ÇIPLAK BAKIR TEL SANAYİİ

memleketimizde imâl edilenlerin esas madde sini teşkil eden bakırdan başlamamızın en doğ ru olacağı meydana çıkmış bulundu.

Tetkiklerimize, göre, bakırın pek değişik evsafta olduğu anlaşılarak, elektrik sahasında kullanılacak bakırın evsafının tesbit edilmesi icap etti. Bu hususta ancak bakırın direncinin tesbit edilmesi ile standart bir bakırın elde e dilmesi mümkün olduğundan; "Bakırın Diren cinin Standardı" nı yaparak bu sahada ilk adı

mı atmış bulunuyoruz. "Bakırın Direncinin Standardı" nı umumî heyetimize arzederken komitemizin bu ilk stan dardının memleketimize hayırlı ve başarılı ol masını temenni ederiz.

ELEKTRİK MALZEMESİ STANDARTLARI TEKNİK KOMİTESİ

Başkan Ali Galip Mu td oy an

Sskreter âza

Turgutözal

TS

BAKIRIN FLKKTKİKÎ DİRENCİ HAKKINDA TÜRK STANDART

STANDART

UDK

MEVZU : Bakırın elektrikî direncinin standardı.

TARİFLER :

a) Özdirvnç : Herhangi bir uzunlukta ve sabit kesitli tel şeklinde bir madenin özdirenci, madenin direnci ile kesiti çarpımının uzunluğuna bölü müdür.

b) Yoğunluk özdirenci :

Mezkûr madenin yoğunluk özdirenci de, madenin özdirenci ile oyğunluğunun çarpımı dır.

c) Özdirenç (p), yoğunluk özdirenci (<r) yoğunluk (d) olduğuna göre bunlar arasında ki münasebette a = p . d şeklindedir.

KABUL EDİLEN BİRİMLER : Bu standartta ayrıca zikredilmediği tak dirde :

Kütle birimi gram, uzunluk birimi metre,

yüzey birimi milimetre kare, hacim birimi san

timetre küp olarak alınacaktır. Buna göre, öz

direnç birimi metre başına ohm milimetre kare

/ ohm mm2 \ yoğunluk özdirenci birimi ise

\

m ) metrede metrs başına ohm

/ ohm g gram ( — ?

) dır.

m/

I — STANDART TAVLANMIŞ BAKIR :

Standart tavlanmış bakır için normal kıy

metler aşağıda verilmiştir.

(1) Standart tavlanmış bakırın 20°C da

özdirenci metre başına 1/58=0,017241 ohm mi

ohm mm

limetre kare

(2) Standart tavlanmış bakırın 20 C da özgül ağırlığı santimetre küp başına 8,89 gram

1 dır.

(3) Standart tavlanmış bakırın 20° C dn ısı kat sayısı her 1° C için 0,000017 dir.

(4) Standart tavlanmış bakırın 20° C da, tel üzerinde sabit olarak alınmış iki potansiyel noktası arasında madenin serbest olarak uza maya terkedilmesi halinde ölçülen, direncinin sıcaklıkla değişine katsayısı her 1° C için,

0,00393 =

div.

254,45

(5) (1) ve (2) nin neticesi olarak stan dart tavlanmış bakırın 20° C da yoğunluk öz direnci metrede metre basına

1/58^8,89 = 0,15328 ohm gram dır.

ohm g m=

II SINAÎ BAKIR :

(1) Tavlanmış sınaî bakırın iletgenliği, standart tavlanmış bakırın 20° C daki iletgen liğinin, bir yüzdesi olarak ve yüzde 0,1 takribi yette ifade edilir.

(2) Tavlanmış sınaî bakırın iletgenliği a şağıdaki faraziyelere göre hesaplanır:

a) ölçme yapıldığı zamanki sıcaklık 20° C dan + 10° C daha farklı olmıyacaktır.

b) Sınaî bakırın özdirenci her 1° C için metre başına 0,000068 ohm. milimetre kare ar tar.

c) Sınaî bakırın yoğunluk özdirenci her

1° C için metrede metre başına 0,00060 olun gram artar.

d) Tavlanmış sınaî bakırın özgül ağırlığı santimetre küp başına 8,89 gramdır.

Yukarıdaki faraziyelere göre; t° C da di renci R ohm ve kütlesi m gram olan 1 m uzun luğundaki bir bakır telin özdirenci :

t° C da.

