ÜLKEMİZDE TERMİK SANTRALLAR VE ELEKTRİK ÜRETİMİ İÇİNDEKİ YERLERİ

Teoman ALPTÜRK Elektrik Mühendisleri Odası Başkanı

1. TERMİK SANTRALLARIN TARİHSEL GELİŞİMİ

Kamu yararına ilk kez elektrik üretimi 1882 yılında gerçekleşmiştir. Ancak bu konudaki ilk adım 1769 yılında James VVatt'ın buhardaki ısı enerjisini kullana cak makinayı yapması ile atılmıştır. Daha sonra 1824 yılında Alman Bilim adamı Robert Mayer 'Termodi namiğin birinci yasasını", 1850 yılında Alman Fizik Uzmanı Rudolf Clausıus "İkinci Termodinamik yasa sını" bularak buhar gücünün kullanımında önemli ge lişmeler sağlamışlardır. Buhar makinalarındaki bu ge lişmelere paralel olarak buhar santralları alanında da aşağıdaki tarihi gelişimler olmuştur.

1804 yılında ilk borulu kazan (J. Stevens) 1866 yılında ilk dinamo (W.V. Siemens) 1882 yılında kamu yararına açık ilk elektrik sant ralları (T.A. Edison) 1882 yılında ilk güç nakli (O.V. Miller) 1883 yılında ilk sabit basınçlı buhar türbini (C.G. DeLaval) 1884 yılında ilk aksiyal buhar türbini (C.A. Parson) 1885 88 yıllarında ilk alternatif akım makinası (Ferraris) 1890 yılında ilk yağlı transformatör (C.E.L. Brown) 1891 yılında ilk alternatif akım iletimi (Ö.V. Miller)

— 1892 yılında ilk kızgın buhar makinası (W. Schimidt) 1908 yılında ilk radyal buhar türbini (B. Ljungström)

1882 yılında ilk kez generatörlerden elektrik enerjisi üretilip (Newyork ve Londra'da) bazı tüketicilerin beslenmesine karşın buhar santrallarındaki gerçek an lamdaki gelişim 1892 yıllarında türbinlerin gelişme siyle sağlanmıştır. Bu yıllarda yalnızca iç ihtiyaç için elektrik üretimi devri de kapanmıştır, önce bir bina nın tümü, daha sonra da bir caddedeki binaların tümü için elektrik üretimi gerçekleştirilmiştir.

1891 yılında Almanya'da kurulan bir elektrik santra lından sanayiye verilen güç 2 x 40 BG idi. New York' daki ilk elektrik santralının gücü 30 kVV'tı. Bu santral 2,5 km2 l i k bir alanı beslemekteydi ve kömür tüketi mi de 11 Kg/Kwh'ı bulmaktaydı.

Ülkemizde ise elektrik enerjisi ilk kez 1902 yılında Tarsus'ta su değirmeni mili vasıtasıyla döndürülen 60 kVV'lık bir dinamoyla elde edilmiştir. İlk termik sant ralımız ise İstanbul'da 1910 yılında yapımına başla nan Silahtarağa Termik Santralıdır.

10 Haziran 1910 tarihinde "Kamu yararına ilişkin ay rıcalıkları düzenleyen" yasa çıkarılarak özel kesim ya pısındaki yabancı ortaklıklara elektrik enerjisi konu sunda da ayrıcalıklar tanınmıştı. Bu yasaya dayanıla

rak 1 Kasım 1910 tarihinde İstanbul'un elektriklendi rilmesi için açılan uluslararası ayrıcalık eksiltmesini Macar Ganz Elektrik Anonim Ortaklığı kazanmıştır. Buna göre adı geçen ortaklığa tesisin yapımı ve 50 yıl süreyle işletilmesi ayrıcalığı tanınmıştır. Bir yıl sonra bu ortaklık "Banque Generale de Credit Hangrois" ve "Banque de Bruxelles" ile ortaklaşa "Osmanlı Ano nim şirketi" adıyla yeni bir ortaklık kurmuştur. Bu ortaklık Silahtarağa Termik Santralını 1914 yılında işletmeye almıştır.

