İTALYA'NIN ELEKTRİKLENDİRİLMESİNİN KISA BİR ETÜDÜ

UDK: 621.311.1

İTALYA'NIN ELEKTRİKLENDfRİLMESİNİN KISA BİR ETÜDÜ

Turhan ONUR Y. Müh. iller Bankası

İtalya'da şehirlerdeki elektrik tesisleri ilk önce şirketler tarafından kurulmuştur. Her şe hir için ayrı ayrı olan şirketler hem santral ve hem de şebekeleri yaparak enerjiyi doğrudan doğruya aboneye satmışlardır. Birinci Cihan Harbinden sonra da diğer Belediyeler su ve elektrik işletmeleri kurmaya başlamışlardır. Be lediye işletmelerinin kurulması halinde dahi şirketler faaliyetlerine devam etmişlerdir. Halen bazı kasabalarda şirketler, bazı kasabalarda iş letmeler, bazı büyük şehirlerde de hem şirketler ve hem de işletmeler faaliyettedirler. Bunun ti pik bir misli Roma'daki Aziende Comunate Elet tiricite'ed Açue A.C.EA. Roma Belediyesi Su ve Elektrik İşletmesi ve Societe Romanodi Elet tricite S.RE. Roma Elektrik Şirketi, Roma şeh ri ve civarının elektrik ihtiyacını karşılamak tadırlar. Aralarındaki anlaşma gereğince şehir ve civarı bölgelere ayrılmıştır. Herkes kendi bölgesindeki şebekeyi kurarak abonelerine elektrik enerjisi satar. Ancak bütün Roma ve civarının* sokak aydınlatılması A.C.E.A. tarafın dan yapılmaktadır.

Belediye işletmelerinin kontrolü belediyeler ce hususi şirketlerin kontrolü ise ilgili Bakan lıkça ticari bir şirket olarak yapılmaktadır.

Finansman:

İşletmeler sermayelerini Belediyelerden al maktadırlar. Yeni yatırımları için lüzumlu pa ralar Belediyelerden temin edilebilmekte ise de kârlarını amortismanlarını ve diğer dahili gelir lerini de kullanmaktadırlar. Bu meblâğların kâ fi gelmediği hallerde îstituto Mobiliare Italiano I.MI. İtalya kalkınma Enstitüsünden borç alır lar. I.MJ. Belediye işletmelerine, işletmenin te sislerinin kıymetini esas alarak kredi açar. Borç lar % 2 afiz ve 25 sene vadelidir, italya gibi kal kınmış bir memlekette dahi enerji yatırımlarına bu derece yardımda bulunulması kayda değer bir husustur. Bu ayrıca elektrik enerjisinin kalkın madaki rolünün ehemmiyetini bize açıkça gös termektedir.

Hususi şirketler ise sermayelerini ortakların dan almışlardır.1 Yeni yatırımlarına lüzumlu meb lâğı kâr, amortisman, diğer dahili kaynakların dan karşılıyamadıklan takdirde ya hususi Ban kalardan borç almaktalar veya sermaye arttırma s1 yolunu tercih etmektedirler.

1950 yılında kabul edilen Güney îtalyayı Kal kındırma Kanunu ile bu mıntakadaki elektrik şir ketlerine de büyük imkânlar sağlamıştır. Bu ka nun gereğince Güney İtalya'da yapılacak bir te sisin bedelinin % 30 unu sağlayan bir şirket ve ya firmaya, I.M.I. lüzumlu mütebaki % 70 parayı % 2 îajz ve 25 sene vade ile borç olarak vermek tedir.

Kuzey ve kısmen Orta İtalya'da enerji istih lâki çok yüksek olduğu için elektrik tesisleri' ran • tabl olmakta ve kâr etmektedir. Bu sebeple ser mayedarı celp etmekte ve devletin teşvikine lü zum kalmadan enerji endüstrüsü sür'atle geliş mektedir.

Güney İtalya daha fakir olduğu için devlet teşvik, etmeyi faydalı bulmaktadır.

İtalya'da şirket ve işletmelere kanunen bazı haklarda tanınmıştır.

Örneğin. Sokaklardan, bahçelerden, tarlalar dan ve diğer sahalardan geçmesine teknik zaru ret olan hava hatları ve yeraltı kablolarına Be lediyeler, resmi, hususi, hakiki ve hükmî şahıs lar müsaade etmek mecburiyetindedirler. Ancak şirket ve işletmeler mal sahiplerine istimlâk be deli, kira ve zarar ziyan tazminatı ödemekle yük lümlüdürler.