Rm metre başına ohm

I X 8,89

/ ohm mm2 milimetre kare

\ dir.

m

20° C da

Rm + 0,000068 i2 X 8,89

(20 t) metre başına ohm milimetre kare

/ ohm mm2 ^dir.

m Aynı bakırın yüzde ol.arak iletgenliği,

100 X — Rm

Z X8,89

1/58 *

I 0,000068 (20 t)

Müşabih olarak aynı bakır teelin yoğunluk özdirenci ise : Rm t° C da —i— metrede metre başına olun

gram 20° C da.

m2 Rm + 0,00060 (20 t) metrede

/ ohm g \

dır.

Yüzde olarak iletgenliği

0,15328

1000 X

Rm

+ 0,00060 (20 t)

NOT: I

1 inci kısımda verilen standart değerler, bir çok tecrübe neticelerinin ortalamasıdır. Standart iletgenliği haiz muhtelif bakır nu muneleri arasında özgül ağırlık standart değe

rinden + Ve 0,5 direncin sıcaklıkla değişme kat sayısı ise standart değerinden % 1 farkedebilir. Fakat bu farklar, II nci kısımda verilen sınır lar dahilinde hesapların dört rakama kadar yrütülmesi halinde, direncin değerine tesir et miyecektir.

NOT: II

Standart tavlanmış bakırın 0° C daki sa biteleri, yukarda 202C için verilen kıymetler den elde edilerek, aşağıda gösterilmiştir. 0°C da özgül ağırlık santimetre küp başına

8,90

gram

( V

£cm_3 ) /

dür.

Her 1°C için 131 uzama katsayısı

0 C00017

0°C da özdirenç

1,588ı(*) mikroohm

santimetre

0°C da her 1°C için öğdirencin değişme katsa

yısı . . . . 0,004282 0°C da tel üzerinde sabit olarak alınmış iki po

tansiyel noktası arasında (sabit kütle ve ser

best genişleme halinde) ölçülen direncin sıcak

lıkla değişme katsayısı her 1°C için

•

= 0,004265

234,45

NOT:IH

SICAKLIK KATSAYILARININ İZAHI:

1 •—• Sabit Mitle ve serbc\t genişleme ha linde direncin sıcaklıkla değişme İcatsayısı :

Sabit kesitli bir tel üzerinde sabit olarak alınmış iki potansiyel noktası arasında, akımın tel eksenine paralel olarak akması halinde. tx ve t2 sıcaklıklarında Rı ve R2 dirençleri öl çülmüşse, direncin sıcaklıkla değişme katsa yısı olarak sabit kütle ve serbest genişleme halinde ti sıcaklığı için «j, aşağıdaki formül le tarif edilir.

R,=R, [1 a ı (t2 — t ^ ]

2 — özdirencin sıcaklıkla değişme katsa yısı :

Eğer telin özdirencini p, yani telin diren 1 ci R—p—(I = tel uzunluğu, s = telin kesiti)

s ise, t, sıcaklığında özdirencin sıcaklıkla değiş me katsayısı /31 gösterilerek, Not: III l de kul

ÇİPLAK BAKIR TEL SANAYİ

Ali Galip MUTDOĞAN Elektrik Yüksek Mühendisi

Memleketimizde mevcut çıplak bakır tel imal eden müesseseler İstanbul'da toplanmış bulunmaktadır. Bu müesseselerde yapmış bu lunduğum incelemeler memlekette bu sahada yapılan işler hakkında meslekdaşlanma tenvir lllttlllllllllllllllllllllltlttllttlllllllttlllllll İlli İt lllt IIIIIII ti IIII llllltlll III III İlli HU lanılan aynı ifade tarzı ile aşağıdaki formül elde edilir.

P 3 = P i U+Pi ( t . t i ) ! Eğer madenin ısı uzama katsayısı ise, aşağıdaki formül takribiyetle doğrudur.

( ) l,588j rakamının altındaki (1) bu değerin gerektiği takdirde 1,588 alınabileceğini ifade eder.

3 — Yoğunluk özdirc.yıcinın sıcaklıkla de ğişme katsayısı :

Eğer telin yoğunluk özdirenci d, yani telin direnci R~ d — m kütlesi) ise, t, sıcaklığında yoğunluk özdiren cinin sıcaklıkla değişme katsayısı ji\ ile gös terilerek aşağıdaki formül elde edilir.

d —d ll ift'i ( t . — t t ) l takribi formülle

P'ı.^aı — 21 dır.

