SİRKECİ - HALKALI (ELEKTRİKLİ TREN BANLİYÖ HATTI) SİNYALİZASYONU HAKKINDA UMUMİ BİLGİ

UDK: 625: 656.25

SİRKECİ HALKALI (ELEKTRİKLİ TREN BANLİYÖ HATTI) SİNYALİZASYONU

HAKKINDA UMUMİ BİLGİ

Herhangi bir demiryolu istasyonunun ve mıntıkasının sinyalizasyon planlanmasında ilk ola rak istasyon ve güzergâh vaziyet plânı göz önüne alınır. Vaziyet plânından kasıt, istasyon dahilin deki yolların ve istasyonu diğer istasyonlar ile bağhyan hatların durumudur.

Sirkeci Halkalı arasındaki istasyonların sın yal kumanda unsuru, mahalli kumandalı S İ E M E N S tipi puşbutonlu sinyal kumanda ma sası olup, istasyonun vazıyet planındaki sahayı ihtiva eder Bu saha dahilindeki makas, sinyal ve hat maniaları (derayman papuçları) gibi te sisler arıklaşman plânına göre düğmeleri vası tası ile idare edilirler.

Anklaşman plânı, trenlerin istasyondan sevk ve istasyona kabulü ve dolayısıyle yolların tan zimi ile ilgili olarak seyrüsefer emniyetini sağ lamak maksadı ile tertiplenmiştir Bu plân yol modeline göre tertip edilirken trenlerin seyir cihetleri, makas durumları, sinyaller, seyir yol ları ile bunların tanzim ve çözümü, yol ve ma kas kısımlarının serbestıyetı ve var ise otomatik blok göz önüne alınır.

İstasyonlarda yolların tanzimi, bu anklaşman plânına göre kumanda masasından, o yol güzer gâhındakı sinyal, makas ve hat manialarının tanzimi sureti ile yapılır. Sirkeci ve Halkalı Gar larında ise yol tanzimi otomatik olarak yapılır. Meselâ: Sirkeci Garına tren kabul edilsin. (Ku manda kulesi treni hangi yola kabul edecek ise o yola ait düğme ile giriş sinyalinin düğmesine ayni zamanda basarak bu yol üzerindeki makas ları ve giriş sinyalini otomatik olarak tanzim eder ve kilitler. Tren şevki için çıkış sinyali düğ mesi ile hat düğmesine ayni zamanda basılarak o yol üzerindeki makaslar ve çıkış sinyali oto matik olarak tanzim edilirler

Sinyalizasyon tesisatı ıkı kısma ayrılabilir

A — İç T e s i s a t :

İç tesisat, istasyonlarda istasyon binasının bir bölümündeki röle ve akümülatör dairelerin de toplanmıştır. İç tesisata dahil olan kumanda masası ise hareket memurunun odasına yer leştirilmiştir. Sirkeci ve Halkalı garlarında iç tesisat kumanda kulelerindedır. Buna göre iç tesisat: I — Röle dairesi, 2 — Akümülatör da iresi, 3 — Kumanda masasından müteşekkildir

I — Röle Dairesi :

Tesisata ait röleler, bu odada bulunan ve geş tel (Gesttel) tabir olunan demir tesbit çerçeveleri üzerine monte edilmişlerdir. Tesisatla ilgili trans

Özer ERY ÖNER

Y. Müh. TCDD formatörler, kuru redresörler, dirençler, kon dansatörler ve sigortalar da bu geşteller üzerine alâkalı oldukları kısımlara yerleştirilmişlerdir.

Geşteller sırası ile numaralanmış olup makas grup rölelerini, seyıryolu tanzim çözme sinyal düğme röleleri ve blok rölelerini ihtiva ederler. Son geşteller ceryan tağdiyesi ile ilgili tesisata tahsis edilmişlerdir

Röle dairesinde, gerilim değişmelerini önle mek ve gerilimi daimi olarak sabit bir değerde tutmak maksadı ile kullanılan bir Regel trafo, ya ni sürekli olarak gerilim ayarı yapan mono faze bir endüksiyon (transformator'u) regülatör'ü bu lunur. 220 volt gerilimi j 44 volt sınırlar ara sında ayarlıyarak sabit tutar. Bu transforma tör, miline akuple edilmiş basınçlı yağlı bir mekanik regülatör ile beraber çalışır.

Role dairesi duvarına tesbit edilmiş, 220 V. 50 Hz. lık alternatif akımla beslenen biri 60x15 VA, diğeri 12x5 VA değerlerinde iki kuru red resör grubu vardır. Bu Selen, redresörlerden birincisi röleler için lâzım olan 60 V. luk doğru gerilimi, ikincisi ise rayların beslenmesi için gereken 12 V. luk doğru gerilimi temin ederler, Akümülatör dairesindeki 60 V. ve 12 V. luk ba taryalar, ilâve yükleri karşılamak maksadı ile, bu redresörlerle tampon çalışırlar.

