TARİH BOYUNCA ELEKTRİĞİN ÖNCÜLERİ: J. HENRY

îorîh

ifllm

Hazırlayan: Hüseyin Y AVUZ

Joseph HENRY (1797 1878)

Joseph Henry'nin yaşamını inceleyenler elektrik indüksiyon prensibini bulma şerefinin Faraday' dan çok ona verilmesi gerektiğine inanırlar. Buna karşılık Henry Ame rika'da Faraday ise İngiltere'de elektrik alanında yaptıkları çalışma larla bilim dünyasında ölümsüzleş mişlerdir.

Henry 1831 yılında laboratu varında bir elekto mıknatıs yaptı. Bunun iki ucunu da doğal mıknatıs yerleştirdi. Elektro mıknatıs'a uy guladığı voltajın yönünü sürekli de ğiştirerek elektro mıknatıs'ın diğer mıknatıslar tarafında itilip, çekil diğini gördü. Dakikada 75 defa elektro mıknatıs'ın aşağı ve yukarı harekeredebildiğini gözlemledi. Bu deney elektrik motorunun çalışma prensebinin gösteriyordu. Bu keşfe gereken önemi vermeyen Henry bu yönde daha fazla çalışma yapma mıştır.

Henry 1797 yılında New York Albany yakınlarında bir çiftlikte dünyaya geldi. 14 yaşında hayatını kazanması için şehre gönderildi. Al bany akademisinden alabileceği bütün gece derslerini alarak bura daki öğrenimine başladı. 29 yaşın da bilim ve matematik profesörü unvanını bu akademiden aldı. O sıralarda tüm dünyada bilim adam larının en gözde araştırma konu larından olan magnetizmanın elek triğe çevrilmesi konusunda bir yöntem bulmak amacıyla araştırma larına başladı. 1832 yılında Prince ton Üniversitesinden doğal felsefe dalında Profesörlük unvanı aldı. 1846 yılına kadar araştırmalarına burada devam etti.

1820'de Davy ve Arago elek trik akımının çeliği nasıl mıknatısla dığını göstermişti. Üzerine sarılmış bir bobinden akım geçirilince çelik nüve mıknatıslanıyor ve elektrik

akımı kesildikten sonra da bu duru mu sürüyordu. Henry çelik yerine yumuşak demir kullanınca mıkna tıslanmanın elektrik akımı kesilince kaybolduğunu gösterdi. Bu bir mık natısın anahtarlanabilmesini ola naklı kıldı ve birçok teknolojik geliş mede kullanıldı.

İpek bez parçalarıyla yalıttığı bakır tellerden değişik bobinler yaparak bunları demir nüvelerin etrafına geçiren Henry daha az akımla daha çok mıknatıslanmayı sağlamanın yollarını aradı.

İngiltere'de VVilliam Sturgeon 9 pound'luk bir demiri kaldırabilen elektro mıknatıs yapmıştı. Bunun ardından Henry 700 pound'luk bir

demiri kaldırabilen mıknatısını yap tı. Bu dünyanın en güçlü mıknatı sıydı ve Henry'in Avrupalı bilim adamlarınca tanınmasını sağladı.

Henry'nin mıknatısları birkaç yıl sonra Thomas Davenport tara fından yapılan elektrik motorlarının temelini oluşturuyordu. Davenport bu fikri Henry'nin mıknatıslarıyla yaptığı bir gösteriyi izlerken edin mişti.

Henry 1831 yılında başka bir deney üzerinde daha uğraşıyordu. Bir elekro mıknatısın karşısına astığı demir parçasına bir zil yerleş tirdi ve elektro mıknatısa 1 mil uzunluğundaki bakır telle elektrik verdi. Elektro mıknatıs tarafından

ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ • 357

çekilen demir parçası üzerine mon te edilen zilin çalmasına neden oluyordu. Henry uzun bir tel yoluyla mesaj gönderen (şimdi telgraf ola rak adlandırdığımız) bir alet keşfet tiğinin farkında olmasına rağmen patent başvurusunda bulunmadı. Aynı zamanda elekto mıknatıslar yardımıyla bir röle sistemi geliştirdi.

Michael Faraday'ın elektrik indüksiyonu'nu keşfi haberi Al bany'ye ulaştığında Henry "Ameri kan bilim Dergisi'ne" hemen bir mektup yazarak elektriği manyetiz maya ve yeniden elektriğe çevirdiği deneylerini anlattı.

Haber verdiği deneyleri 1829 yılında yapmıştı. Faraday ise 1932 yılında buluşunu açıklamıştı. Henry hiçbir toplulukta bu buluşun kendi sine ait olduğunu iddia etmediyse de, kendini eleştirirken sonuçları daha erken yayınlaması gerektiğini söylerdi.

Henry bir akımın yarattığı manyetik alanın sadece diğer ikinci

bir bobinde değil, geçtiği bobin üzerinde de bir akım indüklediğini (kendi kendine indükleme) buldu.

1993 yılında 9 ülkeden 26 önemli bilim adamının katıldığı Ulus lararası Elektrikçiler Kongresinde, onun elektrik bilimine yaptığı katkı lardan dolayı indüksiyon birimine Henry adı verildi.

Laboratuvarının ikinci katında kıvılcımlı bobinlerle çalırken bodrum katındaki iğnelerin mıknatıslandığı nı gözlemlemiş ve bunun ışığın ya yılışı gibi bir dalga hareketi sonucu olduğuna karar vermiştir.

Henry 1846 yılında Amerika' nın önemli bir bilim adamı olarak "Smithsonian Enstitüsü" sekreter liğine atandı. Aynı zamanda Ulusal Bilim Akademisinin kuruluşunda ve 1867 1878 yılları arasında başkan lığını yaptı.

Joseph Henry, Benjamin Franklin'den sonra bilim dünya sında adını duyarabilen ilk Ameri kalı olmuştur.

KAY NAKLAR:

1 . " Tarih boyunca elektrik

"TMMOB

Elektrik

Mühendisleri Odası.

2. Dampier, W, "A History of

Science", McMillan, 1935.

3. Hurd, D.L., Kipling, J.J.,

"The Origins and Grovvth of

Physical Science", Cilt 2,

Penguin, 1964.

4. Siedel, F., Siedel, J.M.,

"Pioneers in Science",

Houghton Mifflin Co., 1968.

5. Sheplerd. W., "Great

Pioneers of Science", Word

Locak, 1964.

6. Dunsheath. P.t "A History

of

Electrical

Power

Engineering", M.I.T. Press,

1962.

7.

Maualton,

F.R.

Schifferes, J.J, "The

Autobiocraphy of Science",

Doubleday, 1960.

8. J.D. Bernal, "Materyalist

Bilimler Tarihi" . Sosyal

Trafo yağı

T.E.K. Laboratuvarlarında sürekli olarak tavsiyeye şayan kalitesini ispat eden, Avusturya menşeli

TECHNOL

trafo ve şalter yağları gerek Standard orijinal varillerde ve gerekse dökme (bulk) olarak İzmit'deki depomuzdan sevkedilmektedir.

Dökme (bulk) isteyenlere, modern orijinal konteynerler ile müşteri deposuna kadar sevkiyat sağlanmaktadır.

Geniş bilgi için şirketimize başvurunuz.

E İM P A Y

Endüstriyel Pazarlama ve Y atının A.Ş.

Bağdat Cad. 468/1 Bostancı/İstanbul (Bostancı Polis Karakolu Karşısı) Tlf. (1) 362 02 42 43 Telex: 29030 seyu tr Telefax: (1) 373 13 11

ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ 357