NOT: Elektrik Malzemesi Teknik Komiteesi ta rafından hazırlanan Bakırın Elektrikî Direnci hakkındaki standart 1955 senesi sonunda Elek trik Komitesinde kabul edilerek Türk Stan dartları Enstitüsü Umumi Heyetine tetkik için gönderilmiş ve 1956 başlarında toplanan Ens titü Umumi Heyeti bu standardı aynen kabul etmiştir. Yalnız Enstitü prensiplerine göre standartlarda lisan, tarif ve şekil bakımından bir vahdet temini icap ettiğinden mezkûr stan dardın yukarıda izah edil en yönlerden tetkiki için Dil Komitesinden geçmesi icap etmekte dir. Halen yukanda adı geçen standart, Dil Komitesinin tetkikini beklemektedir. Tasdik ten sonra elektrik sahasında ilk Türk Standar dı olarak neşredilecektir. Yukarıdaki metnin dil bakımından nihai olmadığı arzölıımir.

edici bir fikir vereceği kanaatindeyim. Çıplak bakır tel imal eden müesssseler iki gurupta mütalâa edilebilir : Bunlardan birin cisi bakırın eritilmesinden ince tel ve örgülü çıplak bakır tel imaline kadar bütün safhaları ihtiva etmekte olan büyük müesseseler, diğeri de büyük müesseselerin imal ettikleri tellerden daha ince tel çeken ve örgülü anten teli im?l eden ufak müesseselerden ibarettir.

Şekil itibariyle ayrı durum arzeden bu iki gurupu yerleri, çalışma metotları ve ıMP mulleri hakkında malûmat vermek üzere ayrı ayrı inceleyelim :

I •—• Büyük Müesseseler :

İstanbul'da halen çıplak bakır tel imaliyle iştigal eden, sekiz adet fabrika mevcuttur :

1 — Bakır Tel Sanayi Kollektif Şirketi Emin Tek, Agop Bahadır;

2 — Bakır Sanayi T. A. Ş. 3 — Vasfi Güneysoy Bakır Tel ve Levha İmalâthanesi; ,4 — Sahabettin Kocaoğlu ve Ortakları Kollektif Şirketi; 5 — Mahmut Örmen Bakır Tel İmalât hanesi ; 6 — Yervant Körük Bakır Tel İmalât hanesi ; 7 .— Armenak Tütün Bakır Tel İmalât hanesi ; 8 — Türkiye Bakır Endüstrisi Anonim Şirketi. Mevcut fabrikaların hepsi ham madde o larak Ergani Blister Bakın'm kullanmaktadır lar. Buna sebep de hariçten elektrolitik bakı rın ithal edilememiş olmasıdır. Şayet fabrika lar elektrolitik bakır bulabilseler, tabiidir ki blister bakırına tercih edeceklerdir. Bu fabrikalarda. Ergani Blister bakırı 80 cm. derinliğinde 60 cm. kutrunda mazotla ısı tılan fırınlarda potalar içerisinde eritilmek tedir. Kullanılan potalar 80, 100 ve 150 Kg. lıkdır. Bu fırınlarda 1100 1500°C dereesi hara rete kadar bir sühunet altında blister bakır e ritilmekto olup potaların içerisine bakırın ig

lenmesini kolaylaştıracak 100 Kg. blister ba kıra 50 gram miktarında fosfor brom halitası atılmaktadır. Fosfor brom halitasını her za man piyasada bulamadıklarından bu vazifeyi görmesi için potaların içerisine bazı fabrika larda çinko veya kemik atılmaktadır. Fabrika bakırın yüzde olarak iletgenliğinin hesabında kullanılacaktır.

Bu özgül ağırlığın değeri, tavlanmış sınaî sahipleri her ne kadar bu maddeleri blister ba kırını saflaştırmak için yaptıklarını söyle mekte iseler de, blister bakırının ateşte refine usuli ile elektrik sahasında kullanılabilir bir saflıkta elde edilmesi mümkün değildir. Hal buki elektrik sahasında kullanılan bakırın sa fiyetinin %99,900 ve mütecanis olması, her parçasındaki elektrik! mukavemetin de mil letlerarası standarda uygun olması icap eder.

Bu sebepten kullanılan ham madde, yani Ergani blister bakırı, elektrik enerj:si nakil leri imalinde istihlâk edilmemelidir. Ham mad deyi teşkil eden blister bakırı fabrikalarda fi zikî veya kimyevî bir muayeneye tâbi tutul makta olup Etibank'ın Ergani'de yapmış bu lunduğu tahlil ve muyaneleriyle iktifa edil mektedir.

Potalarda 80, 100 veya 150 Kg. olarak ko nulan blister bakırının erime müddeti bir saat kadardır. Bu müddet hitamında gözle mayi ha lindeki bakırın kalıplara dökülecek hale gelip gelmediği muayene olup müşahede müspet ise potalar fırından çıkartılmaktadır. Potanın üs tünde cürufla oksitlenmiş bakır, bir tabaka teşkil ettiğinden bu tabaka demir çubukla de linmekte ve sonra kalıplara erimiş bakır dö külmektedir.