Taş kömürüyle çalışan santraldaön 6 MVV'lık üç ünite servise alınmıştır. Daha sonra çeşitli değişikliklere uğ rayan santralın toplam kurulu gücü 80 MVV'a kadar çıkmıştır. 1937 yılında Millileştirilen santral 1938 yı lında İstanbul Belediyesine devredilerek İETT Genel Müdürlüğüne bağlanmıştır. 1970 yılında 1312 sayılı yasayla Türkiye Elektrik Kurumuna devredilen santral ekonomik ömrünü doldurması nedeniyle 183.1983 tarihinde devre dışı bırakılmıştır. Böylece Silahtarağa Santralı ekonomik ömrünü doldurduğu gerekçesiyle çalıştırılmasına son verilen ilk santral olmuştur.

Ülkemizde en son servise alınan santral da düşük kalo rili Linyit kömürüyle çalışan Afşin Elbistan termik santralı olmuştur. 344 MVV'lık dört üniteden oluşacak santralın birinci ünitesi Temmuz 1984 ayında çalış maya başlamıştır.

1984 yılının sonunda ülkemizde elektrik santrallannın toplam kurulu gücünün 8147 MVV'a ulaşacağı, termik santral kurulu gücünün de 4208 MW olacağı hesaplan maktadır

2. TERMİK SANTRALLARIN ÜRETİMİNİN TOPLAM ELEKTRİK ENERJİSİ ÜRETİMİ İÇİNDEKİ YERİ

Bugün ülkemizde elektrik üretiminde kullanılan birin cil enerji kaynaklarının başında su gelmektedir. Ter mik elektrik üretiminde kullanılan birincil kaynaklar ise,

Linyit kömürü Taş kömürü Petrol türevleri Tabii buhar (Jeotermal) dır.

1985 yılından itibaren bunlara Doğal gaz da eklene cektir.

2.1. Ülkemiz Elektrik Santralları Toplam Kurulu Gücünün Birincil Kaynaklara Dağılımı

1984 yılında ülkemizdeki Elektrik Santrallannın ku rulu güçlerinin %483'ü hidrolik, % 51,7'si termiktir. Bunların ayrıntılı dağılımı aşağıdaki tabloda verilmiş tir.

Tablo 1. Ülkemizdeki Elektrik Santrallannın Birincil Kaynaklara Dağılımı (1984) Birim :MW (103 k\V)

Kurulu Toplamdaki Termikteki

Güç

201,1 2164,4

13013 5413

42083 3939,0

2,5 26,6 16,0

6,6 51,7 483

4,8 51,4 30,9 12,9 100,0

T O P L A M 81473 100,0

Tablo 1'den görüleceği gibi ülkemiz elektrik santralla nnın toplam kurulu gücünün birincil kaynaklar bakım dan en büyük payı su santrallarındadır. İkinci sırada da Linyit kömürüne dayalı santrallar yer almaktadır.

Termik Santralların toplam kurulu gücünün yarısından fazlasını linyit kömürüne dayalı santrallar oluşturmak tadır. Bu payın önümüzdeki yıllar daha da artacağı tahmin edilmektedir.

2.2. Ülkemizdeki Elektrik Enerjisi Üretiminin Birincil Kaynaklara Dağılımı :

1983 yılında Ülkemizdeki elektrik enerjisi üretiminin % 58,5'u termik kaynaklardan % 41,5'u hidrolik kay naklardan sağlanmıştır. Üretimin birincil kaynaklara göre ayrıntılı dağılımı tablo 2'de verilmiştir.

Tablo 2. Ülkemizdeki Elektrik Enerjisi Üretiminin Birincil Kaynaklara Dağılımı (1983) Birim: Milyon kWr,

Üretim

Toplamdaki Termikteki

787,2 7789,8 6348,4 1078,7 16004,1 27342,7

T O P L A M 273463

2£

28,5 23,2

3,9 583 413

100,

4,9 48,7 39,7

6,7 100,0

Tablo 2'den de görüleceği gibi ülkemizdeki elektrik enerjisi üretiminin önemli bir bölümü sudan sağlan maktadır. İkinci sırayı da linyit almaktadır. Linyitin Termik Kaynaklar içindeki yeri birinci sıradadır. Ve yaklaşık olarak termik üretimin yarısı linyite dayalı olarak üretilmektedir. Geçmiş dönemlere ait konuya ilişkin istatistik bilgiler tablo 3 ve tablo 4'te verilmiş tir.

