SERİ DEVRELER VE SABİT AKIM REGÜLATÖRLERİNİN TATBİKATI

yüktür. Böylece, soğutma esnasında, nisbeten küçük alan şiddetlerinde iyonize olmaya başlıyan ince boşluklar meydana gelebilir.

3. Emdirme maddesindeki emdirme temperatüründe uçan bazı maddeler boşlukların teşekkülüne sebebiyet verebilirler.

4. Kurşun manto kâfi derecede sıkı geçirilmezse, kurşun manto ile iç kısım arasın da boşluklar kalabilir.

Yüksek gerilim buvatlannda ek yerlerinin emdirilmiş kâğıtla sarılması da iletgene yakın bir sahada boşluk teşekkülüne mani olmak içindir. Bu yüzyılın başlarından itibaren bu usul kullanılmaya başlamıştır. Daha

önceleri yüksek gerilim buvatlannda çok arıza olmasının, doldurma maddesinin elektrikî mukavemetinin kifayetsizliğinden ileri geldiği zannediliyordu. Ve bunun buvat içerisinde fazlar arasında mika levhaları konarak önlenebileceği sanıldı. Fakat bu usulün muvaffakıyetsizlıkle neticelenmesi üzerine, arızanın asıl sebebinin doldurma maddesinin ısı ile. f azla genişlemesi olduğu anlaşıldı. Doldurma maddesiyle doldurulan buvatın dışarıdan içeriye doğru inkişaf eden soğumasının ekseriya en içdeki kısımda, üetgen civarında boşlukların teşekkülüne sebep olduğu anlaşıldı.

Seri devreler ve sabit akım Regülatörlerinin tatbikatı

Hava Meydanları, büyük köprüler, caddeler ve ışık şiddetinin sabit olması istenilen muhtelif iş sahalarında seri lâmba devreleri kullanılır. Lâmbaların herhangi birinin bozulması neticesinde diğer tekmil lâmbaların sönmesi mahzurunu ortadan kaldırmak maksadıyla herbir lâmba için bir izolasyon transformatörü veya kontak kullanılır, öyleki, bir lâmbanın bozulması halinde akım, transformatörün primer sargısı üzerinden veya kontak üzerinden devresini tamamlar, diğer lâmbalar ışık vermekte devam ederler.

Seri devrelerin tatbikatına ait iki misal şekil l ve 2 de gösterilmiştir.

Seri devrelerde herbir lâmbadan geçen akım aynı olacağından bütün lâmbalar sabit bir ışık şiddeti vereceklerdir. Fakat, devredeki herhangi bir lâmbanın bozulması devreden geçen akımı değiştireceğinden, seri devreler üzerine sabit akım regülâtörleri ko-

"A

A

OOAA

fififlf

Yazan: Ayhan BEŞTEPE

Y Müh.

nur. (Şekil: 3). Böylece devredeki akım daima sabit tutulmuş olur.

Seri Devrelerin Tatbikatına ait Hava Meydanlarından Bir Misal:

Uçuş pisti boyunca, lâmbalar beton kaideler üzerinde monte edilir. Lâmbalara ait döküm muhafazalı transformatörler lâmbalarla irtibat yapıldıktan sonra toprak altına gömülür. Trafolarla, (Meydanın muayyen yerlerinde tesis edilmiş kumanda hücreleri içindeki) Sabit akım regülatörleri arasında tek iletkenli kauçuk izolasyonlu 3000 voltluk yeraltı kabloları üe irtibat yapılarak, seri devreler tesis edilir. Seri devrelere hücrelerden olduğu gibi kontrol kulesinden de kumanda edilebilir. Bu maksatla hücrelerle kontrol kulesi arasındaki irtibatlar yeraltı telefon tipi kablolarla yapılır. Herhangi bir arıza vukuunda bütün meydanın ışıksız kalmasını bertaraf etmek için pist boyunca sı-

UZ

Şekil 2

jronrj ____ om)

Çekil . 3 ralanmış lâmbalar birer veya ikişer atlayarak muntazam diziler teşkil edecek surette seri devrelere bölünür. Sabit Akım Regülatörleri üç, dört veya beş seri devreyi besleyecek şekilde imal ve teçhiz edilmişlerdir. PHILIPS tipi Sabit Akan Regülatörleri (Şekil: 4) : Bu regülatörler: primer kontaktör, giriş transformatörü, rezonans şebekesi, açık devre koruyucu tertibatı, selektörler, geri işaret transformatörleri, kontrol anahtarları, sigortalar ve çıkış terminallerini haiz olup, b'onlann hepsi çelik bir kabine ile örtülmüşlerdir.