Kalıplar umumiyetle, muhteliftir. Bazıları üstüvani ortası dökümün çıkmasını temin et mek üzere konik çukur, ucu üstüvani haddeye verilebilmesi için mahrutî ve kalıp tek parça dan ibarettir. Bu kalıpların boyu bir metre ve ortadaki delik çukurun üst çapı 5 cm. dir. Bu kalıplar suya batırılmış olarak bakır dökümü yapılır ve biraz •eritilmiş bakır sertleşir sert leşmez kalıplar sudan çıkartılarak ters çevri lir ve kızıl haldeki dökülmüş bakır çubuk ka lıptan çıkartılır. Kalıptan çıkan dökülmüş ba kır çubuk üstüvanenin en kalın yeri 5 cm. Sut ""

runda olup ucu da mahrutidir. Bunların ağır lığı 22 25 Kg. arasında değişmektedir. Satıh lardaki bakır oksitlenmiş olup blister bakır olması hasebiyle de süngervari bir manzara arzetmektedir.

Üstüvani kalıpların diğer kısmı şekil iti bariyle yukarıda adı geçenlerin ayni olup yal nız boyuna ortasından ayrılan iki parçadan i baret bulunmaktadır. Döküm yapılmadan ev vel bu kalıpların içerisi bakırın yapışmaması için yağlanmakta ve sonra iki parça karşı kar şıya getirilip somun ve cıvatalarla sıkıştırıl maktadır. Bu suretle döküme hazır bulunan kalıplara erimiş bakır dökülmekte ve sertle şir sertleşmez de somun ve cıvatalar sökülerek kalıp ikiye ayrılmakta olup dökülmüş bulu nan bakır böylece kolaylıkla kalıptan çıkartıl maktadır. Çıkan bu döküm her hangi bir mu ayeneye tâbi tutulmamaktadır. Ağırlık itiba riyle de 22 25 Kg. arasında değişen bu dökül müş bakırın sathı oksidasyon hâdisesine ma ruz kalmış bulunmaktadır. Tabiî döküm blis ter bakır olduğu için yukarıdakiler gibi sün gervari bir kitleye sahiptir.

Kalıpların üçüncü gurup'u, bir demir plâ ka üzerinde boyu 90 cm. ve maktaı dört kö§e 5x5 cm. olan sıra ile çukurları teşkil etmekte dir. Eu çukurların üst tarafı açık olup dökü mün kolayca çıkartılabilmesi için genişlik ha fifçe daralmakta ve dip kenarlar keskin olma yıp yuvarlak yapılmış bulunmaktadır. Her iki nihayet ucu sivci olup bu sivrilik 10 cm. de ve alt satıhta başlamakta ve üst satıhta nihayet bulmaktadır. Daha ziyade uçlar bir kayık bur nuna benzemektedir. Kalıpların alt tarafı su ya batırılmış bulunmaktadır. Evvelâ erimiş bakır potalardan bu çukur kalıplara dökül mekte olup sertleştikten sonra sıcak kırmızı renkli dökülmüş bu bakır çubuklar kalıptan demir çubuklarla itilerek çıkarılmakta ve he men su dolu teknenin içine soğutulmak üzere atılmaktadır.

Bu şekildeki bakır dökümü daha iyi ya pılmakta olup, satıhda meydana gelen oksit lenme az olmakta ve üst satha gelen kısımdan başka yerler deliksik mütecanis bulunmakta^ dır. Satıhtaki kısmın süngervari oluşu daha zi yade blister bakırı kullanılmış olmasından 1

leri gelmektedir. Bu sebebten satıhta bulu nan bu kısımlar vargel makinesinde planya Hnmaktadır. 37 40 Kg. arasında dökülen bu çubuk] s r planyaland'ktan sonra 25 Kg.a düş mektedir. Bu suretle dökümün iyi kısımları 12İ çekilmek i '^e/e tide edilmekte fakat 40 Kg lık dokum cuburundan 15 Kg. hk bir za yiatla istifade etmek mümkün olmaktadır. Ta biî vargel maki'iesınde yontulan 15 Kg. lık ba kır, atılmayın tekrar potalara atılarak eritil mektedir. Her üç usulle yapılan döküm mamu lü ne kimyevi ve ne de fizikî bir muayeneye tâbi tutulmamaktadır.

Mütcakin ameliye, dökülmüş bakır çu bukların üstüvani haddeden geçirilmesidir. Bu haddeler şort çehkLen yapılmış iki üstüvane o lup üzerlerinde büyükten küçüğe giden kade meli V şeklinde kanallar açılmıştır. Üstüvane ler, birbirinin ters istikametinde dönmekte o lup el volanıyla da birbirine yaklaştırılmakta veya uzaklaştırılmaktadır.