Makas tahrik motoru faz sargılarının disi metrik yüklenmeleri anında bunun şebekeye intikalini önlemek için, nıagnetik kuplaj temin maksadı ile araya değiştirme oranı 1 : 1 olan bir transformatör konmuştur. Üçgen yıldız bağlı, 3,5 KVA gücünde, değiştirme oranı 380: 400 volt olan "bu transformatör da röle dairesinde bu lunur.

Yedikule istasyonu röle dairesinde ayrıca fre kans yükseltici asenkron motor grubu vardır. Ye dek olarak da 60 V. luk bir doğru akım motoru ile akuple, 125 Hz. lık akım üreten generatör grubu bulunur. Bu grupta doğru akım motoru nun ikazını ve dolayısı ile devir sayısı değişimine bağlı olarak, 125 Hz. lik frekansı ayar maksadı ile bir de Pinç regülâtörü bulunur.

2' — Akümülatör Dairesi:

Bu dairede iki batarya bloku bulunur. Birinci blok 12 volt temin eden batarya grubu olup 6 tane akümülatorden, ikinci blok ise 60 volt temin eden batarya grubu olup 32 akümülatorden müteşekkildir. Akümülatör dairesi röle daire sinin hemen bitişiğinde bulunur ve bir bara va sıtası ile röle dairesine irtibatlanmıştır.

: M.M. 60

3' — Kumanda Masası:

Kumanda masası istasyon hareket memurunun odasına yerleştirilmiş olup memur bu masadan trenlerin kabul ve şevklerini idare eder.

Sirkeci ve Halkalı garlarında ise kumanda masaları kumanda kulelerine yerleştirilmişler dir. Ve bu kulelerdekı vazifeli memurlar tara fından idare edilirler. Sirkeci garında bir tane kumanda kulesi vardır ve yolların birleştiği nok tada bulunur. Buradaki vazifeli memur trenlerin kabul ve şevklerini, manevraları, peron nöbetçi memuruna vereceği talimat ve karşılıklı anlaş maya • göre idare eder. Halkalı garında ise iki kumanda kulesi mevcuttur. Kulelerden biri ga rın Soğuksu yönünde olup kumanda kulesi I, di ğeri ise garın Yarımburgaz yönünde olup ku manda kulesi 2 diye adlandırılırlar. Kumanda ku lesi İde garın mes'ul hareket memuru vazife görür Kumanda kulesi 2 de ise 1 sayılı kuman da kulesinde vazifeli nöbetçi hareket memuru nun emir ve talimatına göre hareket edecek mes' ul bir memur vazife görür.

Kumanda masası üzerinde istasyon yollarını gösterir minyatür hatlar, istasyon makasları, gi riş çıkış manevra sinyalleri, hat maniaları ve

bunların tahrik düğmelerini ihtiva eden yol mo deli mevcuttur.

Kumanda masası, ayni Ölçüdeki hücrelerin bir araya monte edilmesinden teşekkül etmiş olup bu hücrelerde kontakt tertibatı, gösterge lamba ları ve düğmeler bulunur.

Makas ve sinyallerin durumlarını; yolun ser best veya meşgul olduğunu ve benzeri seyir te zahürlerinin nöbetçi memur tarafından kontrolü nü mümkün kılmak üzere kumanda masası hüc releri ışıklandırılmıştır.

Devamlı sarı ışık sükûneti, devamlı kırmızı ışık çıngırak çalmadığı takdirde hattın meşgul olduğunu, çıngırak çaldığı takdirde de bir arı zayı; fasılalı sarı ve kırmızı ışığın uzun müddet devamı yine bir arızayı bildirir. Masadaki hüc relerin ışıklandırma dereceleri kumanda masa sının sağ tarafındaki şalterin muhtelif pozisyon lara getirilmesi suretiyle mahallin, hava şartla rının değiştirdiği aydınlığına göre ayarlanır.

Kumanda masası üzerinde bulunan hücre ve düğmeler,, yol modeli iç ve yol modeli dış hüc re ve düğmelen olmak üzere ikiye ayrılır:

1 — Yol modeli iç hücre ve düğmelerin bir birleriyle irtibatı ve çalıştırma şekilleri ile ru muzları aşağıda gösterilmişlerdir.

İç hücreler:

Makas düğmesi Sinyal düğmesi Yol düğmesi Hat düğmesi

Rumuiu

MD SD YD HD

Makas tanzimi için

MGD ile'

Sinyal tanzimi için

YD (Veya hat d.)

Giriş sinyallerinin tanzimi için SD ile.

Çıkış sinyallerinin tanzimi için SD ile

2 — Yol modeli dış hücre düğmelerinin birbirleriyle irtibatı ve tahrik şekilleriyle rumuzları aşağıda gösterilmiştir.