Giriş trafosu gerilim ayar. uçlan ile teçhiz edilmiş olup, regülatör 380 - 390 - 400 - 410 ve 420 voltluk gerilimlerde çalışabilir. SK l butonuna basmakla, S1 primer kontaktörü vasıtasıyla T1 giriş transformatörü (X, X2 400 V.) şebekesine bağlanır.

Giriş trafosunun segonderi, A B C D sabit akım rezonans şebekesinin A ve B uçlarına bağlanmıştır. Sabit akım şebekesinin CD çıkış devresindeki akım giriş trafosundaki akımla doğru orantılıdır. ABCD Sabit akım devresi Wheat - Stone köprüsü tarzında bağlanmış Ct C2 kapasite ve L, L2 şelflerini ihtiva eder. Sabit akım çıkış devresinin herhangi bir şekilde açık devre olması halinde, C ve D arasındaki gerilim tehlikeli yüksek değerlere vasıl olacağından, L, T2 S2 açık devre koruyucu tertibatı ilâve edilmiştir. Ln Şok bobininin demir gövdesinin mağnetik endüksiyonu çıkış akımının kesilmesiyle çıkış gerilimi nominal değerin iki mislinden çok daha az bir değere sınırlanacak şekilde seçilmiştir. Bu vaziyette, akün La den ve T2 akım trafosundan geçerek S2 rölesini çalıştırır. S2 nin kontakları S, primer kontraktörünün bobini ile irtibatlı olup S, primer kontaktörü vasıta-siyle regülâtör X, XQ devresinden çıkar.

Uzaktan kontrol

Geri işaret

SABİT AKIM REGÜLATÖRÜ Şekil. *

B. M. M. — 25-26

Sabit akım şebekesinin C ve D çıkış terminalleri l, II, III nihayet IV ve V seri aydınlatma devrelerine bağlanmıştır. Normal

olarak, aydınlatma devresi SK 3, SK 4, SK 5,

SK 6 anahtarlarının kumanda ettiği kontaklar vasıtasile kısa devre edilmiştir. Bu anahtarları kapatmak suretiyle, bu anahtarlara

ait seri devreler faaliyete geçer.

Aydınlatma devreleri, müsbet geri işaret

için, T 3, T 4, T 5, T 6 trafoları Ue teçhiz edilmişlerdir.

Doğrudan doğruya regülatör üzerinden

kumanda yapılacağı vakit primer kontaktör

SK I butonuna basılarak devreyi bağlar. SK

2 butonu ile devre açılır.

Eğer, uzaktan, Kontrol Kulesinden dev

relere kumanda edilmek isteniyorsa, SK 8

anahtarını «Uzak» durumuna getirmek

lazımdır Bu durumda kontrol SK İ, SK 2,....

SK 6 dan kontrol kulesindeki kumanda tab

losuna çevrilir.

ı-

Yukanda izah edilen sabit akım regülatörü ile sadece bir parlaklık kademesi temin

edilebilir. Eğer, muhtelif parlaklık kademeleri isteniyorsa, bu halde parlaklık kontrol

regülatörleri kullanılır. Hava şartlan görüş

mesafesini değiştireceği için, görüş mesafesine göre parlaklık kademesi de değiştirilir.

PHILIPS PARLAKLIK KONTROL REGÜLATÖRÜ : (Şekil: 5)

Parlaklık kontrol regülatörü, statik tip sabit akım regülatörü olup elle veya uzaktan seri bağlı aydınlatma devrelerinin lâmbalarının parlaklık kontrolunda kullanılır. Regülatör, 6,6, 5,2, 4,1, 3,4 veya 2,8 amperlik sabit akımları temin edebilir. Bu kademelerdeki akımları verebilmek için, regülatör parlaklık kontrol röleleri ile teçhiz edilmiştir. Parlaklık kontrol röleleri 95 -120 volt 50 Hz. de çalışır.

Fiziki Karakteristikler:

Regülatör prensip olarak iki kısımdan müteşekkildir.

