TÜRKİYE'NİN ELEKTRİKLENDİRİLMESİ VE > ETÜDÜ

Türkiye'nin

I. GİRİŞ:

Bu yazımızda Türkiye'nin elektriklendirilme si mevzuunda geçmiş yıllardaki tatbikatın ne ticeleri ile gelecek yıllara ait plânlar üzerinde umumî bir izah yapmak ve bu suretle EBAS CO projesinin yerini daha iyi belirtmek istiyo ruz. «EBASCO Projesi» dediğimiz proje esas itibariyle Türkiye'nin toplam enerji istihlâkinin % 70 ını içine a'an Kuzey Batı Anadolu enterkon nekte şebekesinin 1970 senesine kadarki enerji ihtiyaçlarının karşılanması için inşa edilmesi ge reken üretim ve enerji nakil tesislerini içine almaktadır. Halbuki, bunların dışında kalan bir çok tesisler vardır ki, elektriklendirme plânı için de nazarı itibare alınmıştır. Kuzey Batı sistemi dışındaki bölgelerde inşası gereken üretim ve qakil tesisleri ile bütün Türkiye üzerindeki kü çük irtibat hatları, tevzi şebekeleri ve transfor matör postaları gibi tesisler, EBASCO projesi dışında ve fakat Türkiye'nin umumî elektriklen dirme plânında gösterilmesi icap eden başlıca projeleri teşkil etmektedirler.

I I . TÜRKİY E'NİN ELEKTRİKLEND1RİLME SİNİN ANA HATLARI:

1. Memleketimizde Elektrik Enerjisinin Gelişmesi:

Memleketimizde elektrik üretiminde en önemli gelişmeler 1952 yılından sonra başlar. 1952 ye ka darki elektrik tesislerimiz daha çok mahallî ve münferit ihtiyaçların karşılanması maksadıyla ku rulmuş olup, bunlar ekseriyetle bir sınai işletme , nin muharrik kuvvet ihtiyacının yanında, yakın kasaba veya şehrin ışık ihtiyacımda karşılamış lardır.

1952 de inşa edilen Çatalağzı İstanbul enerji nakil hattı, bizde enterkonnekte sistem işletme sinin çekirdeğini teşkil etmiştir. Sonradan inşa edilen yüksek gerilimli hava hatları ve diğer büyük santrallarla sistem teşekkül etmiştir. En terkonnekte sistemin kurulması sayesinde elekt rik üretiminde teknik ve ekonomik yönlerden birçok faydalar sağlanmış olup bunlardan başlı caları: ^ a) Büyük ünite kullanabilmesi dolaylsiyle santrallarda randıman artmıştır.

b) Evvelce % 100 nisbetinde yedek ünite tesisi gerekirken sistemde bu nisbeti % 15 20 ye indirmek kabil olmuştur.

c) Tesislerin büyümesi ile kW başına isa bet eden birim yatırım miktarı azalmış, dola yısiyle tesis bedellerinde ucuzluk sağlanmıştır.

d) Münferit santrallarda münhasıran kıy metli taşkömürü veya dövizle temin edilen

UDK : 33 ve "EtosauEtiidö

A. Su» ÖRNEKOL. Y. Müh. E. İ. E.

akaryakıt sarfedilirken, enterkonnekte sistem bunların yerine kötü kaliteli kömürü, linyiti ve su kuvvetlerini ikame etmiştir.

e) Münferit santalların kifayetsiz ve eski miş durumlarından dolayı ekseriya başvurulan tahdıtli çalışmalar ortadan kaldırılmış, enerji bol ve kesintisiz olarak sağlanmıştır f) Küçük işletmelerde kalifiye teknik ele man bulundurulmaması, gerekli yedek parçala rın güç temin edilmesi, tamir ve bakım masraf larının yüksek oluşu gibi birçok problemler, sis tem işletmesi sayesinde kendiliğinden ortadan kalkmıştır.

Aşağıda Tablo I de, memleketimizde elektrik enerjisi üretim gücü ile yıllık üretimler, yıllık ortalama artışlar ve'nüfus başına istihlâk edilen e'ektrik enerjisi değerleri gösterilmiştir:

Tablo I ile elektrik istihsalinin enerji kay naklarına' göre ' dağılımını gösteren EMM. nin 35 36. sayı 10. sayfasında verilen tablo ve elekt riklenmiş yerlere ait Tablo 2'nın incelenmesin den şu sonuçlar tesbit edilebilir:

a) Elektrik üretimindeki gelişmeler memle ket yakıt ekonomisinin icap ettirdiği şekil ve istikamette olmuştur. Nitekim 1945 yılında üre timin % 78,2 si taşkömürü ile yapılmışken 1960 ta bu nısbet % 13,9 a düşmüş, buna karşılık lin yitin iştiraki % 10,2 den % 19,2 ye, su kuvvetle rinin hissesi ise % 4,6 dan % 35,5 a yükselmiştir. Bu arada düşük kaliteli taşkömürü 1945 de hiç yok iken 1960 ta üretimin % 20,4 ünü karşıla mış gözükmektedir.