Tablo 3 Türkiye Kurulu Gücünün Birincil Enerji Kaynaklarına ve Yıllara Göre Dağılımı (1971 1983)

YILLAR 1971

TAŞKÖMÜRÜ

13.6

LİNYİT

3 11.8

12. 1

1972 1973 1974 1975 1976

12 . 9

350 . 3

9 .4

350. 3.

8.4

321 . 0 621 0 621 . 2 621 2 621 . 2

11.8 19.4 16 . 6 14. 8 14 2

1977 1978 1979

350 . 3 323: 3 323. 3

7. 4

921 . 2

19 5

1081 5

22.2

6.3

1081. 5

21. 1

323 3

1983*

265.9

» Ger,

6 3 1031. 5

21 . 1

5.8

1246.5

22 5

1621. 5

24.5

3.8

1825.8

26.3

FUEL OIL

MOTORİN

TERMİK GÜÇ

6/o

HİDROLİK GÜÇ

TOPLAM GÜÇ

848 1 32 9

196 1

7 6 1 7 0 6 . 3 66 . 2

8 7 1 6 3 3 . 8 2 5 7 7 . 9 100. 0

854 . 7 3f . 6

292. 7

10 8 1818 7 6 7 . 1

892. 6

32 . 9 2 7 1 1 . 3 100 . 0

906 .0 28 . 4

329 .8

10. 3

2207 . 1

69 . 1

985 . 4

30 9 3192 . 5 100 . 0

906 1 24. 3

405. 3

10 9 2282 . 9 61 2

1449.2

3 8 . 8 3732 . 1 100. 0

966 1 23 1

469 4

1 1 2 2407. 0 57 5

1779 6

42. 5 4186 . 6 100 0

984 3 22 6

535.6

12.3 2491 6 57 1

4 2 . 9 4 3 6 4 . 2 100 0

1047 3 2 2 . 2

535 8

11.3 2854 . 6 60 4

39 6 4 7 2 7 2 100 . 0

1047. 3 21 . 5 1047.3 20. 5

535. 8 535.8

11.0 2987 . 9 61 4 10.5 2987 . 9 58 4

1880 8 38 6 4 8 6 8 7 100 0

2130.8

41 6 5118 . 7 ı o o • o

1047 3 20 5 1057. 8 19 . 1

535 8 553. 7

1 0 .5 2987 . 9 58 4 1 0 0 3181 3 57. 4

2130.8 2356.3

41 . 6 5118 • 7 100 . 0 42. 6 5537 6 100 0

1057.8 15 . 9

1057.8

15.3

553 .7 566.3

8 3 3556 3 53 6

8.2

3695.8

53.3

3082.3 3239.3

46 4 6 6 3 8 6 100 0

46.7

6935. 1

100 .0

Tablo : 4 Türkiye Brüt Elektrik Enerjisi Üretiminin Birincil Kaynaklara Dağılımı

YAKITLAR

1960 1961 1962 1963 1964 1965 1966 1967 1968 1969 1970 1971 1972 1973 1974 1975 1976 1977 1978 1979 1980 1981 1982

Taşkömürü Linyit Fuel Oil

1007.7 1109.9 15203 969.0 1412.7 1253.8 1363.0 1101.6 1034.7 1290.6 13823 1453.2 1431.6 15015 15163 1427.4 1345.8 1266.2 1207.0 1066.7 911.7

9923 912.8

532.5 356.9 600.0 5543 975.9 9655 1253.6 10212 1198.6 1109.4 14422 1527.0 1489.4 1741.7 2355.0 26855 29813 3605.8 43322 5356.6 5048.6 5244.1 5528.4

403 44.3 452 632

963 98.0 122.0 1070.4 1062.6 1533.1 23363 3890.0 4848.8 5848.7 53792 4700.0 46725 55383 56405 5118.4 5222.8 51953 5305.8