Dış hücreler:

Makas grup düğ. Sinyal grup düğ.

Sinyal Tevakkuf grup düğmesi Yedek sinyal grup düğmesi Çıngırak susturma düğmesi Seyir yolu iptali yardımcı düğmesi Makas yardımcı düğmesi Ters çıkma sayacı Sinyal arıza muhbiri Makas arıza muhbiri Şebeke Muhbiri Durmadan geçişi bozma düğmesi Devamlı şarj

Rumuzu MGD SGD

STGD

YSGD

Makasların tanziminde MD ile beraber Münferit manevra sinyali ve ışıklı manevra sinyali tanzimi için SD ile beraber Manevra, giriş ve çıkış sinyallerinin iptali için SD ile beraber kullanılır. Yedek sinyalerin tanzimi için SD ile beraber kullanılır.

ÇSD Arıza ihbarlarının susturulması, tek düğme ile

SYIYD

MYD

TÇS SAM

Tanzim edilmiş seyir yollarının çözümü için YD ile beraber kullanılır. (Sayaçlı).

izolasyon arızalı ve meşgul makasların tanzimi için MD ile be raber kulanılır. Makastan ters çıkmada sayaç otomatik yazar. Her nevi sinyal arızasında çıngırak çalar ve kırmızı ışık yanar.

MAM Her nevi makas arızasında çıngırak çalar ve kırmızı ışık yanar.

ŞM Şebeke ceryanının devamınca yanar, ceryan kesilince söner. DGBD Durmadan geçiş işletmesinin iptali için YD ile beraber kullanılır.

60ŞA Sarı ışık yandığı müddetçe bataryanın şarjlı olduğunu gösterir.

Deşarj

Devamlı şarj Deşarj

Gece Gündüz düğmeleri Hat Maniası

60DE

12ŞA 12DE

GE/GÜ

Bataryanın deşarj olduğunu gösterir, çıngırak çalar ve kırmızı ışık yanar. Sarı ışık yandığı müddetçe bataryanın şarjlı olduğunu gösterir. Bataryanın deşarj olduğunu gösterir, çıngırık çalar, kırmızı ışık yanar. Sinyallerin gece ve gündüz ayar düğmelen.

HM Derayman papucunun tanziminde MGD ile kullanılır.

Kumanda masasında, giriş yolunun başında ve çıkış yolununda, hem gidiş ve hem de geliş hatlarında olmak üzere, küçük işaret ışıkları (ki lit göstergeleri) mevcuttur. Bunların ışıklı hali, seyir yolunun tanzim ve kilitlendiğini gösterir. Makas ve sinyallerin çalışmalarında daha doğ rusu çalıştırılmalarında kolaylık olmak üzere il gili düğmelerin bazıları renklendirilmişlerdir.

lan yerlere ve tanzim şekillerine göre sınıflan dırılırlar.

(1) K a d e m e S i n y a l i : B u sin yaller de tanzim şekillerine göre üçe ayrılır: 1 — Katar tarafından tanzim edilen sinyal, 2 — Hem katar, hem de kumanda masasından tanzim edilen sinyal, 3 — Kumanda masasından tanzim edilen sinyal.

DKÎ

kumanda masası

j

San 1 x Sarı 2 yi haiz lebden? 3IQ)«{Î (Vfcdik sinyali'*)

Bu tesisatta bir düğmeye basılması halinde sinyal ve makaslarda herhangi bir hareket vuku bulmaz. Ancak anklaşma plânına göre irtibatlan mış iki düğmeye aynı zamanda basılmak sure tiyle makaslar ve sinyaller istenilen duruma ge tirilirler. Her hareketin sonunda ilgili memur ait olduğu göstergeye bakarak istenilen vazıye tin tahakkuk edip etmediğini kontrol eder. İste nilen vazıyet hasıl olmadığı takdirde aynı ha reket birkaç defa tekrar edilir, yine bir netice alınmazsa tesisatta arızanın mevcut olduğu an laşılır.

B — Dış tesisat:

1) Sinyaller:

Trenlerin manevraları, kabul ve şevkleri için kulanılan işaret lâmbalarıdır. Bunlar kullanıldık

Katar tarafından tanzim edilen sinyal ile, hem katar ve hem de kumanda masasından tan zim edilen sinyallere f a z l a k a d e m e s i n y a l i adı verilir. Zira bu gibi sinyaller sadece ait oldukları kademenin sinyalini belirt mekle kalmazlar, kendilerinden sonra gelen sinya lin durumunuda işaret ederler. Bu sinyaller kırmı zı, sarı ve yeşil olmak üzere üç renk ışık gösterir ler Kırmızı ışık gösteren lâmbaya ait iki flâman vardır. Biri yedek flâmandır. Esas flâman yan dığı zaman yedek flâman otomatik olarak dev reye girer ve kırmızı ışık gösterir.