Şu halde gerek taşkömürü gibi kıymetli bir yakıtın enerji üretiminden çıkarılıp endüstri ih tiyaçları için kaydırılması, ve yerine kötü kali teli taşkömürü ile linyitlerin geliştirilmesi ve gerek hidrolik kaynakların geliştirilmesi yönle rinden enerji sektörü yatırımları memleket eko nomisine faydalı olmuştur.

b) Elektrik üretiminde artışlar 1950 den bu yana yılda ortalama % 14 olmuştur. Bu oldukça hızlı artış şüphesiz sanayi sektörü yatırımlarıyla olduğu kadar, elektrik şebekesinin ve enterkon nekte sistemin genişletilmesiyle de ilgilidir.

c) Elektriklenmiş yerlerin toplam nüfusu nisbeti 1945 de % 21 iken 1959 da ancak % 39 a çıkabilmiştir. Enterkonnekte sistemin ana şebe kesini tesis ettikten sonra küçük irtibat hatları yapmak suretiyle şehir ve kasabaların sisteme bağlanması gerekir. Geçmiş senelerde bu küçük irtibat hatları üzerinde gerektiği önemde durul madığı aşikârdır. Bu bakımdan, elektrik sektö

EM.M

Kurulu guç 1000 kWh

TABLO: Üretim Milyon kVVh

Termik Hid. Toplam Hid. Termik Hid. Toplam Hid

217 3,2 383

14 387 3,5

236 10

246 4,1 504

24 528 4,5

390 18

408 4,4 700

30 790 3,8

574 38

612 6,2 1491

89 1580 5,7

809 221 1030 21,4 1646 657 2303 28,5

842 216' 1158 27,3 1895 691 2586 26,7

1960 (M) 853 407 1260 32,3 1862 1024 2886 35,5

Üretimde ortalama yıllık artış

6 9 15 13,5 12 11,5

Nüfus başına üre tim kWh./ nüfus

22 28 38 65 88 96 104

(M) Muvakkat rakamlardır. Elektriklenen Yerler:

Elektriklenmiş yerlerin

Adedi

Nüfusu %

TABLO: II

Toplam Nüfus

Elektrikli yerler nüfusunun nısbetı

Elektriklenen nüfusta senelik

18790

20947

24111

24797

25505

26232

2,5

26980

rüne bundan sonra yapılacak yatırımlarda tevzi

genişlemesi bu sistemden faydalanan şehir ve ka

şebekeleri dediğimiz bu İrtibat hatları için daha bü

sabalarda büyük gelişmeler meydana getirmiştir.

yük nisbetlerde hisse ayırmak lâzım gelmektedir

Bu noktayı aşağıdaki Tablo IH açıkça göstermek

Bölge santralları ve enterkonnekte sistemin

tedir :

TABLO: III

Belde İsmi

Bağlantıdan evvelki

Bağlantı

1959 Yılı 103 k W h İstihlâki

Bağ'antıdan sonraki yıllık artış % si

Afyon Ankara Bursa Eskişehir İstanbul Kütahya Adapazarı Karabük Aydın Balıkesir Manisa Mersin Tarsus Adana Siirt Kırıkkale Bolu Düzce Tavşanlı Amasya Elazığ Erzincan

86700

12478

242210

195b

12916

2411 103598

12128 8155 275504 1790 5174 1910

• 6883 • 3451

1613 1596

14701 1173 930 830 771 501 473 1364 302

2880 163703

17622 21224 " 587534

2621 7593 3062 3662 11117 48t>4 7137 3886 25824 3200 1313 1815 1448 1061 1159 1772 1276

9,4 16,5 13,3 17,3 11,4 21,0 ^ 21,1 23.4 32,3 27,1 . 19,1 25,5 34,6 20,6 65,3 12,3 47,7 36,9 28,2 25,1 14,0 26,1

Yukarıki tabloda, sisteme bağlantıyı takiben enerji istihlâkinde görülen yüksek nısbetlerdeki artışların izahı için başlıca üç madde zikredıle • bilir:

a) Senelerin biriktirdiği ihtiyaçların birden karşılanması, b) Bağlantı senesinde yeni bitmiş büyük sınaî tesislerin devreye girmiş olması.

c) Elektrik satış tarifelerinin getirdiği ucuz luk.

Bunlardan sonuncu madde üzerinde kısaca durmak istiyoruz. Büyük santralların ve enter

konnekte sistemin kurulması suretiyle elektrik enerjisi maliyetinde hissedilir derecede azalma meydana geldiğini ifade etmiştik.

Bunu belirtmek üzere iy ve V numaralı tab loları veriyoruz. Bu tabloların incelenmesinden çıkan netice şudur:

Enterkonnekte sistemlerin gelişmesiyle bütün Türkiye'nin ortalama elektrik enerjisi maliyetin de 1948 den bu yana sabit fiatlarla mukayesede % 24 nisbetinde azalma hâsıl olmuştur.

TABLO: IV

1947 1959 Y ılları arasında istihlâk edilen enerjinin müstehliklere mal oluşu

Yıllar

Elektrik satış hasılatı ve oto prodüktür mas. 10TL A

İstihlâk edilen Müstehlike kWh

enerji • ortalama maliyeti

103 kWh

•krş/kWh

B

Geçinme indeksi d) 1948 = 100

D

Sabit fiatlarla ortalama kWh bedeli

Krş/kWh 1948=100

1947 1948 1949

45 205 57.151 ' 63.344

541.160 585.733 633.929

8,35

9,76

9,99

8,43 9,76 9,25

86,3 100,0 94,8

1950 1951 2652 . 1953 • 1954 '

69.243 78 905 93.206 105.433 110.033

687.806 764 005 878.527 1.012.538 1.191.516

10,07

9,78

100,2

10,33

10,13

103,8

10,61

9,92

101,6

10,41

9,29

95,2

9,23

7,57

77,6

1955 1956 1957 1958 1959

146.672 177.063 213.108 255 211 392.029

1.347.250 1.544.839 1.757.039 1.916.540 2.170.491

10,89 11,46 12,13 13,01 18,06

138 . "

153 172 198 243

7,89 7,49 7,05 6,57 7,43

80,2 76,7 72,2 67,3 76,1

(1) Kaynak İstatistik Bülteni No. 80 Sayfa 31. (•) E İ E İdaresi İstatistik Servisi etüdlerinden alınmıştır

TABLO: V

1952 ve 1959 yıllarında bölge sistemleri ve münferit santrallerden enerji alan müstekliklertn istihlâkleri ve kWh bedelleri (cari fiatlarla)

