MISIR'DA ELEKTRİK ÜRETİMİ VE DAĞITIMI

UDK: 621.311.1

Mısır'da Elektrik Üretimi ve Dağıtımı

Nüfûs bakırımdan hemen hemen Türkiye ka dar olan Mısır'da mevcut elektrik tesisleri ile yapılmakta olan büyük projelerin kısa bir öze ti yer yer memleketimizle de karşılaştırmalar yaparak bu yazıda anlatılmaktadır.

1956 yılında Mısır'da tesis edilmiş toplam santral gücü 596 MW'tı ve bunun % 38,i en düstri santrallarında bulunuyordu. Ayni yıl için de toplam üretim 1.545 GWh, bunun da % 401 endüstri santrallarında üretilmekte idi. Pik yü kü 250 MW, âmme santralları piki ise 190 MW idi. x

Aynı yıl içinde Türkiye'deki durum: Top lam santral gücü 886 MW ve bunun % 30,7 si endüstri santrallarındadır. Toplam üretim 1820 GWh ve bununda % 24,3 ü endüstri santralla rında üretilmiştir.

1956 yılında Mısır'ın nüfusu 23,5 Milyon Tür kiye'nin 24,8 milyondur.

Tabîatiyle bu değerler Mısır'ın endüstri ala nındaki gelişmesinin henüz başında bulunduğu anlamına gelir. Elektrik ekonomisinin çok hızlı gelişmesi' için en uygun görünen yol zengin ve henüz daha kullanılmamış su kuvvetleri, mevcut petrol şevkinin artması (mevzii termik santral larında mazot kullanfrlmaktadir) uzak gelecek için ise zengin imkânlar vaad 'eden Mısır çöl lerindeki kömür zuhuratı düşünülmektedir. Bu gün bir çok iş makineleri, meselâ Nil suları için pompalar; ısı motorları ile mekanik olarak ça lıştırılmaktadır. Bu maksatla halen yalnız dizel motorları kullanılmaktadır ki 1953 de tesis gü cü yuvarlak olarak 700.000 PS. ı bulmaktadır. Bu güç, 1953 de tesis edilen elektrik santralları gücünden büyüktür.

Âmme santrallarından önemlileri Tablo ide gösterilmiştir. Bunlar Kahire'de (toplamı yu varlak olarak 400 MW) İskenderiye ve diğer Nil deltasındaki şehirlerde toplanmıştır. Bura da toplam gücü • 140 MW ı bulan üç santral 1958 denberi kurulmaktadır. Memleketin diğer yerlerinde küçük güçlü lokal santrallar vardır. Endüstri santrallarından ikisi 20 MW güçten fazla, diğerleri 10 MWın altındadır.

Bu küçük üretim kapasitesine uyan Mısır enerji nakil şebekeleri henüz çok ilkel durumda dır Yalnız Kahire civarında 66 kV. luk bir ring (63 .kV. ile işletilir) burada çalışan santralları birbirine bağlar. Münferit 66 kV. luk hatlar İs

Korkut ÖNGÜN Y. Müh. E.İ.E.

kenderiye'de, Nü deltasında ve yukarı Mısırda birbirine bağlı olmaksızın mevcuttur. Kıyı böl gelerinde ve yukarı Nil de bazı 33 kV. luk hat larda vardır.

Mısır'ın elektrik ekonomisinin muhtemel ge lişmesi . Son 20 yılın ortalama istihlâk artışı yıl da % 8,7, son on yılda istihlâk artışı köylerde yılda ortalama % 9,7, şehirlerde % 12,3 dır. Nü fus artışı yılda % 2,2 yi buluyor bu her yıl yarım milyon insan demektir. 1956 yılı içinde nüfus başına üretim 66 kWh dır.

Türkiye'de ise son 20 yılın ortalama istihlâk artışı yılda % 9,6, nüfus artışı ise yılda % 2,85 yani yılda 750 bin kişi olmaktadır. İstihlâkin Tür kiye'de köylerde ve şehirlerdeki durumunu ay rı ayrı gösteren istatistikler yoktur. 1956 yılı içinde Türkiye'de nüfus başına üretim 73 kWhdır.