Üstüvani çubuklar kırmızı renkte iken derhal üstüvani haddeye sokulmakta ve bir dili 2 em. olan murabba maktah, takriben 8 metre boyunda muhtelif kanallardan sıcak o larak gecmıy çubuklar elde edilmektedir. Bilâ hare bu çubuklar soğuk olarak daha ince ka nallardan geçirilerek bir dili 1 cm. olan mu rabba maktah ve boyu 30 40 metre arasında değişen ince çubuklar imâl edilmektedir.

Maktaı, 5x5 cm. olan dökülmüş bakır çu buklar ise soğuk olarak üstüvam haddenin muhtelif kanallarından geçirilmekte ve son o larak ince çubuk yukarıda bahsedilen eb'adları almaktadır.

Maktaı İ s i cm. olan ince çubuklar 8 mm. kutrundaki çelik haddeden kafalı tel çekme makinesinde çekilerek geçirilmekte ve 8 mm. kutrunda bir bakır tel elde edilmektedir. Iqte buna "filmasin" adı verilmekte olup bu telden diğer maktalardaki teller çekilmek suretiyle inceltilerek imâ' edilmektedir. Yani filmaşin, telin ham maddesini teşkil etmektedir.

Çeki'ccek bakır tel tavlanmış olarak iste niliyorsa; f iknasın çubuklar kangal halinde tav fırınlarına sokulmakta ve 5Q0 G0G° C'a kndar ısi'.ıirtık tan sonra ani soğutularak tavla ma tamamlanmaktadır. Mevcut fabrikalardaki

tav fırınlarının ısıtılması kömürle yapılmakta dır. Tavlanmış bulunan bu filmaşin çubuklar ise tel çekme makinelerine aktarılarak tavlan mış som bakır teller imal edilmekted'r. Mem leketimizde ekseriyetle imâl edilen som teller tavlanmış cinstendir.

Tel çekme makineleri iki çeşittir. Bunlar dan birincisi kafalı ve ikincisi de mürtüplü makinelerdir. Kafalı makineler aynı anda tel çekilme adediyle değişmekte olup bu çekilme sayısına göre makineler 1 kafalı, 2 kafalı ve 3 kafalı olarak fabrikalarda mevcut bulun maktadır. Bu kafalı makinelerde bir ameliyede yalnız tek bir ölçüde tel çekimi yapılabilmek tedir.

Mürtüplü makineler işe muhtelif adette basamaklı mahruti kasnakları olan ve bu su retle telin müteaddit haddeden geçmesini sağ lıyan bir makinedir. Burada tel muhtelif kade medeki haddelerden sırayla geçerek bir tek çe kilme ameliyesinde arzu edilen incelikte tel imâl edilebilmektedir. Halbuki kafalı maki nelerde istenilen incelik elde edilebilmesi ve gereken sayıda haddeden geçmesi için aynı ameliyenin tekrarlanması icap etmektedir. Bu sebepten mürtüplü makinelerle daha çabuk netice elde edilebilmekte olup daha ince tel çekilmesi de sür'at ve çekme usulünden dolayı mümkün olabilmektedir.

Kafalı veya mürtüplü makineler tel^n çe kilmesi için gereken sürat ve cer'i temin et mektedirler. Asıl inceltmeyi ortası delik olan 4 5 cm. kutrunda ve 0,5 1 cm. kalınlığında ki yassı tekerlek haddeler yapmaktadır. Bun ların büyük delikli olanlarının delik cidarı sert çelikten yapılmış olup ufak deliklerin de lik cidarları da elmas tozundar yapılmıştır. Haddeler muhtelif memleketlerin standartla rına göre bir büyüklük sıra dizisinde imâl e d'lmsktedirler. Çekilme esnasında bu delikler aşınarak büyümekte olduğundan kabul edilen toleransa vasıl olununca hadds hurdaya çıkar tılarak yerine bir yenisi kullanılmaktadır.

Fabrikalarda mevcut kafalı veya mürtüp lü makinelerle yukarıda izah edildiği üzere is tenilen her kalınlıktaki telin çekilmesi mümkün olmakta olup bu sebepten bakır tel kalınlık sıra dizisini en uygun gekilde seçmek ve tat

bik etmek çok kolaylıkla, imalâtçılara ilâve te sis masrafları yüklemeden, mümkün olabil mektedir.