İstihlâk 10e kWh

Ortalama kWh bedeli kş./kWh

Ortalama kWh bedeli 1952 fiatlarıyla

1952 Bölge Sistemleri Münferit Türkiye Toplamı 1959 Bölge Sistemleri Münferit Türkiye Toplamı 1959 Bölge Sistemleri Münferit Türkiye Toplamı

o«

ea

'Sı

o

<£

HO

H

161/) 43,9 205,0

528,5 145,0 673,6

689,$ 188,9 178 ,5

18,98 24,83 20 ,23

7,56 8,13 7,68

412,6 123,6 536,2

256 283 262

1330,4 1743 ,0 21,05 14,10 15,76

103,8 427,5 38,37 23,03 27,46

1634,3 2170,5 25,04 15,77 18,06

1952 değerleri 100 kabul edildiği takdirde

253 " 110

205 • 170

(•) E İ E . İdaresi İstatistik Servisi etüdlerinden alınmıştır

5a

>> aOC3

,©

w

18,98 24,83 20,23

7,56 8.13 7,63

9,27 6,21 16,89 10,14 11,03 6,94

6,94 12,09 7,95

Tablo V de 19§2 ve 1959 seneleri için bölge enterkonnekte sistemleri ile münferit santrallar la beslenen yerler için ayrı olmak üzere elektrik kWh bedelleri gösterilmiştir. Bölge sistemlerinin tesiri bu tabloda daha iyi tebarüz etmektedir. Câri fiyatlarla mukayesede görülüyor ki, kWh bedelleri bölge sistemlerinde 1952 ye nısbetle 1,54 misli olmuşken münferit yerlerde bu 2,29 misli olmuştur

1952 fiatlarına irca ederek mukayese yapıl dığında, münferit yerlerde elektrik fiatlarının hemen hemen aynı kaldığı, buna karşılık bölge sistemlerinde % 34 kadar azaldığı görülür Mu kayeseyi tamamlamış olmak için bölge sistemi içinde ve dışında bulunan şshirlerden tipik bir kaç tanesinde 1950 ve 1960 için ikWh) bedelle rini görelim.

Bu mukayeseler gayet açık olarak göstermek tedir ki elektrifikasyon davasında' bölge enterkon nekte sistemlerinin sür'atle gelişmesini sağlıya cak tedbirlere başvurmak lâzımdır Bunun için, büyük ve orta çapta enerji nakil hatlarıyla, tevzi şebekelerine mümkün olduğu kadar fazla yatırım yapılması icap eder.

ilk altı ayda % 16,3 nısbetınde olan artışın son altı ayda % 7.8 e kadar düşüş kaybettiği görülür. inkılâbı takıbeden devreye ait olan bu düşüşün

TABLO :. VII

Y)llar

154 66 33 26—15 Toplam kV. kV. kV. kV. (Km.)

1926 1929 1931 1940 1946 1948 1949 1950 1951 1952 1853 1954 1955 1956 1957 1958 1960

_

65 2

105. 8

14 0 105 8

17 0 105 8

98 6 77 0 105 8

—.

98 6 92 5 162 3

238. 0 % 98 6 183 5 172 8

238 (I 98 6 160 5 172 8

238 0 98 ,6 198. 5 184 8

267. 4 259 4 328 5 184. 8

1251 2 234 4 378 5 234. 8

2574 5 334 4 428. 5 234. 8

1956 4 645 4 676. 6 321 1

2038 3 851 4 803. 1 321 1

8.4 65.2 105 8 119.8 182 8 281 4 308 9 308 9 353 4 602.9 669.9 819.9 1040.1 2098 9 2542.2 3599.5 4013 9

TABLO: VI a) Bölge Sistemlerine Bağl 1 Yerler :

Şehirler

kWh bedelleri (Krş)

Tenvirat

Sanayi Tenvirat

Sanayi

kWh bedellerinde 1950 den 1960 a artış %

Tenvirat Sanayi

Bursa Balıkesir Eskişehir Adapazarı b)

Sivas Erzurum Samsun Diyarbakır Antakya

29 33 25 48

Münferit Kalan

17 30 30 24 35

20 18 15 36

Yerler: 8,5

15 20 15 25

30 22 22 23—34

35 70 54 44 , 45

26 16—20

10 36

33 65 40,5 40 45

+ 3,5 —33

—42

+ 30

—13

—32

+ 106 + 134 + 80 + 84 + 29

+ 288 + 334 + 100 + 167 ' + 80

Aşağıdaki Tablo VII 1960 sonu itibariyle mem leketimizdeki mevcut yüksek gerilimli enerji hat larının devre uzunluklarını göstermektedir (Kilo metre olarak).

Yukardakı izahatla elektriklendirme işlerimi zin gelişmesi hakkında umumî bir bilgi vermeye çalıştık. Bu izahatımızı, «Türkiye'nin Aylık Brüt Üretimleri» tablosunun incelenmesiyle biti receğiz Elektrik üretiminin seyri bir memleke tin ekonomik gidişatı hakkında bilgi verecek en iyi müşirlerden biridir. Memleketimizde 1958 ve 1959 istatistik rakamlarına göre bu yılların ilk altı aylık rakamlarının mukayesesinde % 10,4 kadar artış olduğu, son altı aylık mukayesede bu artışın % 13,9 a çıktığı görülür. 1959 ve 1960 muvakkat rakamları arasında aynı mukayese yapıldığında

başlıca sebepleri olarak umumî ekonomik gidişin yavaşlaması, piyasada iş hacminin azalması veya durgunluk ve yatırımların durdurulması gibi hu suslar zikredilebilir.

2. Elektrik Sektörü Y atırımları :

1951 1959 devresinde memleketimizde yapılan yatırımlar ve o yıllara ait malı gelir rakamları aşağıda Tablo IX da verilmiştir.

Sekiz yılın ortalamasına bakacak olursak, umu mî yatırımların millî gelire nisbetı % 12.5 ve elektrik sektörü yatırımlarının millî gelire nis beti ise % 0 735 olarak bulunur.