Gelecek 20 yılın kalkınma plânları istihlâkin optimal istihlâk gelişmesine uygun olarak her altı yılda iki katı olacak şekilde derpiş edilmiş tir. Pesimist bir gelişmeye göre istihlâk 12 yılda iki kat olur. Bu arada halen doğrudan, doğruya mekanik olarak çalıştırılan, bütün makinalann elektrikle çalıştırılacağı kabul edilmiştir. Bu global artmalardan başka 1960 da Assuanda ye ni bir gübre fabrikasının işletmeye girmesi ile 150 MW. lık o yıla ait bir yük artışı olacaktır.

Düşünülen münferit işler :

iskenderiye'de yeni bir Buhar santralı 2x60 MW. aynı şekilde Süveyş'de 30 MW. lık santral yüksek gerilimli enterkonekte şebekenin ulaşma dığı yerlerde çok sayıda dizel santralları düşü nülmektedir.

Diğer önemli bir işte Nil sularından fayda lanmaktır. Nilin 'ortalama yıllık su akıım 84 mil yar m3 ü bulmaktadır. Bundan halen 48 milyar m3ü Mısır'ın sulanmasında kullanılmaktadır. 4 milyar m3 ü Sudan'da ve kalan 32 milyar m3 de buharlaşmakta veya kullanılmadan denize ak maktadır. Mısır Sudan sınırında ölçülen Nilin suyunun akımı 500 ile 9000 m3/Sn arasında de ğişmektedir. Ortalama yıllık akım 2600 mVSn dir. Sudan'daki Vadi Halfa ve Akdeniz arasın daki yükseklik farkı 175 m. dir.

Mevcut Assuan barajı (1902 de yapıldı 1912 ve en son 1933 de yükseltildi) yalnız sulamaya yarıyor. Uzunluğu 1.140 m. ve bent yüksekliği 38 m. dır. Su toplama gölü hemen hemen 5 mil yar m3 su toplar. Bu kademeden enerji için fay

E.M.M. 68

TABLO: I NİL DELTASINDAKİ ÖNEMLİ KUVVET SANTRALLARI

BÖLGE

Santral

Saptlh

Shoubra

Kurulu güç

50 MW

48 MW

Makine Gurupları

9 Grup

4x15 MW

3,8 ve 12MTV lx 6 MW

arasında

KAHİRE

Kuzey Kahire Güney Kahire El Tabbin

111 MW

135 MW

2 X 10,5 MW 1X11,5 MW 1X20 MW 2x30 MW

2x60 MW 2X7,5MW

İSKENDERİYE

Kannovuz

Slvouf

58 MW 50 MW

4 x 1 6 MW 1X10 MW 1 X4,7MW 1 X4,l MW 1 X 2,2 MW

2x25 MW

DİĞER NİL DELTASI

Talkha

El Atf

Damanhour Bilkuvas

37,5 MW

13 MW

5 MW

3X2,5 MW

3x12,5 MW 1X5 MW

4 X 0,88 MW 1 Xl,5 MW

Makinelerin

gerilimi

40 Hz I)

,10,5 kV 6,3 kV

10,5 kV 2,15 kV 50 Hz

6,6 kV 50 Hz

Kazanlar

8 kazan 5 ve 30 t/h arasında

1X12 t/h 1 X 18 t/h 1X75 t/h

6x60 t/h 3 X 85 t/h 1x75 t/h

4 X 175 t/h 3 X 50 t/h

6 Kazan 5 ve 17 t/h arasında 8 kazan 40 ve 65 t/h arasında

2x115 t/h

6x40 t/h

3X65 tlh

Hepsi dizel gurubu

Buhar basıncı

14,5 atü

6 kazan 40 atü 3 + 1 kazan 64 atü

70 atü

6 kazan 14 atu 8 kazan 40 atü

73 atü

40 atü

42 atü

Buhar sıcaklığı

370°C

425 °C

Kurulduğu

yıl

1820 2)

1933/38

Satıcı

ACEC BBC

NOTLAR •

i) Bu santral 60 Hz e 66 kV ta çevrili yor Kahire ringini beslemez. 2) Bu zamandan beri devamlı ola rak genişletilmiştir

6 kazan 425 "C 3 + 1 kazan 490 °C

495 "C

1953/54

1957/58

435°C

İşletmeye alış/1958

6 kazan 230 °C 8 kazan 400 °C

1921/26 1946/57

Alsthom SSW

SSW,AEG

Technoex

Steinmüller 'port

VR Macar

Oerlıkon

nüz kurul maktadır. 1957 den ben deneme işlet mesindedir.

