfkaaazmkltaua önemmiş9ltye3aab4şr2eı04mmk18ei55al-yak2mol0ttnia1ylyda99opı6nryı5.ı4lyl0ba6itrnırb3ıai7mnra04lsaı8TnrdTıLaLs)a,dyhataeiğtpıkırtnıımomolluyoşpajiirpk(mye1atı7ltşeıtrırmriı.,miBtllüyuamaryrıaytıartıımrılmardkaaryaükztdeeris7t3i

olsa da; aşağıda belirtilmiş olan 21 elektrik dağıtım payüazşdeebe9keoraalntyınapdıa ypaatıyrıimlela2rı msaihlyiparo2lu7p5 m(1i7lymonily4a9r9934 milyon 965 bin

şirketine EPDK Lisans Yönetmeliği’nde tanımlan- yatbırinım8la7r0ı yTüLzd’de i9r.oranında pay ile 2 milyar 275 milyon 499 bin.870 TL’dir.

mış sorumlulukların verimli, kaliteli ve sürdürülebilir

çözümlerle yerine getirilebilmesinde, akıllı şebeke

yatırımları çok daha fazla önem taşımaktadır.

** Kaliteli, kesintisiz dağıtım ** Kayıp-kaçak tedbirleri ** Yatırım planı ** Yeni dağıtım tesisleri ** Şebeke arıza bakım-onarım ** Sayaç kurulumu-okuma-bakım-işletme ** Üretim ve tüketim bağlantı görüşü ** Tüketici ve EPDK’ya gerçek zamanlı veri akışı

Şekil 4. (Ş2e0k1i5l-240. (1290)1D5-a2ğ0ıt1ım9) ŞDirakğeıttiımYaŞtıirrımkelatirıYatırımları

Nitekim dağıtım şirketlerinin özelleştirilmesi sonrasında EPDK (Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu) tarafından yayımlanmış olan Dağıtım Sistemi

Dağıtım Şebekesi işletmeciliğinde dağıtım teknoloji yatırımlarının GöDzeatğimıtısmel ŞeKboenktreosli işvleetmVeecriiliğTionpdleamdaağıStıimstetmeki noloSjCi ADA-Supervisory Acyqautiısriıtmiolna)r,ınşeınbeekne övnereimlerliinsii oglearnçeGk özzaemtiamnlsıeilzlKemonetkrtoelve kaydetmektedir. anvaelizVeerdiiTleorepkl,amşeabSekisetyeimgiüSvCenAliDşAe-kSiludpeeurvziaskotraynCyoönnte-tebilme yeteneğini k darğoıtlımAnhdizDmaettakAalciqteusiisviteioonp)e,rşaesbyoenkeel vveerriilmerliinliikgaeçrıçsıenkdan son derece önem nezdaenmlea;nSlıCiAzDleAmveekrtiekvaeyıtkvaeydizeltemmeekstiestdeimr.i Kileaybdirelidkitleenaşağıdaki arayüzler de veriDleMriSn (aDniasltirzibeudtiiolenreMka, nşaegbeemkenyit gSüysvteenmli):şSekahiladdeaki IED/rölelerden al

Yatırımlarının Gerçekleştirilmesine Yönelik Usul olaurzakakmtaondeyllöennemtieşbdilimnaemiyketeelenketğriiknidakğaıtzıamndsiısrtaebmiilmüzeekrinde analiz eder, ano

ve Esaslar’da şebeke teknoloji yatırımlarının önce köiks-en,eddaeğnıteımspihtliezrmi ielet köanlibtieldsirvime oleprei roalusyştounreulr.verimlilik