Bu yatırımları OEEC memleketlerindekilerle mukayese etmek üzere aşağıda 10 numaralı Tab lo verilmiştir.

E M M. 65

TABLO: VIII TÜRKİ Y E'Nİ N TOPLAM AY LIK BRÜT ÜRETİMLERİ VE ARTIŞLARI (%)

Birim: Mil. kWh.

Aylar 1955 0/ 1956

0/

1958 % /o

e

'%

1960 %

n m

IV V VI vn vm

IX X XI

I28,9 14,0 117,4 15,3 131,0 11,8 125,4 11,4 124,7 11,0 124,9 12,9 126,5 9,0 125,3 19,1 133,2 19,5 143,9 23,3 148,6 16,4 149,9 16,4

147,0 16,5 171,2 13jO 135,4 • 11,8 151,4 11,8 146,5 16,5 170,7 11,5

193,5 169,2 190,3

139,7 138,4 141,0 137,9 149,2 150,2 177,4 173,0 174,5

16,8 163,2 14,2 158,1 11,6 157,4 13,1 155,9 13,3 169,0 12,4 179,0

8, 7 192,8 12,9 194.3 11,0 193,7

7,4

8,5

16,6 11,2 11,6 13,8

9,9

12,5

175,3 184,9 170,8 181,8 188,0 199,8 219,5 212,8 218,0

BİRİKMİŞ TOPLAMLAR

11,0 14,1 10,8

8,7 9,8 8,3 8,9

"8,6 11,9 14,3 17,7 20,4

214,7 193,1 210,8 190,6 203,0 185,0 197,9 204,1 223,6 250,8 249,9 262,5

%10,4

15,9 18,2 13,7 18,6 13.3 16,0

7,5 9,3 9,5 4.5 9,0 8,1

248,8 228,2 239,7 226,0 229,9 214,7 212,8 223,0 244,8 262,0 272,3 283,8

% 16,3

II in

IV V VI VII vm IX X XI

128,9 14,0 246,3 14,7 377,3 13,7 502,7 13,1 627,4 12,7 752,3 12,7 878,8 12,2 1004 ,1 13,0 1157,3 13,8 1281,2 14,9 1429,8 15,0 1579,7 15,2

147,0 282,4 428,9 568,6 707,0 848,0

985,9 1135,1 1294,3 1471,7 1644,7 1819,2

16,5 171,2 14,2 322,6 15,0 493,3 15,5 656,5 15,2 814,6 14,6 973,0

14,4 1127,9 14,3 1296,9 14,0 1475 ,9 13,4 1668,7 13,3 1863,0 13,1 2056,7

Latı İllerin 1579,7 15,2 1819,2 13,1 2056 ,7

13,0 12,4 12,1 10,9 12,1 11,5 12,2 12,1 12,0 12,2

11 ',9 12,0

193,5. 11,0 362,7 12,4 555,0 c .11 9 728,3 '•"J 11,1

OL

913,2 c 10,8 1084,0^ 10,4

1265,8. 10,2 1453,8 10,0 1653,6 *J 10,2 1875,1 c?' 10,7 2085 ,4 "~ 11,4 2303 ,4 _ 12,3

214,7 . 15,9

407,8

618,6 ı 15,9

809,2 "Sİ 16.5

1012,2

15,8

1197,3

15,9

1395,1 . 14,7

1599,3

14,0

1822,8 2075 ,6 2323,5

»* 1 3 ' 4 1 12,0

2586,0 , 11,6

248,8 ,. 19W İ96O

477,0

farkı

716,7 942,7 1172,6

m 190,1 Mil.

' f~ küovatıaat co

1—t

1387,3

1600,1 .

1823,1 2067 ,9 2529,9

c , ™ 1*9,1 Mil.

2602 ,2 ,_H kilovatuat

2886,0 ^

12,0 2303 ,4

% 13,9 12,3 2586,0

0/ 7,8

Artıg

Gayrî Safi Millî Hasıla (108 TL) Yatırım/Millî Gelir % Elektrik Sektörü yatırımlarının a) Yatırımlara Nisbeti % b) Millî Gelire Nisbeti %

.rABLO IX

1951 1958 Yatırımlar

1952 1953 1954

12 27 10

5.92 0.59

14.32 13

3.86 0.50

16.82 11.9

5.17 0.62

17.11 15.8

6.78 1.07

21.06 14.8

7.61 1.13

1956 1957 1958

24.33 11.2

6.32 0.78

30.53 36.11 11.6 ' 11.7

5.04 5.21 0.58 0.61

Memleketimize ait değerlerle mukayese edil diğinde görülecek ki, enerji istihlâkinde yıllık artış nisbetle.ri bizde ve bizim gibi nisbeten geri kalmış OECD memleketlerinde diğerlerine nazaran daha yüksektir (% 15 17), buna karşılık ileri seviyedeki memleketlerde yatırım nisbetleri çok yüksek (% 20 25) iken bizde bu nisbet ortalama % 12 civarında kalmıştır. Şuhalde evvelemirde bizdeki yatırım nisbetlerini % 12 den % 20 ye

tedrici bir surette yükseltmek lâzım geldiği ifâ de edilebilir.' Elektrik sektörüne ayrılacak kıs ma gelince bu bütün dünyada millî gelirin % 0.5 i ile % 1,5 2 si arasında değişmektedir. Geri kal mış bir memleket olmamız hasebiyle bizdeki nisbetın üst tarafta olmasına çalışmak gerekir. 1950 1960 devresindeki ortalama % 0 735 nıs betini önümüzdeki on senede % 1 1,5 a çıkar mak icap edecektir.