Halen mezkûr fabrikalarda som bakır tel için kullanılan hadde çap sıra dizisi milimetre cinsinden şöyledir :

Grup : I 8,00 : 4,20 7,00 : 3,80 6,20 : 3,40 5,40 : 3,00 4,80 : Grup : iÜ 1,80 1,60 1,45 1,30

Grup : II 2,60 2,30 2,00

Grup : IV 1,19 0,69 0,37 1,09 0,63 0,34 0,99 0,56 0,31 0,82 0,50 0,28 0,76 0,45 0,20

0,41 0,24 0,22 0,20

Bu dizi Alman standardı olup tolerans lar da burada zikredilenlerin ayni olarak 1,75 mm. çaptan büyükler için 0,03 mm. ve 3,75 mm. çaptan küçükler için de 0,01 mm. olarak alınmıştır. Yani haddenin çapı büyüklerde 0,03 mm. ve küçüklerde 0,01 mm. büyüyünce kullanılmıyarak atılmakta ve yerini bir ye nisi almaktadır. Bakır som teller soğuk çekme usuliyle imâl edilmektedir. Çekilme esnasında kopan bakır teller gümüş kaynakla birbirine eklenmektedir.

Blister bakırından çekilen tellerin tetki kinde mamullerin çapaklı, üzerinde pul ve çat lakların mevcudiyeti, makta'ın mütecanis ol mayıp damarlı bulunduğu, fakat düzgün ve yuvarlak bir şekle sahip olduğu görülmüştür. Müşahede ve soruşturmalar neticesinde ima lâtçıların mamulleri hiç bir muayeneye tâbi tutmadıkları, toleranslara dikkat etmedikleri, çapı üzerinde yazılı haddeden ne çıkarsa ma mulü o şekilde adlandırdıkları, gümüş kay nakla yapılan eklerin sayısı ve kalitesinin bir tahdide tâbi tutulmadığı görülmüştür. Şayet kullanılan ham madde elektrolitik bakır olur sa, çıkan mamul daha iyi ve kusursuz olabi lecektir.

Mamul som bakır teller vasati çapı 30 60 85 cm. arasında değigen kangallar haline

getirilmektedir. Ufak çaplar ince teller ve bü yük çaplar da kalın teller için kullanılmak tadır. Bu kangallar dört yerinden bağlanarak ambalaj yapılmakta ve böylece sevkiyata ha zır olarak tutulmaktadır. Üzerine firma ister se bazan adını ihtiva eden bir etiket koymak ladır. Fakat telin çapını bildiren bir etiket ve ya garanti vesikası verilmemektedir. Kangal ların standart bir uzunluğu veya ağırlığı mev cut değildir. Bir filmaşin çubuktan imâl edile bilen miktar kangalı teşkil etmektedir. Yine sevkiyata hazır kangallar her hangi bir mua yeneye tâbi tutulmamaktadırlar. İnce teller makaralara sarılmak suretiyle sevkiyata ha zır bulundurulmaktadır. Bu makaralar da yu karıda kangallar içir>, izah edilen muameleye tâbi olmaktadırlar.

Çıplak örgülü Teller :

Som teller örgU makinesinde bir arada kıvrılarak çıplak örgülü nakiller imâl edil mektedir. İstenilen eb'at ve adetteki teller bir araya getirilerek arzu edilen maktadaki ör gülü teller elde edilmekte olup örgülü teller iç'n de alman standartları tatbik edilmekte dir. Tek sıra örgülü tellerde büküm sağ tara fa ve iki sıralılarda birinci büküm sağa ve i kinci büküm de sola yapılmaktadır. Daha faz la sıra olursa merkezden itibaren sağ ve sol olarak münavebe ile yön değiştirilmektedirler. Büküm hatveleri ise makinenin çekme sur'a tiyle ayarlanabilmektedir. Bu makinede de sar gıya ithal edilen som tellerin ölçülerine ve a detlerine göre örgülü nakil imâl edildiğinden istenilen eb'at elde edilmesi mümkündür. Bu sebepte som tellerde olduğu gibi memleketimi ze uygun bir şekilde örgülü çıplak bakır na kil standardım yapmamız imkân dahilinde bu lunmaktadır, örülme esnasında kopan som teller şayet örgülü tel enerji nakli için kulla nılacaksa gümüş kaynakla eklenmekte ve şa yet anten tellerinde kullanılacaksa elle birbiri ne sarılarak eklenmektedir.

Enerji naklinde kullanılan çıplak örgülü bakır nakillerin ambalajı da kangallar haline getirilerek dört yerinden bağlanmakla yapıl makta olup bu kangalların vasati kutru mak ta büyüklüğüne göre 60 80 100 cm. civarın da, ağırlıkları da siparişe göre 150 500 kilo arasında değişmektedir. Anten telleri de aynı

şekilde ambalaj yapılmakta fakat kangalların vasati kutru 15 20 cm. civarında bulunmak ta ve ağırlıklar da 1,7 6,0 Kg. arasında değiş mektedir.