ş2i0r1k3etylıelrı isobnuusnüarkeaidNçairnitdkeeukrikumulmrudalsauığmiıslttaıemrnı mgşeiişrr,çkdeekatğlleıetşrıtmiin- in öşzeeklaeilçll;ıdesNSeışnCaMtdinAraaSiDnhlmtA(saNorelnveasetmdwireaiosrrkoekuacnyrearıMtalölnsaavrıeneınmanidgızleyaliemöbmnEierenePtitihrDs,tiSifsKyyatasreçktme(tlımıErid.)niuB:leeruurDmbjniiijelriadtPlariekilinyçtei-oanrstaaanmsaıdhatDarmülazomedaenlslleeennmamreyi remediğindeKn u20ru15myuıl)ı sotanruanfaınkdadaanr syüareyıumzaltaımnmı ış olaaşnağOıdMDaSkaiğa(ıOrtıaumytüazgleeSriMsdteaenkmaugilelamnYeınlamttıaSrkıytmsatdelmıarr.)ı:nıDnağıGtımerçşeebkelkeeşstiirüizlmeriensdienkei izleme) ile veya tüketici bildirimi ile ulaşan arızaları ve giderilme sürelerini ge

kaydeder. Tüketicilere otomatik arıza giderme süresi bildirimi yapar. EPDK

Dağıtım ve Perakende Satış FaaliyetlerMinAeRTİl2iş0k2i2n•KSaayliıt-4e7Y0 önetmeliği’nde belir

Average Interruption Duration Index) ve SAIFI (System Average Interruptio

kalite göstergelerini gerçek zamanlı hesaplayarak, EPDK formatına uygun şekil

Bir başka ifade ile yukarıda özetlenen akıllı şebeke yönetimi fonksiyonlar

 Dağıtım şirketlerinin tarifeden karşılanmakta olan Şebeke H

DMS (Distribution Management System): Sahadaki IED/rölelerden alınan bilgileri dijital olarak modellenmiş dinamik elektrik dağıtım sistemi üzerinde analiz eder, anormallik tespiti, arıza kök-neden tespitleri ile ön bildirimleri oluşturur.

NMS (Network Management System): Dijital ortamda modellenmiş şebekede güvenli şekilde anahtarlama kurallarını yönetir, farklı durumlar için anahtarlama senaryoları oluşturur.

OMS (Outage Management System): Dağıtım şebekesi üzerindeki telemetri (Uzaktan izleme) ile veya tüketici bildirimi ile ulaşan arızaları ve giderilme sürelerini gerçek zamanlı olarak kaydeder. Tüketicilere otomatik arıza giderme süresi bildirimi yapar. EPDK Elektrik Piyasasında Dağıtım ve Perakende Satış Faaliyetlerine İlişkin Kalite Yönetmeliği’nde belirtilen SAIDI (System Average Interruption Duration Index) ve SAIFI (System Average Interruption Frequency Index) kalite göstergelerini gerçek zamanlı hesaplayarak, EPDK formatına uygun şekilde rapor oluşturur.

Bir başka ifade ile yukarıda özetlenen akıllı şebeke yönetimi fonksiyonları;

• Dağıtım şirketlerinin tarifeden karşılanmakta olan Şebeke Hizmetleri yönetim performansının • Şebeke ihtiyaçlarına göre tarifede planlanan yatırım performansının, • Şebeke kayıpları ve talep yönetimindeki performansının, • Operasyonel maliyetlerin optimize edilmesindeki performansının • Şebeke Varlık Yönetimindeki performansının

Ülkemizdeki tüm tüketiciler adına değerlendirme ve analizini yapabilecek kapasitededir.

Peki bu kapasitedeki sistemler dağıtım şirketlerinde kurulmuş iken, sektörde bu kapasite ne kadar etkin kullanılmaktadır?