TABLO X OECD MEMLEKETLERİNDE Y ATIRIMLAR VE ENERJİ İSTİHLÂKİ

Memleket

Yatırımın (*) Millî gelire nisbetı (1951 1956)

Elektrik Sektörü Yatırımlarının (••) Nüfus başına Elektrik İs Enerjide (•)

Yatırımlara Nısbeti (1957)

Millî Gelire Nisbetı

Millî Gelir tihlâki f***) S yıllık artış

($) 1957

(kWh) ortalama %

Portekiz

Yunanistan

İtalya

İrlanda

Avusturya

Holânda

Almanya

Danimarka

Norveç

İngiltere

Belçika

Fransa

Lüksemburg

İsveç

izlanda

— 4.9 —

10.5 • 3.7

— 0.9

81 58 4.6 4.0 — 7.7 57

— 0\74 — — 2 32 0.89 — 0.17 2.37 0.82 0.78 0.72 —

1.61 1.48

213 277 487 504 596 737 845 962 989 1 .050 1 067 1 .176 1 .207 1 .219 1 .224

240 191 891' 588 1 .064 1 .139 1 .731 919 7 .391 1 .936 1 .391 1 .309 3 .722 3 .876 2 .610

17.1 17.2 6.8 9.9 9.4 8.4 10.4 10.4 6.0 7.0 4.4 7.0 8.2 6.6 14.9

(•) OEEC EL 58/1 (••) ECE EP No. 169 {«•••) OEEC EL 59/8

Bugüne" kadar elektrik sektörüne yapılmış olan yatırımların miktarı ve elektrik sektörü nün içinde dağılış nısbetlerı Tablo X ve Tablo XI de gösterilmiştir:

en açık delilidir. Halbuki elektrik yatırımların dan azamî fayda' ancak bu yatırımların, sektörün bu üg ana bölümü arasında dengeli bir şekilde dağıtılmasıyla elde edilebilir. Tevzi tesislerine ve bu arada şehir şebekelerine, yapılması ge

1949 sonunda Yüzdeler 1960 sonunda Yüzdeler

TABLO X I ELEKTRİK SEKTÖRÜ Y ATIRIMLARI (Milyon TL)

Enerji Üretim Tesisleri

Termik

Hidrolik

96 ,072 •78,6 474 ,427 28,1

5,382 3,8 1,416.103 54,2

Nakil Tesisleri

— — 392,191 15,0

Tevzi Tesisleri

88,852 27,6 332,257 12,7

140,306 100 2,615.078 100

Görülüyor ki 1949 sonuna kadarkı devrede ya pılan elektrik « sektörü yatırımlarının % 72 4 u üretim ve % 27.6 sı da tevzi tesislerine yapılmış tır. Münferit santrallar devresinde nakil tesisi olarak küçük ve kısa bazı hatlar yapılmış olmak la beraber bunlarda tevzi bölümünde gösteril miştir. 1960 yılı sonu itibariyle elektrik sektö rüne yapılmış yatırımlar 2 milyar 615 milyon TL. na ulaşmıştır. Bunun % 72.3 u üretim % 15 i nakil ve % 12.7 sı tevzi tesislerine aıtır Av rupa memleketlerinde ortalama olarak üretim % 60, nakil ve tevzi % 40 nisbetındedır Bizde görülen bariz nisbetsizlık, üretim tesislerinin yanında nakil ve bilhassa tevzi tesislerine ge

E.M.M 65

rektiği nisbette yatırım yapılmamış olduğunun en açık delilidir. Halbuki elektrik yatırımla rından azamı fayda ancak bu yatırımların, sek törün bu üç ana bölümü arasında dengeli bir şekilde dağıtılmasıyla elde edilebilir. Tevzi te sislerine ve bu arada çekiş şebekelerine yapılması gereken yatırım miktarını tesbit ve finansmanını sağlamak üzere Elektrik İşleri Etüd İdaresinde 1955 den beri çalışılmaktadır. Bu arada 1958 de Kalkınma ikraz Fonuna 45 milyon dolar tutarın da bir proje ile müracaat edilmiş ve proje tas vip edilmiştir, ilk kademede bunuii 7 milyon do larlık kısmı 15 şehir ve kasaba için olmak üze re tahsis edilmiş ve tatbikatına geçilmiş bulun

maktadır. Bu projenin devamı üretim, nakil ve tevzi tesisleri yatırımları arasında dengeyi sağ lıyacaktır.

3 — 1970 Y ılına kadar beklenen gelişmeler ve yatırımlar :

Bundan evvelki bölümlerde, 1950 1960 ara sındaki son 10 senelik devrede yatırım ortalama olarak mili! gelirin % 12 si olduğu halde enerji istihlâki artışının % 14 nisbetinde olduğunu ifa de etmiştik. Yunanistan, Portekiz, irlanda gibi bize nazaran oldukça iyi durumda olmalarına rağ men gene de düşük istihlâk seviyesinde bulunan memleketlerde de istihlâk artışı nisbeti % 15 17 civarındadır. Yatırım hacminin arttırılması bir zaruret olarak kabul edildiğine göre önümüzdeki 10 yıllık devre için elektrik istihlâk artışında, geçmiş 10 yıllık devrenin ortalamasını aynen al mak bizi aşırı bir tahmine sürüklemiyecektsr Buna nazaran, 1960 ta 2.886 milyon kWh olan elektrik üretimi 1970 te 10.700. milyon kWh'e erişebilecektir. Ayni düşüncelerle toplam pik guç talebinin 2400 MW'a erişebileceği tahmin edil mektedir. Bugünkü kurulu tesislerin kapasitesi 1250 MW olup bunlardan bir kısmı eski ve ça lıştırılmaları ekonomik olmıyacağından devre den çıkarılacaktır, bu suretle 1970 pik. ihtiyacını karşılayabilmek üzere —yedek ihtiyacı gözönün de tutulmak şartıyla— takriben 1600 MW tesis gücünde yçni üretim tesisleri inşa edilmesi gere kecektir. Bu tesislerden •