öteki Motorin Yakıtlar

192.5 190.4 225.2 229.1 221.2 356.4 3522 4635 286.0 282.4 2633 1383

92.4 532.7 664.2 6855 746.6 13433 994.0 532.1 608.4 614.8 637.8

403 44.4

452 632 96.5 98.8 122.0 1725 179.1 177.6 165.7 162.4 1753 1963 2063 220.0 1612 2183 1372 144.5 135.7 110.0

Termik Toplam

1813.7 17455 2436.1 1879.0 2802.8 2773.7 3212.8 3835.0 3761.0 4393.1 55902 71705 8037.7 9821.8 101212 97192 9908.0 119723 123613 122183 119272 12056.7 12384.8

Birim : Milyon kwh

Türkiye Hidrolik Toplamı

1001.4 12652 1123.7 2104.4 1648.1 2179.0 2338.1 2381.8 3174.8 3444.9 3032.8 2610.2 3204.2 2603.4 3355.8 5903 £ 8374.8 85923 9364.8 10303.6 113482 12616.1 14166.7

2815.1 3011.1 3559.8 3983.4 4450.9 4952.7 55505 6216.8 6935.8 7838.0 8623.0 9781.1 112415 124252 13477.0 15622.8 18282.8 20564.6 21726.1 225215 23275.4 24672.8 26551.5

3. GELECEK DÖNEMLERDE DEVREYE ALINMASI BEKLENEN TERMİK SANTRALLAR

3.1.1984 Yılı Yatırım Programında Bulunan ve İnşaası Devam Eden Termik Santrallar

Projenin Adı

Afşin Elbistan A Ter. Sant. II III IV Çayırhan Term. Sant. l ll Kangal Termik Santralı I I I Y eni Çatalağzı Term. Santralı Orhaneli Termik Santralı Soma BTermk Santralı MI IV Y eniköyTermk Santralı l ll Seyitömer Termik Santralı IV Y atağan Termik Santralı I I I Kemerköy Termik Sant. l ll

TOPLAM

Gücü (MW )

3x340 2x150 2x150 1x150 1x210 2x165 2x210 1x150 1x210 2x210

İli

K. M ır aş Anlara Sivas Zonguldak Buru Manisa Muğla Kütahya Muğla Muğla

Term ini Tarihi

1985 1986 1986 1987 1987 1988 1986 1987 1988 1985 1988

3.2. önümüzdeki V. Beş Yıllık Plan Döneminde İnşaası Öngörülen Termik Santral Projeleri

1 4x100 MW +2x100 MW 2 1x340 MW 3 1x210 MW 4 1x20 MW 5 2x55 MW 6 2x55 MW 7 2x150MW 8 2x150 MW 9 2x210 MW 1 0 1x210 MW 1 1 2x600 MW 1 2 2x165 MW 1 3 2x150 MW 1 4 1x150 MW 1 5 2x210 MW 1 6 1x210 MW 1 7 4x340 MW 1 8 1x150MW 1 9 1x125 MW

Top. 6525 MW

Trakya Doğal Gaz ve Kombine Çevrim Santralı

Beyşehir Termik Santralı

Y atağan Termik Santralı IV

Denizli |eotermal Sant. Tevsii

Denizli BJeotermal Santralı l ll

Germencik Jeotermal Sant. l ll

Sıray Termik Santralı I I I

Çayırhan Termik Santralı I I I I V

Çan Termik Santralı l ll

Orhaneli Termik Santralı II

ithal Kömüre Bağlı Term. Sant.

Soma B Termik Santralı V VI

Kangal Termik Santralı I I I I V

Y eni Çatalağzı Term. Santralı II

Kemerköy Termik Santralı I I I I V

Keleş Termik Santralı

Afsin EbistanB I II III IV

Karlıova Termik Santralı

Bingöl Termik Santralı

1984 yılı Yatırım Programında yer alan ve halen inşa halinde olan Termik Santralların devreye girmesiyle Türkiye'deki Termik Kurulu gücün

1985 yılında 5009 MW'a

1986 yılında 5979 MW'a 1987 yılında 6849 MW'a 1988 yılında 7629 MW'a ulaşması beklenmektedir.