1 — Çelik etanş kabine

2 — Anahtar kabinesi

1 — Çelik etanş kabine'nin içinde, tama men madeni yağ ile kendi kendine soğutulan, giriş transformatörü, kapasıtıf transforma tör, akım transformatörü, iki reaktör, iki kondansatör ve çıkış transformatörü bulu nur.

2 — Anahtar kabinesinde, primer kon taktör, parlaklık röleleri, koruyucu röleler (bir akım rölesi ve zaman rölesi), selektör ve kontrol anahtan yer almıştır Anahtar kabi nesine konmuş olan srıcager eleman havayı kuru olarak tutar. Sigortalar ve Xv XN, X2

E M M. — 25-26

giriş terminalleri ile H.,, H2 çıkış terminalleri anahtar kabinesinin arkasına alınarak hasar ve çarpmadan korunmak için birer hücre içine yerleştirilmişlerdir.

Giriş transformatörü : Primer 240 volt olup, gerilim ayar uçları ile teçhiz edilmiştir. Keza, segonder sargı da,.çıkış akımına tekabül eden gerilimi değiştirecek 5 adet gerilim ayar ucunu ihtiva eder. Bu suretle regülatör çıkış akımı değiştirilebilir.

Çıkış transformatörü : Çıkış devresini giriş devresinden izole eder. Rezonans şebekesi akımını 6.6 Amperlik çıkış şebekesi akımına tahvil eder.

Rezonans Şebekesi: İki reaktör, bir kapasitif transformatör, iki bobin ve bir kondansatörü haizdir. Kapasitelerin imal toleranslarını bertaraf etmek için bir bobin kullanılmıştır. Reaktör mağnetık devresinde sabit bir hava aralığı olması dolayısıyla, bütün regülatörlerde reaktörlerin reaktansları aynı kıymettedir. Kapasıtif transorfmatörde, uygun ayar ucunu seçmekle, iki kondansatörün zati kapasiteleri ve ortak kapasiteleri reaktörler vasıtasıyla rezonans için ayar edilebilir. Kapasitif transformatör, kondansatör gerilimleriyle, çıkış transformatörünün gerilimini sınırlar. Reaktörler ve kapasitif transformatör rezonans köprüsü şeklinde olarak bir kondansatörle alternatif olarak bağlanmıştır. Kondansatörler, tamamen madenî zarf içinde kapalı olup, vazelin ile tecrit edilmişlerdir.

Parlaklık Röleleri : BR l, BR 2, BR 3,

BR 4, ve BR 5 ile gösterilmiş 5 adet röle ve 3 adet yardımcı röle (Anahtar kabinesinin arka tarafında yerleştirilmiş olup), giriş transformatörünün sekonderindeki gerilim ayar uçlarım değiştirme vazifesini görürler. Bu röleler, zati olarak, 2,8, 3,4, 4,1 5,2 ve 6,6 amperlik çıkış akımlarına kumanda ederler. Normal olarak rölelerin esas kontakları açık durumdadır. Aynı zamanda birden fazla rölenin kapanmasına karşı muhafaza tedbiri olmak üzere (5 adet parlaklık rölesini kilitlemek için) normal halde kapalı, yardımcı kontaklar ve 3 adet yardımcı röle kullanılır. Röleler 50 Hz. ve 95 - 120 volt arasındaki herhangi bir gerilimde çalışır. Parlaklık rölelelerinden herhangi biri faaliyete geçince, esas kontaklarının kapanması dolayısıyla, giriş trafosunun sekonder gerilimi rezonans şebekesine bağlanır Böylece, H, ve H, uçlarından sabit bir akımın akması temin edilmiş olur. Beher parlaklık rölesi için çıkış akımı ve parlaklık şiddetli aşağıdaki tabloda belirtilmiştir.

PARLAKLIK KONTROL REGÜLÂTÖRÜ ( ŞEKiL S )

Tr—s., r.—v,, r.—s .T-v

Amper Röle

2,8 BR1 3,4 BR2 4,1 BR3 5,2 BR4 6,6 BR5

Parlaklık Şiddeti % 0,2 '% 1 %5 % 25 % 100

Görüş

Mesafesi İO mil'den fazla 5-10 mü 2 - 5 mü 1 - 2 mü 1 mil'den az.

Koruyucu Röleler: Seri devredeki herhangi bir kopukluk yani açık devre teşekkülü halinde B,,, B4 arasındaki gerilim tehlikeli yüksek değerlere vasü olacağından bu mahzuru ortadan kaldırmak için bir akım trafosuna bağlı akım ve zaman röleleri yerleştirilmiştir. Açık devre halinde akım rölesi çalışmaz, aynı anda zaman rölesi faaliyete geçer. Zaman rölesi primer kontaktöre kumanda ederek regülatörü devreden çıkartır.