Sarı ışık gösteren iki lâmba vardır. Birinci sine Sarı 1 lâmbası, ikincisine Sarı 2 lâmbası denir. Sarı 1 lâmbası tek başına kullanıldığı halde, Sarı 2 lâmbası Sarı 1 lâmbası veya yeşil lâmbası ile beraber kullanılır ve sığınma (iç

tinap) hattı ile ilgili sinyali verir. Fazla kademe (iki kademeli) sinyalinde tezahür edecek sinyal şekilleri:

1. Sinyalde yalnız kırmızı yanıyor iken: 1 inci kademe işgal altında, sinyal önünde dur, demektir.

2. Sinyalde yalnız yeşil yanıyor iken . 1 inci ve 2 nci kademeler serbest yani yol serbest de mektir.

3. Yalnız Sarı 1 yanıyor iken :.

a — Birinci kademe serbest, cari yola giri lecek ve cari yolda durulacak demektir.

b — Birinci ve ikinci kademeler serbest, cari yoldan geçilecek ve içtinap' hattında durula cak demektir.

4. Sarı 1 ve Sarı 2 beraber yanıyor iken 1 inci kademe serbest, içtinap hattına giriş ser best, fakat çıkış kapalı demektir

5 Yeşil ile Sarı 2 beraber yanıyor iken : 1 inci ve 2 inci kademeler serbest, içtinap hattın dan durmadan geçilecek demektir.

İstasyona girişte bulunan ve katarın istas yona kabulünde kullanılan sinyale G i r i ş S i n y a l i , istasyondan çıkışta bulunan ve katarın şevkinde kullanılan sinyale de Ç ı k ı ş S i n y a l i adı verilir. Hareket memuru ol mıyan istasyon ve durakların çıkışında bulunan ve katar tarafından tanzim edilen sinyallere de Y o l B l o k S i n y a l i adı verilir.

Sinyal yeşil yanarken, kumanda masasında yeşil ışık gösteren sinyal göstergesi, sinyal sarı yandığı zaman da yine yeşil ışık gösterir.. Zi ra sinyalin kumanda masasında sarı ışık gös tergesi yoktur.

(2) M a n e v r a S i n y a l l e r i :

Bu sinyaller katarların istasyonda manevra yapması için kullanılır. Münferit halde veya fazla kademe sinyalleri ile birlikte bulunurlar. Fazla kademe sinyali ile bulunduğu halde iki beyaz lâmbadan müteşekkil olup ışıklı halde manevra serbest demektir. Münferit bulunduğu halde üç lâmbadan müteşekkildir. Işıklı mania sinyali de denen bu sinyalin sol üst köşesindeki lâmba kırmızı, çapraz olan diğer iki lâmba ise beyazdır. Kırmızı ışık gösterdiği zaman ki bu sin yalin esas durumudur, tren ve manevra için, dur demektir. Çapraz iki beyaz lâmba yanarsa, manevra serbest demektir Geç veya' dur şek linde sadece iki halı belirttiklerinden manevra sinyallerine E s a s S i n y a l adı d a ve rilir.

(3) Y e d e k S i n y a l l e r : Herhangi bir arızî sebepten dolayı, bu tesisat ta kullanılan giriş ve çıkış sinyalleri, yol blok sinyalleri açılmadığı takdirde sınyalerın sol alt köşesine konulmuş ve kullanıldığı zaman üçgen 'şeklinde üç beyaz ışık gösteren yedek sinyaller kullanılır.

Yedek sinyallerin açılması, giriş ve çıkış sin yallerinde olduğu gibi sadece birkaç saniye müd

B.M.M. 60

detle ilgili düğmelere basılmak suretiyle temini mümkün olmayıp, ait olduğu giriş veya çıkış sinyali düğmesi ile yedek sinyal grup düğmesi (YSGD)'ne tren geçinciye kadar devamlı basıl ması ile mümkündür.

Herhangi bir arıza yüzünden gidiş veya ge liş yollarından birisi seyrüsefere kapalı kalması halinde bu hat kısmında tek yoldan işletilecek ve ters taraftan sevkedilecek olan trenlerin is tasyondan çıkışları, yolun kumanda masasından serbest duruma getirilmemesi sebebi ile, yedek sinyalle sağlanır.

Yedek sinyaller ancak arıza olduğunda kul lanılır ve her kullanılışta kumanda masasında ki hususi sayaç yazar.

(4) H a r e k e t E m r i S i n y a l i :

Trenler için hareket emrini bildirir. Münfe rit olarak veya fazla kademe sinyali direğine merbut olarak bulunur. Münferit vaziyette bu lunduğu yerler fazla kademe sinyali olmıyan durak mahalleridır. Bu sinyal bizzat hareket me muru tarafından, istasyon duvarına merbut ha reket emri sinyali kilidine anahtar sokulup çev rilmek suretiyle açılır ve yeşil ışık gösterir.