ÜLKEMİZDEKİ ÖNEMLİ TERMİK SANTRALLAR TEK FUEL OİL, MOTORİN VE TAŞKÖMÜR SANTRALLARI

Santralın adı ve tipi

Anbarlı Buhar

Hopa Buhar

Seydişehir gaz türbini

Aliağa gaz tüibini Kombine çe.

Bornova gaz türbini Hazar gaz türbini

Van gaz türbini

Çatalağzı A

Buhar

Yeri İstanbul

GR.l :25.3 1967 GR.2:2521967 GR.3:27.8.1970 GR.4:17.9.1971 GR.5:23.12.1970

Ünite adedi. turbo genera t ör gücü top lamTgüç (MW)

110 110 110 150 150

4 500

1054.000

Artvin

GR.l: 1.2 1973 GR.2:16.3 1973

25 25

350 100.880

Konya

GR.1:15.2.1972 GR.2:16.2.1972 GR.3:17 12.1972 GR.4 .21.1.1973 GR.5:13.12.1973 GR.6:13.9.1973 GR.8:16.9.1974

15 15 15 15 15 15 15

172.194

GR.l: 2. 9.1975 GR.2:2.9.1975 GR.3:8.9.1976 GR.4:11 9.1976

Kİ : K 2 :29 12.1983

30 30 30 30 30 30 180

146.889

GR.1:26.6.1972 GR.2:21.7.1972

Elazığ Van

GR.1:18.8.1974 GR.2:18.8.1974

GR.1:42.1977

21.524

Zonguldak

GR.l:30. 8.1948 GR.2: 1.11.1948 GR.3: 4. 4 1949 GR.4:15. 9.1955 GR.5:12.12.1955 GR.6: 9. 3.1956

215 21.5 21 5 215 21.5 21.5

Taşkömür Miksti

3700 Taşkömür

0 0,5 5900

0 0,5:165.750

Mikst:386.750 Toplam :

552.500

Santralın

adı ve tipi

Yeri

Silahtar buhar 19.3.1983'de devre harici edilmiştir.

İstanbul

Seyitömer buhar

Tunçbilek buhar

Soma A buhar

Soma B buhar

Manisa Manisa

İzmir buhar

Yatağan buhar

Jeo termal

Afşin Elb.

Muğla Denizli K.Maraş

K. 3:1951 K. 4:1952 K. 5:1956 K. 6:1956 K. 7:1956 K. 8:1956 K.13:1940 K.14:1940 T. 2:1956 T. 5:1953 T. 6:1949

GR.125.7.1973 GR.2: 6.3.1974 GR.3:30.6.1978

Ünite adedi. turbo genera tör gücü top lam güç (MW)

K. Buhar kazanlan

30 20 30 150 150 150

Taş kömür 6 10 6700

0 200 linyit 1800

350 2900

203.731 3.705.600

GR.1:15. 1.1956 GR.2:15. 1.1956 GR.3: 7.11.1966 GR.4: 9. 8.1978 GR.5: 4. 5.1979

32 32 65 150 150

0 18 linyit 3960

0 1000 linyit 2500

0 18:504.600

0 1000: 1.675.000 Toplam: 2.179.600

GR.1:26.7.1957 GR.2:26.7.1957

GR.1:29J9.1981 GR.2: 2.8.1982

22 22

165 165

0 30 linyit 3300

Şlam: 2000

0 1000 linyit 2400

300 2.145

0 30:220.000 Şlam: 80.000 Top: 300.000

2.100.000

K.l:

K (buhar

K.2: 1954

kazanları)

K.3: 1953

K.4: 1948

0 10 linyit

K.6: 1955

T.l 2: 1953

2x5

T.3: 1949

T.4 5: 1928

2x2,5

T.6: 1956

213.300

GR.l:20.10.1982 GR.2:10. 6.1983 GR.3:

210 210

210 630

Linyit 2100

4.000 3 ünite için

4.500.000 3 ünite için

GR.1:11.2.1984

GR.1:1.7.1984 GR.2: GR.3: GR.4:

17.8 MW 340 MW

1350 MW

Linyit 0 200 1000

8100 4 ünite

18.630.000 4 ünite

TERMİK SANTRALLARDAKİ GELİŞMEYE GENEL BİR BAKIŞ

Yapılan incelemeden de anlaşılacağı'gibi son yıllar da ülkemiz Ulusal Elektrik Sisteminde üretilen ter mik kaynaklı elektrik üretiminde linyite dayalı üretim payı artmaktadır. Örneğin 1982 yılında % 20,8 olan linyite dayalı elektrik enerjisi payı 1983'de % 28,5 olmuştur. 1984 yılında ise linyite Jayalı elektrik üre timinin toplam içindeki payının % 30'dan fazla olaca ğı yıl bitmeden görülmektedir. Yatırım programları incelendiğinde önümüzdeki dönemlerde bu oranın da ha da artabileceği kolayca anlaşılmaktadır.

Odamızın yıllardır savunageldiği "Kendi doğal kay

naklarımıza dayalı" elektrik üretiminin gerçekleştiği ni görmek sevindirici bir gelişmedir. 1973 yılında ül kemizde üretilen toplam elektrik enerjisinin %51,5'u akaryakıta bağlı bulunmaktayken linyit santralların dan sağlanan üretim payı % 14, suya dayalı üretim pa yı da % 21 idi. Bugün toplam elektrik enerjisinin % 45 ila % 50'si suya % 30'dan fazlası linyite dayalı olarak üretilmektedir. Yani ülkemizdeki toplam elektrik ener jisinin yaklaşık % 80'ninden fazlası öz kaynaklarından yararlanılarak üretilmektedir.

Umarız ki bundan sonra Odamızın savunduğu diğer temel ilkelerde gerçekleşir. Örneğin, Ağır elektrotek nik ekipman sanayii, üyelerimizin özlük haklarının dü z ekilmesi

ELEKTRİK MÜHENDİSLERİ ODASI AMBLEM YARIŞMASINA AİT ŞARTNAME

I. Seçici Kurul Mürşide İçmeli İbrahim Demirel Önder Şenyapıh Bülent Tanık Necla Aka

(Grafiker Ressam) (Grafıker) (Gazeteci) (TMMOB Temsilcisi) (EMO Temsilcisi)

II. Yarışma Koşulları

a) Yarışma tüm sanatçılara açıktır.

b) Sanatçılar yarışmaya en fazla 5 yapıtla katılabilir.

c) Yarışmaya gönderilen yapıtın arkasına 5 rakamdan oluşan bir rumuz konacaktır. Kapalı bir

zarf içinde, yarışmacının kısa bir özgeçmişi ile birlikte fotoğrafı ve rumuzu belirten bir ya

zı eklenecektir.

d) Yapıt, beyaz kâğıt üzerine siyah beyaz olarak, dıştan dışa 25x25 cm boyutlarında karton

üzerine yapıştırılarak gönderilecektir.

e) 25x25 cm boyutlarındaki kâğıt üzerine çizilen amblemin sağ alt köşesinde 2x2 cm siyah

beyaz, sol alt köşesinde 2 x 2 cm renkli olarak küçültülmüş şekli bulunacaktır.

f) Yapıtlar en geç 31 Ocak 1985 tarihine kadar elden veya posta ile Elektrik Mühendisleri

Odası Konur Sok. 4/3 Yenişehir/ANKARA adresine gönderilmelidir. Postada olabilecek

gecikmeler dikkate alınmaz.

g) Yarışmada birinci olan yapıtın kullanma hakları EMO'na aittir.

h) EMO tarafından amblemde yapılmak istenen bir değişiklik olduğu takdirde sanatçı bunu

ek ücret istemeden yapar veya EMO sanatçının izniyle bu değişikliği kendisi yapar,

k) Ödüller :

Birinciye

75.000. TL.

İkinciye

60.000. TL.

Üçüncüye 40.000. TL.

1) Sonuçlar basında açıklanacak ve ödül sahibine mektupla bildirilecektir.