Organizasyon Plânlaması

Yazan : J. K. HODNETTB

Westlnghouse idare Müdür Muavini

Çeviren :

A. N. BEŞOK

Y. Müh.

Organizasyon plânlaması bazan bir idarenin muhtelif seviye ve mes'uliyetlerinin herkes tarafından bilinmesini temin eden basit bir blok çizimi ve bunların hatlarla birleştirilmesi ameliyesi olarak tahayyül edümektedir. Bu durum hernekadar üzerinde durulmağa değerse de, organizasyon plânlaması organizasyonun sadece bir plân üzerine dökülmesinden ibaret değüdir. Her hangi bir grubun organize edilmesi; o grubun muvaffakiyeti veya muvaffakiyetsizliği üzerinde, verimli ve iktisadî bir çalışma veya aksi durumun meydana gelmesinde, grup önderlerinin yetiştirilmesi ve tanınmasında yardımda veya ikinci perdede kalmalarında, yüksek moral temininde veya moralin yok olmasında esas tesir sahibidir. Ekseriya takdir edilmediği halde, organizasyon plânlamasının ehemmiyeti hakikatte hiç bir zaman fazla mühimsenmiş sayüamaz.

Basit olarak izah edildiğinde, çalışan bir organizasyon plânı iyi bir plândır. Fakat bunun en tesirli bir plân olup olmadığı ne kadar dikkatle meydana getirilmiş olduğuna bağlıdır. En tesirli olabilmesi için aşağıda yazılı diğer hassalanda ihtiva etmesi lâzımdır : Organizasyon verimli, iktisadî ve mümkün olduğu kadar basit olmalı ve muayyen bir grubun ihtiyaç ve faaliyetlerine cevap verebilmelidir.

En arzuya şayan bu duruma erebümek esaslı bir muvaffakiyettir. Bu durumu muhafaza edebilmekte o derecede zor bir iştir. Hiç bir kimse tarafından bilinerek yapılan bir gayretin neticesi olmasa dahi her organizasyon değişir. Organizasyon büyür ; bazan parça parça olmak, üzere, kendisini tekrar organize eder; kısımlarını idare eden şahısların ina-

nış ve karakterlerine göre değişme temayülü gösterir; ve yeni durumlarla baş edebilmek için değişir. Bu faktörler muvacehesinde tesirli bir organizasyonu idame ettirmek basit bir iş değildir. Bazan ufak fakat devamlı olan değişiklikler tamamen farkına varılmadan, bünyenin bozulmasına sebeb olurlar.

Bu meal değişikliklerin bir kısmı kaçınılmaz - ve ekseriya iyi - olmakla beraber, bir organizasyon bu esaslar muvacehesinde idare edilmeyecek kadar mühimdir. Analiz ve plânlama için devamlı bir gayret gösterilmelidir.

Büyük veya küçük her hangi bir kumpanyanın organizasyonunun genel mevzuu tam olarak ele alınırsa, bu bir kaç cilt dolduracak kadar etraflı bir mevzudur. Büyük bir kumpanyanın organizasyonu bazan o kadar karışık olabilirki, bir şahsın bütün niçin ve nedenleri bilmesine imkân yoktur. Fakat plânlama mevzuu daha basit temellere irca edilebilir. Orzanizasyon eğer ünite esası üzerinden ele alınırsa, en küçük grupta fertler üniteleri teşkü ederler. Daha büyük organizasyonlarda grub ünitenin yerini alır, grublann bir araya gelmesi üniteyi meydana getirir ve ilâh.... En büyük kumpanyalar dahi ufak grublann bir kolleksiyonudur. Esas olarak ekseri organizasyon meseleleri, büyüklük farkı gözetmeksizin, her kumpanya için müşterektir.

Organizasyon Plânlamasının Esasları: Orzanizasyon plânması, birbirinden farklı fakat birbiriyleriyle alâkalı iki yoldan mütelâa edilebilir. Birinci yol ferdi, yakın istikbale ait, tasa - menzilli olanıdır, Esas olarak bu yol, halen mevcut olan bir organizasyonun kullanılışı ve tadilatından ibarettir .Bu ise,