2) Katar Hareket Emri Sinyali Kilidi :

Bu kilitler, istasyonlarda istasyon binası du varına tesbit edilmiştir. Halkalı garında ise ban liyö yollarına ait olanları istasyon binası duva rına, diğer yollara ait olanları da peron çatı ayak ları üzerine muayyen yerlere tesbit edilmiş olup hususi anahtarları vasıtası ile nöbetçi peron me muru tarafından katarlara hareket emri sinyalini açar.

3) Hareket Müsaade Göstergesi :

Çıkış sinyalinin seyir durumunu gösterdiğini istasyonda hareket memuruna bildirir. İlgili çı kış sinyali seyir durumunu gösterdiğinde meyilli beyaz biı ışık huzmesi görülür. Bu sinyalin ma kinisti ilgilendiren bir mânası yoktur. Hareket Müsade göstergesi, istasyon çatı duvarına mon te edilmiştir.

4) Y ol Mıknatısları :

Tren yolunun içine yerleştirilmiş bu mıkna tıslar daimi mıknatısıyeti haiz olup birer muha faza kutusu içinde bulunurlar. Ayrıca mıknatıs muhafaza kutusu içinde, akımla beslendiği müd detçe yol mıknatısının mıknatısıyetıni ifna ede cek bir sargı tertibi vardır Ayni sinyale ait iki mıknatıs kutusu içindeki sargılar birbiri ile pa ralel bağlanmıştır.

Her kademe sinyalinin 150 metre önünde bi ri, sinyalin dibinde ise diğeri olmak üzere o sin yale, ait iki yol mıknatısı bulunur. Bu yol mık natısları, sinyal kırmızı ışık gosterıyorken elekt rikli lokomotifin veya elektrikli banliyö treni nin sinyali geçmek istemesi halinde vazife gö rür Yol mıknatıslarına karşılık olarak lokomo tifin ve trenin alt kısmına yerleştirilmiş olan tren mıknatısları, yol mıknatıslarının üstünden geçtiği zaman tren frene geçer Tren, ilk yol

mıknatısı üzerine gelince fren yapmıya başlar, ikinci mıknatıs üzerinde yapılan ikinci bir fren ile de durur. Sinyal serbest yol durumunu gös termekte iken, mıknatıs kutuları içindeki sargılar 150 volt doğru akımla beslenerek yol mıknatısı nın mıknatısıyetini ifa edeceklerinden, frenlen memiş olarak tren geçer.

5) Makaslar ve Hat Maniaları :

Makaslar, kontak tertibatının yardımı ile ku manda masasında bulunan durum göstergeleri ile kontrol edilirler. Durum göstergeleri, makasın meşgul olup olmadığını ve hangi pozisyonda bu lunduğunu gösterir.

Makasın zayit ve nakıs olmak üzere iki du rumu vardır. Zayit durumu, seyrüseferi esas hat ta göre tanzim eden durum, nakis durumu ise branşman hattına göre tanzim eden durumdur.

Makasın zayit durumda iken tren branşman hattından çıkarsa veya makas nakıs durumda iken tren esas hattın, makasın göbek tarafındaki kıs mından gelirse makas dili tekerlekler tarafın dan zorlanarak pozisyon değiştirir. Bu olaya « M a k a s t a n T e r s ç ı k ı ş » denir. Emniyet ve işletme bakımından makastan ters çıkmaya kat'ıyyen müsaade edilmez. Makas mo tor sargıları seri olarak 60 voltluk doğru akı mın kontrolü altındadır. Makastan ters çıkış ha linde makas tahrik kontakları vaziyet değiştire ceğinden, bir faz sargısı devreden çıkar ve kont rol akımı iki faz sargısı üzerinden devresini ta mamlar. Bu halde geçen akım artacağından Ma kas Kontrol Rölesi 2 çeker. Bu arada tahrik kontakları vaziyet değiştirir, değiştirmez Makas kontrol rölesi 1 de düşmüştür. Makas kontrol Rölesi l'in düşmesi ile Makas Arıza Çıngırağı Rölesi Gecikmeli olarak düşer ve Makas Çıngı rağı çalar. Makas Kontrol Rölesi 2'nin çekmiş olması ise Ters Çıkış Sayacının yazmasına se bep olur. Kumanda masasında, ayni zamanda makas göstergesi de devamlı blink yapmıya baş lar.

Makastan ters çıkışta, makas meşgul ise, ma kas göstergesi devamlı olarak fasılalı kırmızı ışık; meşgul değil ise makas göstergesi devamlı olarak fasılalı sarı ışık gösterir.

Trenin makas dil ucundan girişi halinde, ma kasın, tekerlek tarafından dil ucundan açılarak herhangi bir kazaya sebebiyet verilmemesi için dil ucu kontrolü vardır. Dil ucu hususi bir meka nizma ile kilitlenir. Makas el ile tahrik edilirken dil uçlarının kilitlenmedikleri, dil nihayete gel diğinde işitilecek bir çıtlama ile kontrol edilir.