Gerek eneri: nakli vu gerekse an' en için imâl edilen çıplak örgülü bakır teller ne iınâl edildikleri ve ne de sevkıyata hazır oldukları anda herhangi bir muayeneye vey ı olciıye tâbi tutulmamakta ve kangallar üzerine evsafı be lirten bir etiket konulmamakta \cv< bir ga ranti verilmemektedir. Yalnız bazı ımalâtçılai isterlerse kangalın üzerine adlarını ihtiva o den bir etiket koymaktadırlar.

II Küçük Blücssf neler :

İstanbul'da halen dokuz adet bu senada çalışan ufak imalâthane faaliyette bulunmak tadır.

Bu küçük müesseseleri büyük müessese lerden almış oldukları som bakır telleri mür tüplü tel çekme makinelerinde daha evvel bah sedildiği üzere istedikleri incelikte çekmekte dirler. Kullandıkları haddelerin ortası elmas tozundan yapılmış olup tolerans olarak da 0,01 mm. kabul edilmiş bulunmaktadır. Yani haddenin deliği 0,01 mm. büyüyünce hurdaya çıkartılmakta ve yerine yenisi konulmaktadır. Haddeler 0,01 mm. için bir ton bakır çekebil diğinden meselâ 0,20 lik hadde 20 ton ve 0,50 lik hadde 50 ton bakır çekebilmektedir.

Çekilen teller alman standardı olup şu sırayı takip etmektedir :

Çaplar mm. olarak

1,75 : 1,20 0,66 0,34 1,60 : 1,10 0,59 0,30 1,45 : 0,99 0,54 0,28 1,30 : 0,89 0,44 0,26

0,72 0,44 0,21 0,39 0,22 0,20

Mevcut makineleriyle blister bakırını 0,12 mm. ye kadar çekebilmektedirler. Halbuki e lektrolitik bakırından mamul teller kullanmış olsalar 0,6 mm. ye kadar daha kolay ve çabuk olarak çekmek mümkün olabilmektedir.

Çekilen teller kopunca gümüş kaynakla eklenmektedir. Mamuller blister bakırından olduğu için çapak, pul, ve çatlaklar mevcut o lup şeklen yuvarlak ve düzgündür. Elektroli

tik bakır kullanılması halinde matluba uygun tel çekilmesi mümkündür.

Çekilen som teller makaralara sarılmak ta ve dışlarına da uzak yere sevkedilecekse bir kâğıt sarılarak ambalajı yapılmaktadır. Bu müesseselerde de mamullerin ne ham madde sini, ne imalât esnasında ve ne de imâl edildik ten sonra her hangi bir muayeneye veya öl çüye tâbi tutulmamaktadır. Mamulle birlikte bir garanli verilmediği gibi her hangi bir eti kette konulmamaktadır.

Makaralara sarılmış teller ya bobinaj ve ya örgülü fleksibil tel imâl etmek için kulla nılmaktadır.

Fleksibil örgülü bakır tel imâli daha evvel bahsedildiği üzere örgü makinelerinde yapıl maktadır. Bu teller vasati kuturları 15 20 cm. ağılıkları 1,7 6,0 Kg. arasında değişen kangallar haline getirilmekte ve dört yerinden bağlanmak suretiyle ambalajları yapılmış bu lunmaktadır. Ürgü içerisinde yapılması icap e den som tellerin ekleri elle bükülerek yapıl maktadır. Tabiî bu teller de bir muayeneye ve ölçüye tâbi tutulmamaktadır.

Kauçuk ve Kablo Fabrikam T. A. §. :

Fındıklı'da faaliyette bulunan bu fabrika izole nakiller imâl etmekte olduğu için tetkik mevzuumuz haricinde kaldığından mezkûr fab rikanın 'malât işleri tetkik edilmemiştir. Yal nn bizi alâkalandıran husus fabrikada mevcut bulunan ufak tecrübe lâboratuvarıdır. Bu lâ boratuvar içerisinde nakiller üzerinde yapıl ması arzu edilen hemen her tcrübej'i yapmak mümkündür. Meselâ çap, ısı ile uzama, kop ma, sertlik, mihaniki ve elektrkî mukavemet özgül ağırlık gibi ölçüleri yapacak hassas kıymetli aletler mevcuttur. Fakat halan bu lâboratuvarda ne kendileri ve ne hariçteki kimseler için herhangi bir tecrübe yapılma maktadır.

Nakiller için standartlar tevhit edildikten sonra bu lâboratuvardan strndart muayene leri yapmak için istifade edilmesi lâboratuva rın kıymetlendirilmesi bakımından uygun ola caktdır.