Kazanlar ma zotlu ve Hel. van Çelik fab rikasının yük sek fırın gaz ları ile kızdı rılmaktadır.

525 °C

430 °C

450 °C

alış/1958

alış 1959

SSW

Westinghuse Babcook Wılcx

VEB.EKE

Metropolitan Vıckers

Berlin DDR

USA

AEG

Santral henüz ku rulmaktadır

nüz kurul maktadır

Sulzer MAN

AK D E N I Z

Koma*

3«hırl«ı Transformatör Isıasyomorı Oıt*\ santraıları Buttor s o nt r ollor ı

Sn santral lo rı

— M»»oui S6 KV s<b*ksı K ı ı m ı n yapılmokto )

^ Plânlanan 132 KV s9bsK« ilk y a ola e a k

—

"

"" ikinci olarak yapılacak

•— Plânlanan 380 KV s«D«k«

ŞSUI • I

^Komomba

GÛDT» FabrfHoaı

Assuvon ıaad «ı «lı

E M.M, 6«

dalanmak maksadiyle halen mevcut olandan 600 metre kaynak tarafından ötede bir yeni Assuan barajı yapılacak, bunun faydalı yüksekliği 14 ilâ 23 m. olup 225 MW gücünde ve ortalama yılda 1800 GWh enerji alınacak bir santral kurulacak tır. Santralda 7 adet 65000 PS lik Kaplan türbini (ikisi Escher Wyss, beşi İsveç malı) bulunacak tır. Bunlar 11 kV.luk 47 MWlık 7 generatbre (üçu BBC, ikisi Oerlıkon, ikisi ASEA) direkt ola rak bağlanacaktır. Blok olarak çalıştırılacak 7 ASEA transformatörünün beheri 51 MVA, 132/11 KV dır. İlerde iki zati ihtiyaç ünitesi yerleştirile cektir ki bunlar 16000 PS Kaplan türbinill,5 MW generatör (S6ch6ron) 11 kV. ile donatılmış ola caktır.

132 kV. için açık hava tipi salt tesisinde 2500 MVA kesme gücünde az yağlı disjonktörler kul lanılmaktadır.

Günlük yayınlarda çok konuşulan ve muta den yanlış olarak «yeni Assuan Projesi» denilen Sad el Ali Projesi mevcut Assuan barajının kay nak tarafında 6,5 Km. yukardadır. Bunun baraj uzunluğu 5000 m. (bunun 550 metresi nehir ya tağındadır), toplam yüksekliği 190 m, üstte ba rajın genişliği 32 m. dir. Göl uzunluğu hemen he men 500 km. kadardır. Bunun büyük bir kısmı Sudan sınırları içindedir. Göl hacmi 130 milyar metre küpü buluyor. Bunun 70 milyar m3 ün den faydalanılacaktır. ( + 147 ile f 175 kotu ara sında) bu ortalama yıllık akımın % 83 ü demek tir. Gölden buharlaşan su miktarı yılda 10 mil yar m3 kadar kabul edilmektedir.

Sad el Ali barajı çok maksatlı bir tesistir. Aşağıdaki faydalan sağlar:

a) İşlenen toprağın bütün yıl devamlı sulan ması suretiyle yılda bir çok ürün alınabilir.

b) Yarım milyon hektar ziraata yararlı yer yeniden kazanılmaktadır (yalnız Mısır'da, Sudan daki tesiri ayrı).

c) Yukarı Mısır'da drenajın düzeltilmesi. d) Taşkından koruma. e) Nilde gidiş gelişin bütün yıl boyunca mümkün kılınması. f) Assuan santralı için (henüz yapılmakta olan) suyu ayarlar. Bu ayarlama ile yılda 3000 GWh (yani yıllık' devamlı 340 MW lık genera törün çalışması) kadar enerji alması mümkün oluyor. g) Sad el Alı kademesinde baz üretim yu varlak olarak yılda 7000 GWh, üretim değeri yuvarlak olarak 0,25 Mısır kuruşu/kWh (6,5 krş/kWh), Mevcut santraUarda üretim yere ve tipine göre 1,3 ve 5 Mısır/kuruş/kWh (33,7 ku ruş/kWh ilâ 1,29 TL/kW) dır.