Sirkeci Halkalı arasındaki tesisata bağlı ma kaslar (gar makasları da dahil) 380 voltluk üç fazlı kısa devre sargılı asenkron motorlar tarafın dan aradaki bir dişli tertibat ile tahrik edilirler.

Motor ve dişli tertibat tamamen kapalı bir muhafaza içine alınmışta1. Motor momenti 35 kgcm'dir. Motora gerilim şehir şebekesinden tat bik edilir. Şebeke ile motorlar arasında üçgen yıldız bağlı ve çevirme oranı 1 :1 olan 3,5 KVA

gücünde bir transformatör yerleştirilmiştir. Bu transformatörün konmasına sebep, motor faz sargılarının disimetrık yüklenmeleri anında bunun şebekeye intikalini önlemektir. Üçgen yıldız bağlamayı haiz transformatörde, se konder tarafta nötr hattı mevcut olduğu halde, toplam amper sarımlar, mıknatıslanma akımı nın ihmal olunmasında, sıfıra eşittir.

Şebeke cereyanında bir arıza vukuunda veya makasın kumanda masasından idaresinin müm kün olmadığı hallerde makas hususî tahrik kolu ile çevrilmek suretiyle tanzim olunur. Tahrik kolu, motorun miline yerleştirilerek el ile çevir mek suretiyle makas çalıştırılır. Bunu kullana cak olan şahısları tehlikeden korunmak için tah rik kolu yerine takılmadan evvel, tahrik mani velasına merbut bulunan ceryan kesme manda lına takılan hususî anahtarla ceryan kesilir.

Makas fenerlerinin aydınlatılması, garlarda elektrik ile, istasyonlarda ise fosforesan siste mine göre sağlanır.

Hat maniaları, istasyonların yükleme ve bo şaltma yollarına bırakılmış vagonların herhan gi bir sebeple harekete geçerek kazaya meydan vermemeleri için kullanılan derayman papuç larıdır Bu papuçlar rayın üzerine kapaklanmak suretiyle vagonlara mania teşkil ederler.

6) İzole ray devreleri :

Trenin yol üzerindeki mevkiini tayin etmek veya yolun tren tarafından işgal edilip edilme diğini anlamak maksadı ile rayların akımla bes lenmeleri cihetine gidilmiştir.

Raylar, akımla beslenebilmeleri için, kısım kısım izole edilmişler ve bu suretle izole ray akım devreleri meydana getirilmiştir.

Sirkeci Halkalı tesisatında, banliyö kısmı

.hatları, bilumum istasyon ve duraklar, gar yol

ları tamamen izole edilmiştir. İstasyonlarda,

makaslar ve yol kısımları ayrı ayrı izole edil

miş, istasyonlar arası ve blok sinyalleri arasın

daki hat kısmı ise münferit izole ray akım dev

relerine ayrılmıştır.

<•

Bu tesisatta izole ray devreleri, beslendikle ri akıma göre, ikiye ayrılırlar:

a — Doğru akımla beslenen izole ray devre leri,

b — Alternatif akımla beslenen izole ray devreleri.

Doğru akımla beslenen izole ray devreleri; 12 voltla beslenirler. Bu devreler üzerinde bulu nan izole ray röleleri ray daimi olarak akımla beslendiğinden, çekik bulunurlar. Tren hangi ray kısmı üzerinde bulunuyor ise; tren tekerlekleri biri gidiş diğeri dönüş iletkeni vazifesi gören ve izole edilmiş olanında potansiyel bulunan, diğeri ise topraklanmış olup potansiyeli sıfır olan iki ıkı rayı kısa devre etmesi sebebi ile, o kısma ait izole ray rölesi akımsız kalır ve düşer. Bu rölenin 'düşmesi o yolun meşgul olduğunu ku manda masasında gösterir.

B.M.M. 80

Yolları besliyen 12 voltluk doğru akım, «Gretz,» montajına göre bağlanmış redresör grubundan elde edilmektedir. Redrese edilen bu akımın pul zasyonunu (dalgalanmasını) gidermek maksadı ile «Dröser* tabir olunan bobinler izole ray dev relerinin üzerine konmuştur.

Ayrıca izole ray devrelerinin üzerinde ayar di rençleri de bulunur. Böyle bir ayar direnci tek sıra bir bobin gibi sarılmış olup üzerinde te şekkül eden oksit tabakası izolândır. Basınç al tında bu izole tabaka özelliğini kaybettiği için, ayar yapılmak istendiği zaman direncin üzerin de bulunan çember iletken kaydırılarak sıkış tırılır.