1150 MW Kuzey Batı Enterkonnekte siste minin inkişaf plânı içinde (EBAS CO Raporu)

100 MW Batı Anadolu Sistemi için 150 MW Çukurova Hatay Sistemi için 200 MW Diğer yerler ve bölgeler için mütalâa edilmektedir. Bu tesislerin inşası sonunda 1970 te elektrik üretiminde hidrolik santrallara ait nisbet tak riben % 75 e yükselecek, termik üretim nisbeti % 25 e inecektir. Memleketin bu suretle zengin akarsu servetlerinin değerlendirilmesi yönünde önemli bir hamle yapılmış olacaktır. Bugün halen hidrolik üretim %*35,5 kadardır Üretim tesislerine paralel olarak bilhassa memleketin güney doğu ve doğu bölgelerinde üretilecek büyük miktarlarda elektrik enerjisini batıya nakletmek üzere çok yüksek gerilimli ener ji nakil hatları tesis edilecektir. Halen çok mah dutdut sayıda şehir ve kasabaya elektrik veren enterkonnekte sistemin önümüzdeki 10 senede mümkün olan sür'atle genişlemesi için 33 66 154 kVluk nakil ve dağıtım hatlarının inşasına hız verilecektir. Halen enerjinin istihlâkinde büyük engeller den birini 'şehir şebekelerinin kifayetsizliği teşkil etmektedir. Bu bakımdan eski şebekelerin tevsi ve ıslâhı ile * yeni şebekelerin irtibat hatlarıyla birlikte ele alınması için gerekli yatırımlar ayar lanacaktır.

Yukarıda belirtilen işler için lüzumlu yatırım takriben 7,6 milyar T.L na baliğ olmaktadır. Şim di önümüzdeki 10, sene içinde elektrik sektörüne bu miktarda bir yatırımın yapılıp yapılamıyaca ğını araştıralım.

Sabit fiyatlarla millî gelir rakamlarındaki or talama artış son'üç sene için % 4,1 civarındadır. Bu ortalamayı kalkınma plânının başlangıç sene si olan 1963 e kadar aynen aldıktan sonra 1963 ten 1967 ye doğru millî gelir artış nisbetini ted ricen % 7 yâ çıkarmak suretiyle 1970 e kadar mil lî gelirimiz ile yapılabilecek yatırım miktarları bulunmuş ve Tablo XH de gösterilmiştir:

Bu tablonun neticesi olarak elektrik sektörüne 7.351 milyar TL lık yatırım yapılabileceği gö rülür. Gayet takribi olarak yaptığımız bu araştır ma, düşünülen miktarda (7,6 milyar TL.) bir yatırımın da nisbetlerde ufak bazı kaydırmalar yapmak suretiyle sağlanabileceğini göstermek tedir. Nitekim yatırım nisbeti belki 1963 ten iti baren % 18 civarında tutulabilir veyahut elek trik sektörü hissesi umumî yatırımların % 7 8 ine çıkartılabilır. lik 5 yıllık kalkınma plânı 1967 de biteceğine göre ikinci 5 yıllık devrede yatırım nisbeti % 20 25 civarında tutulabilir Bütün bu imkânları gözönünde tutarak kat'ıyetle ifade edebiliriz ki, 7,6 milyarlık elektrik sektörü yatırımları, 1970 sonuna kadar umumî yatırımlar çerçevesinde sağlanabilecektir, millî gelirimize bu yatırımların nisbeti 11 sene ortalaması ola rak % 1,07 tutmaktadır ki, gen kalmış bir mem leket için bu nisbet normaldir, hattâ daha arttı rılması gerekir.

Burada bir noktaya daha işaret etmek istiyo ruz. Bilindiği üzere, geçmiş yıllarda elektrik sek törü yatırımlarının büyük bir kısmı kendi öz kaynaklarımızdan karşılanmıştır. Uzun vadeli ve düşük faizli dış kredi sadece Seyhan hıdro elek trik santralı için sağlanabilmiştir. Diğer bütün tesisler ekseriyetle firma kredileriyle kurulmuş olup bu krediler çok yüksek faiz ve kısa vade leri yüzünden hem döviz kaynaklarımızın sür atle tüketilmesine hem de tesislerin pahalıya . mal olmasına sebep olmuştur. Enerji tesislerin de karakteri icabı, yatırılan sermaye 5 10 se ne gibi uzunca bir sürede geri ödenebildiği için, bu sektör yatırımlarında uzun süreli ve az faiz li krediler sağlanmasına çalışmak şarttır. Ni tekim, geri kalmış memleketlerin kalkınmasına yardım etmek maksadıyla kurulmuş bulunan milletlerarası 'finansman teşekküllerinin geçmiş senelerde açmış olduğu kredilere bir göz atıldı ğında görülecektir ki, enerji sektörüne verilen krediler çok önemli bir kısım teşkil ederler. Aşağıda Dünya Bankası ile Kalkınma İkraz Fo nu tarafından 30 Eylül 1959 a kadar açılmış kre dilerin miktarı kredilerin maksatlarına göre tas nif edilmiş olarak gösterilmiştir:

E.MJM.' «5

1960 1961 1962 1963 1964 1965 1966 1967 1968 1969 1970

Millî Gelir 10°

4 ,7 50,7 52,7 55,5 58,2 > 62,0 66,4 71,0 76,0 81,3 87,0

706,3

TABLO X II

Senelik Artış Nisbeti %

4 4' 4 4,7 5,6 6,3 7,0 7,0 7,0 7,0 7,0

Yatırım Nisbeti

9,86 10 12 14 16 18 18 18 18 18 18

Elektrik Yatırımları nın Toplam yatırıma

2,.8 4,5 6 6 6 7 7 7 7 7 7

Miktarı 108TL.