Plânlanan Sad el Ali büyük santralı 16 ma kine grubundan ibaret olacaktır. Her grup 120000 PSlik Francis türbini ve 90 MW genera tör ile çalışacaktır. Tam yükte 85 metre net düşümde bir türbin 125 m3/sn su çeker. Su çe

EMM.ee

kimi 75 mVsnye düşebilir. Net düşüm 30 m. generatör gücü buranda 14 MW olur.

Dünyanın en büyük projelerinden biri olan bu projenin başlangıcı olarak 1960 başları tesbit edilmiştir. Kısım, kısım 1965 de ilk işletme me rasimi 340 MW ile yapılacak; 1970 de 790 MW, 1975 de ortalama tam yük 1100 MW e erişebile cektir

Bütün proje yuvarlak olarak 250 milyon Mısır lirasına (6,5 milyar TL. veya 720 milyon dolar) mal olacaktır. Spesifik inşa fiatı 400 $/kW ve 0,082 $/kWh çok maksatlı tesis için çok uygun bir fiattır. Santral ile ilgili yapı kısımları toplam inşaatın dörtte birini tutar. Yani 67 milyon Mı sır Lirası (1,73 milyar TL. veya 192 milyon Do lar) bu büyük projenin yukarda sayılan bütün tesirleri Mısır'ın millî gelirini yaklaşık olarak her yıl 250 milyon Mısır Lirası 16,5 milyar TL. veya , 720 jnilyon Dolar kadar yükseltecektir. Başka bir deyişle inşaat bir yıl içinde kendi kendini ödeyecektir.

İki yeni santraldan elde edilen çok büyük enerji miktarının taşınması tabiatıyle büyük enerji taşıyan yüksek gerilim hatlarının yapıl masına zorlamıştır. Şekil 1 de görüldüğü gibi 132 kV. hatlar Assuan santralından Nü boyunca, Kahire dolaylarında bir ringle ve oradan çeşitli kollarla İskenderiye, Süveyş, Ismailiye ve Nıl del tasındaki diğer yerlere gider. Ük defa Mısır'da 300 mm2 kesitinde çelik alüminyum teller kuL lanılacaktır.

Sad el Ali santralından Kahire'ye kadar 3 sis temli 400 kV. hatlar plânlanmıştır. Ya iki demet iletkenle beher faz 600 mm2 veya üç demet ilet ken her faz 400 mm2 ve gerilim düşümü % 6 yi bulur. (Santralda 420 kV. Kahire'de 395 kV) kom panzasyon için gereken reaktif güç hattın so nunda 300 MVAr dır.

Bununla beraber Nil deltasında mevcut 66 kV. şebekede genişletilecektir. Keza Nil boyunca yukarı Mısır'a kadar (Luksor) aynı şekilde Sü veyş kanalı sınırlarında da şebeke genişletilecek tir. Gereken orta ve alçak gerilim hatlarının ya pılması ile Deraber bütün şebekenin kurulması 1975 e kadar 100 milyon Mısır lirası (2,58 mil yar TL. veya 290 milyon Dolar) harcanması ile mümkün görülmektedir. ,

Son engellerinde kaldırılmasından sonra Bir leşik Arap Cumhuriyeti Başkanı Cemal Abdül nasır 5 Ocak 1960 da ük kademe Sad el Ali pro jesinin inşaatının ilk harcını koydu. 4,5 yılda bitecek olan bu projenin bilindiği gibi tamamı Ruslar tarafından yapılacaktır.

İkinci kademe 1970 e kadar; ve bütün inşaat 1975 e kadar tamamlanacaktır. Batüı devletler he le Batı Almanya ve Japonya projelerin tatbika tına katılmaya gayret ediyorlarsa da bugün için Rusya ve muhtemelen Doğu bloku devletlerinin bütün projeleri tamamlayacakları tahmin edili yor.