12 voltluk doğru akımla beslenen izole ray röleleri, rayın sipesifik direnci ve diğer direnç ler sebebi ile birkaç voltluk gerilim altında çalı şırlar. Bunlar hassas ayarlı rölelerdir Meselâ, Yedikule ile Kazlıçeşme arasında Yedık'uleden çıkış hattı üzerinde bulunan 15 no. lu hat kıs mına ait izole ray rölesinin normal çalışma ge rilimi 1,33 volt, akımı 29,15 mA ve müsaade

ve hatta hiç potansiyel farkı kalmıyabilir. Bu ise izole ray rölesinin düşmesine ve hat meşgul ol madığı halde hattı daimi olarak meşgul göster mesine sebep olur.

Bunun için izole ray devresi alternatif akım la beslenir Ancak, bu halde elektrikli tren se yir iletgeninden geçen ve devresini ray üzerin den tamamlıyan 50 Hz. lik akımın tesirinden kurtarmak maksadı ile izole ray devreleri 125 Hz. lik akımla beslenirler.

Bu tesisatta 125 Hz. lik akım elde etmek için frekans değiştirici (yükseltici) asenkron motor grubu kulanılır. Bu grup şehir şebekesinden beslenir. Frekans değiştirici asenkron motorun statoruna 50 Hz. 3x380 voltluk şebeke gerilimi tatbik edilmektedir. Asenkron motorun rotoru ise, stator döner alanının aksi yönünde 1500d : d lik bir hızla tahrik edilmektedir. Stator döner alanının rotor iletkenlerini kesme hızma n, sta torun döner hızına n, ve rotorun hızına da n.. denirse; n = n] + n2 olur. Buna göre elde edi len frekansın hesabı:

n = — , na=İL , _L = _! + n , , f=fı+Pn,

P

PP P

fı=50

p=3

n2=1500

d/dak~25

/d sn

f=50

+3 x 25

f=125 HT bulunur.

edilen maksimum gerilim 4,84 volt olup Z 35 tipi bir röledir.

Bu tesisatta, akımla beslenen rayların üze rinden 25KV gerilim altında bulunan elektrikli tren seyir iletkeni geçmektedir. Bu husus goz önünde bulundurularak, izole ray devresi ve bu nunla ilgili tesisatı koruyabilmek için, izole ray ile nötr (topraklanmış) ray arasına çalışma ge rilimi 300 volt olan gerilim sigortaları konmuş tur.

Alternatif akımla beslenen izole ray devre leri : Tren hattının civarından geçen ve hatta paralel giden tramvay yolları olması halinde izole ray devresi alternatif akımla beslenir. Zi ra : tramvay motoru 550 voltluk doğru akımla beslenmektiedir. 550 voltluk gerilim, beslenme noktasından seyir iletkeni ve tramvay rayı vası tası ile motor uçlarına tatbik edilmek istenen gerilimdir. Fakat besleme noktası ile akım çe kilen noktalar arasında tramvay rayı üzerinde, rayın spesifik direnci sebebi ile 50 volta kadar bir gerilim düşümü olabilir. Muhtelif değerlerde meydana gelebilecek gerilim düşümünde, ray ların ek yerlerinin tesiri de büyüktür. Bu geri lim düşümünden dolayı tramvay rayının birbi rinden uzak iki noktası arasında bir potansiyel farkı meydana gelir.

Bu potansiyel farkı, demiryoluna paralel gi den veya civarında muhtelif kavisler çizerek geçen tramvay yolundan, demiryolunun toprak lanmış olan nötr rayına bir akım geçirir. Bu şekilde potansiyel kazanan nötr ray ile izole ray arasındaki 12 votluk potansiyel farkı azalır

Şehir şebekesinin kesilmesinde, 125 Hz. lik akımı temin maksadı ile ayrıca yedek bir grup konmuştur. Grup 60 V doğru akım ile akuple ve milinde takometrık bir dinamosu bulunan 125 Hz lik generatörden ibarettir. Doğu akım motoru ka tenerden alınan akımın 60 voltta redrese edılme ' si suretiyle tahrik edilir Redresör, motorun munzam yüklerini karşılamak üzere devreye gi ren 60 voltluk bir batarya ile tampon çalışmak tadır.

Bu yedek generatör grubunun devir sayısı 1875 m/dak ve çift kutup sayısı

4 x 1875

p = 4 olup f =

= 125 Hz. olduğu

60 görülür.

Yenikapı Yedikule arası ve Yedikule istas yon dahili yollar Yedikule'den, Sırkeci'nin gar dahili yollan da Sirkecı'den 125 Hz. lik akımla beslenirler izole ray devrelerinde kullanılan al ternatif akım iki fazlıdır.

Üç fazlı sistemin iki fazlı sisteme çevrilmesi « S c o t t» bağlaması ile temin edilir.