125 .228 380 464 560 782 836 895 958 1025 1098 " 7351

Maksat

1) Elektrik enerjisi 2.) Ulaştırma 3) Ziraat 4.) Sanayi 5) Diğerleri

Kalkınma Kredileri toplamı

TABLO: XIII

Dünya Bankası Kredisi

Miktarı (Milyon $)

4054 '

Kalkınma İkraz Fonu Kredisi

(Milyon $) Miktarı

147,1

260,6

17,9

182,3

183,6

792,0

Memleketimizin kalkınma hızını arttırabılmek için dış kredi kaynaklarından azamî şekilde ve fakat ekonomimize pahalılık getirmeyecek evsaf ta olmak şartıyla faydalanmak lâzımdır Bu ba kımdan önümüzdeki senelerde elektrik sektörü yatırımlarının dış kısımları için böyle krediler teminine çalışılmalıdr

III — EBASCO ETÜDÜ :

Etüdün Gayesi :

Kuzey batı Anadolu Enterkonnekte sistemi önümüzdeki 10 sene içnıde genişletilmek sure tiyle 30 vilâyeti içine alan bir bölgeye hizmet edecektir Hâlen Türkiye'nin toplam elektrik is tihlâkinin % 70 den fazlası bu bölgeye aittir. Bu sistemin 1970 senesine kadarki süre içinde her sene ortalama % 14 15 civarında artacağı tah min edilen enerji ve güç taleplerine zamanında ve en ekonomik bir şekilde cevap verebilmek için geniş bir etüde ihtiyaç duyulmuş ve mev zu, ICA teknik yardımından faydalanmak sure tiyle angaje edilen tanınmış Amerikan Müşavir Mühendislik firmalarından EBASCO'ya verilmiş tir Ekim 1959 dan Mart 1961 e kadar süren 7 av

EM.M. 65

Türkiye'de olmak üzere 17 aylık bir çalışma ve 200 000 dolar ile 200.000 T.L. sarfı neticesıyle hazırlanan etüdler üç ayrı raporda toplanmıştır. Bunlar sırasıyla:

1 — Bölgenin Enerji İstihlâk Tahminleri Ra poru,

2 — Yapılacak Tesislerin Öncelik Raporu, 3 — Yapılacak İlk iki Tesis için Rantabilite Raporu'ndan ibarettir.

ETÜDÜN VERDİĞİ SONUÇLAR:

K.B.A. sisteminin inkişafı sonucunda 1970 yı lında :

Elektrikten faydalanan nüfus 2.7 milyondan 11.5 milyona yükselecek.

Satılan enerji 1.2 milyar kWh ten 6 milyar k\Vh'e yükselecektir.

Bu inkişafı karşılayabilmek üzere sistemde hâlen mevcut 525.000 kWlık üretim kapasite sine takriben 1.150.00 kW'lık santralın ve bun larla ilgili enerji nakil hatlarının ilâvesi gerek mektedir.

'#•

Mevcut termik ve hidrolik enerji ürötim im kânları muhtelif plânlar içinde yatırım, ve se nelik masraflar bakımlarından mukayese edile rek bunlar içinden 5 numaralı plân .tavsiye edil miştir. Etüdlerde nazarı ıtibare alınan başlıca termik ve hidrolik imkânlar aşağıdadır:

Plân No. 5 3

Fark

1970'e kadar lüzumlu yatırım

1000 T.L. 4.028.900 2.447.700

1.581.200

1970 Yılı Senelik Masraf

364.890 509.380 144.490

Termik imkânlar:

Silıhtar Seyitömer Ambarlı Çatalağzı

Yeri

İstanbul Kütahya İstanbul Zonguldak

Hidrolik imkânlar:

Sarıyar Çiçeroz Kargı Hirfanlı Keban

Tevsii Tevsii'

Nehrin Adı

Sakarya Sakarya Kızılırmak Kızılırmak Fırat

Yakıt Cinsi

Fuel Oil Fuel Oil Linyit Flotasyon Kömürü

200 MW 300 MW 300 MW 100 MW.

75 MW. 300 MW.

45 MW. 31 MW. 560 MW. (4 Ünite)

Bunlardan başka Kızılırmak üzerindeki Boya bat Santralı ve Trakya, Saray linyitlerinden fay dalanmak suretiyle tesisi düşünülen termik san tral da ilk etüdlerde nazarı itibare alınmış fakat birincisi yüksek maliyet ikincisi ise mevcut etüd lerin kifayetsizliği sebepleriyle mukayeselere da hil edilmemişlerdir.

Tablo XIV de, nihaî mukayesenin yapıldığı 7 muhtelif plân için 1962 1970 arasında yapıl ması gereken yatırım miktarları ile gene 1962 1970 • arasındaki senelik masraflar toplam larının mukayeseli bir özeti verilmiştir:

Tavsiye edilen plândaki enerji üretim ve ana nakil tesisleri için gereken yatırım miktarı tak riben 4 milyar T.L. (2.3 milyar L.T. sı iç para) sına baliğ olmaktadır. Bunun dış finansman kıs mı (1.7 milyar T.L.) nın, eldeki bu raporların takdimi suretiyle milletlerarası banka veya diğer borç veren teşekküllerden uzun vadeli (20 30 , sene) ve az faizli (% 2,5 3,5) kredi şeklinde te mini kâbıl görülmektedir. . '

PLÂNIN SAĞLIY ACAĞI FAY DALAR:

Faydalar iki grupta mütalâa edilebilir, birin cisi sadece enerji tesislerinin sahibi olan mües sese bakımından görülecek direkt faydalar, ikin cisi ise memleketin genel sosyal ve ekonomik fay dalarıdır.

Ekonomik olarak 7 muhtelif plânın mukayese sinde, en az yatırımı icabettiren 3 numaralı plân la 5 numaralı plânın kısa mukayesesi yapılacak olursa:

görülmektedir ki plân 3, plân 5 e nazaran takri ben 1.5 milyar lira daha az yatırımı icabettir mektedır, fakat buna karşılık sadece 1970 sene sinde 144.5 milyon lira daha fazla senelik mas raf yapmak lâzım gelmektedir. Keban gibi dev bir tesis ihtiva eden 5 numaralı plânın asıl ka zancı, 1970'i takıp eden yıllarda artacak olan enerji üretimiyle çok ucuza maledeceği bol ener jisi sayesinde görülecektir.