1) EPDK’nın Dağıtım Şirketlerinin raporlarına direkt erişebileceği bir veri platformu henüz bulunmamaktadır. Söz konusu platformu (EDVARS) kurmaya yönelik çalışmalar 2018 yılında başlatılmış, ancak henüz kurulum yapılmamıştır. Bu nedenle dağıtım şirketleri, 2021-2025 uygulama dönemi tarifelerini de daha önceki yıllarda olduğu gibi, düzenlenen gerekçe raporlarının manuel olarak yüklenmesi ile sunabilmişlerdir. Dönemsel kalite raporlamaları da, şirketlerin teknolojik sistemlerinden excell veya farklı formatlarda aldıkları raporların EPDK sistemine manuel olarak yüklenmesi yolu ile iletilmektedir. 2) Dağıtım Şirketleri, şebeke yönetim sistemi yazılım ve donanımlarını 2015 yılından itibaren tedarik ederek, kurmaya başladığından, kurulan

bu sistemlerin Avrupa’da 20 yıldan fazla kullanılmakta olan sistemlerden çok daha gelişmiş kapasite ve fonksiyona sahip olduğu aşikardır. Bununla birlikte; sistemler teknik olarak ne kadar üst seviye olurlarsa olsunlar; en verimli şekilde çalışabilmeleri için elzem olan veri güncelleme, modelleme, kontrol noktası sayısını artırma, operasyonel süreçleri güncelleme çalışmaları düzenli yapılmadığı sürece, istenilen doğruluk ve verimlilikte kullanımları mümkün olamayacaktır. Mevcut durumda, elektrik dağıtım şirketlerinin bir kısmının akıllı şebeke yönetimi sistemlerini daha verimli kılabilecek nitelikteki Coğrafi Bilgi Sistemi (GIS), Otomatik Sayaç Okuma (OSOS), İşgücü Yönetimi (WFM) gibi sistemlerini akıllı şebeke yönetimine tam entegre etmeyip, süreçlerini ayrı ayrı arayüzler üzerinden yürüttüğü bilinmektedir.

Sonuç ve Değerlendirme

• Şebeke altyapı yatırımları ile birlikte akıllı yönetim sistemi yatırımlarının birlikte ilerlediği 2017-2019 yılları arasında yatırım tutarı yüzde 22 artmış iken, bildirimsiz SAIDI yüzde 0.9 artmış ve ETKB tarafından yapılan yıllık değerlendirme anketlerinde tüketici memnuniyet ortalaması yüzde 40 düzeyinde ölçülmüştür. Alınan bu sonuçlar, var olan akıllı şebeke yönetim sistemlerinin, arıza operasyonları ve şebeke bakım planlamalarında etkin kullanılmadığını göstermektedir. • Yatırım ve operasyon faaliyetlerinin tümünün maliyetlerini barındıran elektrik dağıtım tarifelerinin şeffaf ve adil şekilde oluşturulması için, akıllı şebeke yönetim sistemlerinin tam entegre şekilde operasyonel süreçlerde kullanılması ve tarife değerlendirmesinde bu sistemlerin gerçek zamanlı verilerinin kullanılması gereklidir. • Düzenleyici kurum olarak EPDK’nın; tüm dağıtım şirketlerinin gerçek zamanlı verilerini depolayarak, elektrik tarifelerini veri analitiği algoritmaları ile belirleyebilecek düzeyde dijital bir platformu kurması; elektrik piyasasının şeffaflığı ve tarifenin yönetilebilirliği açsısından önemli bir ihtiyaçtır. • EPDK onaylı Elektrik Dağıtım Lisansına sahip Organize Sanayi Bölgeleri’nin de elektrik maliyetlerinin hızla artmakta olduğu bu süreçte; sanayicinin tüketim, kayıp-kaçak, arıza kaynaklı iş gücü kaybı gibi maliyetlerini yönetmek üzere, bünyelerinde SCADA, Trafo yük/arıza izleme fonksiyonlarına sahip teknolojik sistemlerden oluşan ENERJİ YÖNETİM MERKEZLERİNİ oluşturmaları büyük önem taşımaktadır.

Kaynaklar

IEA, EPDK, Esta International Consu ltancy Papers