Türkiye Sanayi Kalktmna Bankası'nm yardımıyla kurulması mutasavver Elektrolitik Bakır Sanayii :

Kurulması memleketimiz için büyük fay

dalar sağlıyacak bulunan Elektrolitik Bakır Sanayii'nin sermayesinin %60ı Türkiye Sa nayi Kalkınma Bankası tarafından ve ',r40ı da hususî teşebbüs tarafından temin edilmiş tir. Sabit tesisler iğin gereken sermaye yatı rımı 7.479.092 lira olup bunun 5.250.480 (1.860.00 dolar) lirasını döviz ihtiyacı teşkil etmektedir. Bu döviz ihtiyacı da Dünya Ban kasında hissemize düşen miktardan ödenmesi için projeler New York'a gönderilmiş olup tas tikini beklemektedir. Ayrıca 2.450.000 1 ı^l.k da işletme sermayesine ihtiyaç oldı^'mdan mecmu yatırım sermayesi 9.929.092 l i ' i du\

Tesisler için gereken malzeme vz maki neler için bir Alman firması ile temasa gsnil miş ve varılan mutabakata göre Dünya Banka sından döviz temin edildiği tarihten ıübarou 1,5 2 sene içerisinde fabrikanın faaliyete ger mesi mümkün olabilecektir. Tes'slerin eiektro liz kısımlarının bir sene içerisinde biü.iuci bü yük bir ihtimal dahilindedir.

Varılan anlaşmaya göre senede 4.000 ton blister bakırı teslim edilmek üzere Etibank'tan 10 senelik bir obsiyon alınmış bulunmaktadır. Bu esaslar dahilinde fabrika senede 4.000 ton elektrolitik bakır imâl edecek ve bu bakırın bir kısmı bu şekilde piyasaya arzedilecek ve mü tebakisi de fabrikanın yapacağı diğer imalâtta kullanılacaktır. Fabrikanın mamulleri cins ve miktar itibariyle şöyle plânlanmıştır :

1.978 ton elektrolitik bakır tel (muhtelif ebatta),

150 ton elektrolitik bakır levha, 50 ton elektrolitik bakır çubuk, 250 ton pirinç boru, 250 ton prinç çubuk, 1.000 ton bakır sülfat, 1.400 ton elektrolitik katot,

Elektrolitik kısmı hariç bir posta ile fa aliyette bulunacaktdır. Cüz'i bir masrafla e lektroliz cihazların'n kapasitesini kısa bir za manda 6.000 tona yükseltilmesi mümkün ola bilmektedir. Fabrika bakır levha imâlini pi

^adaki <üğer fabrikalara bırakmıştır.

Mezkûr tesislerin faaliyete geçmesi tahak kuk ettiği zaman memleketimiz çok kıymetli

ve elektriklenmemizin esasını teşkil, eden bir sanayi'e sahip olacak; ayrıca da blister bakı rımızın içerisinde bulunan altın ve gümüşü de millî varlığımıza kazandırmış olacaktır. Ay ni zamanda halen imâl edilmekte olan ve elek trik sahasında kullanılmaya gayri müsait bu lunan bUster bakırından mamul nakillerden de kurtulmuş ve emniyetle kullanabileceğimiz na killeri piyasada bulmuş olacağız.

Netice :

1 — Mevcut fabrikalarda istediğimiz her çeşit som ve örgülü bakır teli imâl etmek müm kündür. Yalnız çekilecek telin haddesinin elde olması lâzımdır.

2 — Çıplak som ve örgülü nakillerin stan dardını yapmakta bir mani mevcut olmayıp istediğimiz standardı kolaylıkla yapmamız mümkündür.

3 — Tel imâl edilen bakır çubukların imâl tarzlarında aşırı oksidasyonu önliyecek ted birlerin alınması ve bir standardın tesbiti icap etmiştir.

4 — Ham madde ve mamuller tecrübelere tâbi tutulmalı ve standart damgası vurularak piyasaya böylece sevkedilmelidir.

5 — Blister bakırının elektrik nakilleri imâlinde kullanılmasına şiddetle mani olun malı ve bu fabrikalarda işlenmek üzere elek trolitik bakır temini ımkftnlan araştırılmalı dır.

ELEKTRÎK SANTRALLARIMIZIN

TOPLU DURUMU 1948 1956

KURULU GÜÇ

Miktar Yıllık artış (MW) T,'

19 13... 305,5 21,5

1949 . . 381,7 24,9

1950 . . 407,8

6,8

1951 . . 423,2

3,8

1K52 . . 437,8

3,4

1953 . . bCS.O 13,3

1951 .. 537,9

8,4

1955 . . 618,9 15,1

1956 . . 87ü

41,4

YILLIK ÜRETİM Miktar Yılhk artış

676,4 736,6 789,6 887,9 1020,3 1200,5 1397,8 1567,8 1785

8,2 89 7,2 12,4 11,9 17,7 16,4 32,2" 13,9