Bu bağlamada iki adet bir fazlı transforma tör kullanılır I ve H transformatörlennin pri mer sargıları üç fazlı şebekeye özel bir şekilde bağlanmıştır. I numaralı transformatörün pri mer sargısı üç fazlı sistemin iki ucuna ve II numaralı transformatörün primer sargısı da üç fazlı şebekenin üçüncü ucu ile I transformatö rünün primer sargısının orta noktasına tesbit olunmuştur. I transformatörünün sekonderindeki

E.M M. 60

faza, rayları beslediği için, yol fazı; n transfor matörünün sekonderindeki faza da yardımcı faz denir.

Sekonder sargılarda endüklenen iki faz ge rilimi arasında faz farkı 90 derecedir.

Scott bağlamasında sekonder taraf simetrik yüklendiğinde primer taraf yani şebeke fazları da simetrik yüklenmiş olurlar.

Bu tertipte kullanılan ve « M o t o r R ö 1 e » tabir olunan izole ray alternatif akım rö leleri ise, Scott bağlamasından elde edilen iki faz gerilimi ile beslenen iki faz sargısından mü teşekkildir. I transformatörünün sekonder sar gısında endüklenen gerilim (yol faz gerilimi), raylar vasıtası ile, hattın diğer ucunda bulunan motor rölenin yol fazına ait sargıya tatbik edilir. Motor rölenin diğer sargısı ise doğrudan doğru ya yardımcı faz gerilimi altındadır. Bu iki sargıya tatbik edilen gerilimlerin 90 derecelik 'faz farkı sebebi ile, rölenin rotoruna bir elektrıkı moment tesir eder. Ve rotor bir pozisyon gösterir. Tren hat üzerinde bulunuyorken, yol fazı gerilimi ile beslenen röle sargısının uçları kısa devre edile ceğinden, röle rotoru pozisyon değiştirir. Rotor ile irtibatlı kontaklar çalışarak, hattın meşgul ol duğu kumanda masasında görülür.

Ray akım devresindeki endüktif gerilim düşü münü önlemek maksadı ile devreye paralel bir kondansatör, gerilim ile akım arasındaki faz far kını düzeltmek maksadı ile de sen bir kondansa tör bağlanmıştır.

Ray akım devresindeki endüktıf gerilim düşü da, Motor Role, ise hattın diğer ucunda bulu nur. Aradaki transformatör tertibi, nisbeten uzun mesafe gösteren iki istasyon arasındaki hat için, bir enerji nakil sistemi gibi vazife görür. İzole ray devreleri alternatif akımla beslenen istasyon içi yollar ve makaslar için bu tertibe lüzum yoktur.

7') Dolaplar (Şrank'lar) :

Bunlar, sinyalizasyon tesisleri ile ilgili röle, transformatör, redresör ve akumülâtör grupla rını, yol güzergâhında bulunmaları icap eden yer lerde muhafaza etmek maksadı ile trenyolu ke narlarına yerleştirilmiş, dolap vazifesi gören, kapalı hücrelerdir.

8') Direk Transformatörleri :

İstasyonlarda, sinyal tesislerinin beslenmeleri için lâzım olan akımı temin maksadı ile, yedek olarak kullanılırlar. Hat boyunda ise ilgili tesi sat için gereken akımı dolaplara temin ederler. 25 KV. luk elektrikli tren seyir iletkeni gerilimi ni 220 volta düşüren bu transformatörler katener direkleri üzerinde bulunurlar.

Direk transformatörleri 5 KVA gücünde yağ ile soğutmalı transformatörlerdir.

AKIM BESLEME VE DAĞITIM ŞEKİLLERİ :

Sirkeci Halkalı arası sinyalizasyon tesisleri ıç;n lâzım olan akım üç yoldan temin edilir: 1 — Şehir şebekesi'nden, 2 — Yedek şebeke grubun' dan, 3 — Kâtener'den.

Şehir şebekesi daimi olarak, yedek şebeke grubu ve katener yedek olarak kullanırlar.

Şehir şebekesinden alınan akım, biri makas transformatörü diğeri gerilim ayar transforma törü olmak üzere iki yeri besler. Makas transfor matörleri üzerinden makas motörlerı beslenir. Gerilim ayar transformatörü üzerinden ise tali transformatörler, redresör grupları beslenir ve bu şekilde sinyaller, yol mıknatısları, hareket emri sinyali, gösterge lâmbaları, izole ray akım devreleri ve röleleri için lâzım olan muhtelif de ğerlerdeki gerilimler de voltajı sabit gerilim ayar transformatörü tarafından temin edilmiş olur.

_ _ _ — . AC a l c ı m l a ' e \ _ . _ Venlleapı Vtdlkuk vrasL ' /za/c ray hat dvvm.

s

T

' Ye

Tr

—.

F o»

jlti

IIİK I T™(O

OıOIO

MI

T<

^ ıiolt ray ^ Topraklanr^m rqj

! uw

U

tatn

ih

SLJ

*

M.M. eo