Plân 3 ile Plân 5 in senelik masraflarının 1970 ve daha ilerikı yıllarda mukayesesi yapıl dığında görülmektedir ki plân 5 in sağhyacağı tasarruflar gittikçe artmaktadır; filhakika:

1970 de 1971 de 1972 de 1973 de

144,5 Milyon T.L

4 senelik toplam 699.5 »

tasarruf

sağlandığı görülür. Şu halde 5 No. lu plânda 3 No. lu plâna nazaran fazla görülen 1 5 milyar T.L. lık yatırım farkının 6 7 sene içinde telâ fisi kabil olacaktır. Tavsiye edilen plân aynı za manda büyük ucuzluk sağlıyacaktır. Hâlen Ku ,zey Batı sisteminde Etibank'ın işletmeleriyle İEETnin santral işletmesi beraber mütalâa edıl diğ takdirde enerjinin ortalama maliyeti 9.25 Krş/kWh civarında bulunmaktadır Halbuki tav siye edilen plânın tatbiki halinde ortalama ma liyet 6 Krş/kWh e düşebilecektir. Bu hesaplar

E.M.M. 66.

Plânlar

Y atırımlar (1000 TL.) Termik tesisler Hidrolik Tesisler Nakil Tesisleri

Senelik masraflar (1000 TL.)

Faiz, Amortisman, Sigorta Yakıt İşletme, Bakım

Toplam Plân 5'e nazaran fark Plân 5'e nazaran % Sıra

1 (a)

TABLO: XIV

1 (b)

1,639,800 1,625,400 1,604,600 1,437,600 788,800 414,400 1,535,200 796,000 796,000 832,700 796,000 2,246,000 2,098,000 857,000 285,900 283,000 185,800 214,100 1,654,700 1,516,500 284,300

2 ,721,700 2,704,400 2.623.L0U 2 ,447 ,700 4,689 ,500 4 ,028,900 2,676,500

763,470 781,670 756,690 721,090 1,057,830 1,203,600 786,950

1,785,540 1,731,380 1,837,350 1,849,450 1,453,130 1,096,260 1,716,380 367,410 371,510 377,300 365,220 351,340 318,240 375,240

2,916,420 2,844,560 2,971,340 2,935,760 2,832,300 2,618,100 2,878,570

292,320 226\460 353,240 317,660 214,200 Baz 260,470

111,4 108,7 113,5 112,1 108,2 100,0 109,9

6.2

da yakıt, malzeme ve işçilik gibi es°as maliyet unsurlarının birim fiyatlarıda her yıl % 5 civa rında bir artma Olacağı farzedilmiştir. Şu hal de hakikatte ucuzlamanın % 30 değil % 100 fi varında olacağı söylenebilir.

Memleket genel ekonomisi bakımından bu plân, çok zengin su kaynaklarımızın geliştirilme sini sağlıyacak, bu sayede enerji üretiminde ya kıt kullanılması asgarî hadde indirilmiş olacak tır. Sistem enerji maliyetinin bu sayede ucuzla ması neticesinde, ötedenben arzu edilen sana yinin (metallurjı, gübre, alüminyum, demir iza besi gibi) memleketimizde kurulmasınaı imkân açılmış olacaktır. Bundan maada, Keban projesi nin tahakkuku, o civarda geniş çapta sulama ya pılmasını mümkün kılacaktır. Bütün bunlara ilâ veten, bu projenin doğunun kalkınmasında oy nıyacağı çok mühim rolü de zikretmek yerinde olacaktır. Filhakika ucuz ve bol enerjinin mev cut oluşu, bütün dünyada görüldüğü gibi, Ke ban bölgesine sanayinin sür'atle kaymasını, do layısıyla bölgenin sosyal ve iktisadî yönden kal kınmasını temin edecektir. Özetliyecek olursak,

tavsiye edilen enerji tesislerinin inşası başlıca şu faydaları getirecektir:

1 — Enerji ihtiyaçları ucuz ve bol olarak karşılanacak,

2 — Memleketimizde ve bilhassa doğuda elek troşımi ve metallurji sanayiinin teessü sü imkân dahiline girecek

3 — Gübre sanayiinin teessüsü ve büyük ovaların sulanma imkânları neticesinde ziraî istihsalde artış sağlanacak,

4 • Doğu'nun ve bütün memleketin sosyal ve iktisadî kalkınmasına hizmet edilmiş olacaktır.

Bunlara ilâveten ve daha önemli olarak, elek trifikasyon problemimizin uzun vadeli ve bütün veçheleriyle enine boyuna incelenerek böyle ol gun bir plân çerçevesinde şekillendirilmiş olma sıyla atılacak adımların kararlı ve bu suretle neticelerin memleket ekonomisine daha yararlı olacağını ifade edebiliriz.'Aceleci ve günlük ted birlerle sevk ü idare edilegelmekte olan enerji sektörü yatırımlarında böyle bir esas plânın reh ber olarak elde olması herhalde büyük faideler sağlıyacaktır.

UDK: 621.313.3

Özel Maksatlı Elektrik Makinalarında

Gelişmeler

Son zamanlarda muhtelif tesirlerle yapılan araştırmaların neticesi olarak elektrik makina ları imalinde bir takım özel gelişmelere ulaşıl mış bulunuluyor. Mutad ders programlarında yer almıyan bu tertip ve patentlerden bazıları

Muzaffer CANAY Doç. Y. Müh. Î.T.Ü.

nın, dayandıkları prensipler ve çalışma tarzları ile birlikte bu küçük yazıda verilmeleri arzu edilmiştir. Ele alınacak mevzular şunlardır:

1 — Büyük güçte tek kutuplu makinalarda sıvı kontaklar.

ÎI