Tarife:

İtalya'da Comitato Interministeriale Prezzi C.İ.P. isimli Bakanlıklar arası fiat komitesi var dır. Bu komite gayet geniş teşkilâtı, uzmanları lâboratuvar ve araştırmaları ile İtalyan halkının zaruri ihtiyaç maddelerinin satış fiatlarını tes bit etmektedir.

Elektrik enerjisi de bir zaruri metan olduğu için onun satış fiatını da CLP, tesbit etmektedir. Komite 10 yıllık elektrik yatırımlarını istihsal ve istihlakleri, İtalyanın Primer enerji kaynaklarını geniş istatistik imkânlariyle araştırarak enerji satış bedelini tesbit etmektedir. Bilhassa' İtalya' nın hidrolik potansiyeli ile tabiî gaz ve petrol imkânları ve ithali gereken kömür enerji bede li elektrik fiatlarına tesir eden mühim faktör lerdir.

İtalya'da bir tek elektrik enerjisi satış fiatı vardır. Kuzey Orta ve Güney İtalya ile bütün adalarda aynı fıat tatbik edilir. Sanayiden vergi alınmaz ve bu sebeple sanayi sayaçları ayrıdır. Enerji vergisi yalnız aydınlatmadan alınır.

İtalya'da her şeyin en ince teferruatına kadar karışmak isteyen bir Sanayi Bakanlığı enerji Dai resi yoktur. Orada bu işlen iki ayrı müstakil müessese yapar. Şöyle ki bir cemiyet hüviyetin deki «Comitade Elettrotecnice İtaliano» C.E.I. İtalyan Elektroteknik komitesi elektrik ile ilgili her türlü talimatnameleri hazırlar. İtalya'daki şirket işletme ve diğer firma ve müesseseler bu talimatnamelere uygun olarak çalışırlar.

Şirketler ve işletmeler tarafından hazırlanan projeler mezkûr talimatnamelere göre hazırlanır ve hiçbir merciye tasdik ettirilmez. Yalnız so kak aydınlatılması projeleri belediyelerin tasvi binden geçirilir. Binaların dahili tesisleri de mal sahibi tarafından C.E.T talimatnamelerine göre hazırlanır ve fakat elektrik enerjisi satan mües sese veya Sanayi Bakanlığı Enerji dairesince bir kontrola tabi tutulmazlar.

İtalya'da iş kazalarını önlemek üzere emniyet talimatnamelerini hazırlayan ve bunların tatbi katlarını iş mahallerinde teftiş ve kontrolları ya parak Murakabe eden teşekkülün ismi Ente Na zionale Prevenzione İnfortuni ENPİ'dir. Bu te şekkül elektrik mevzuundaki talimatnamelerini hazırlarken C.E.İ. nın talimatnamelerinden fay dalanır.

ENPI yapılmakta olan ve bazende bitmiş te sisleri kontrol ederek talimatnameye uymayan hususlardan dolayı müessese müdürünü mes'ul tutar.

ENPİ bizdeki İşçi Sigortalarından tamamen ayrı olup kısmen Çalışma Bakanlığı Çalışma Mü dürlüklerine benzemekle beraber gayet geniş bir ilmi ve teknik kadro ile çalışır.

Yeni abonelerin enerji alabilmeleri için ev lerin veya iş yerlerinin dışında yapılacak tesisa tın bedelinin % 20 si müşteri tarafından öden mek şartile lüzumlu tesisat şirket veya işletme tarafından yapılmakta idi. Ancak Eylül 1961 de yürürlüğe giren yeni bir kanun gereğince lüzum lu tesisatın 'bedelinin tamamı şirket veya işletme tarafından ödenerek tesisatın yapılması icabet mektedir.

Orta ve Güney İtalya'da Orman olmadığı ve Alp Ormanlarının ağaçlan ise ancak Kuzey İtal ya'nın ihtiyacını karşıladığından Orta ve Güney İtalya'da ağaç direk çok az kullanılmaktadır. Ro ma ve civanndaki ağaç direkli şebekeler muvak kat tesisler veya çiftlik tesisleri olup ağaçlar emprenye edilmemiş ve çok gayri muntazamdır. Şebekelerde ekseriyetle santrifüj betonarme (S. B.) direk kullanılmaktadır 33 Kv. hatlarda dahi S. B. ler kullanılmaktadır. Demir direk çok az ve yalnız eski şebekelerde vardır. 60 Kv. ener ji nakil hatlannda kullanılmaktadır.

Büyük şehirlerde A.G. ve O.G. şebekeleri yer altı kablosu olmakla beraber bunlann dış mahal

leri ile kasaba ve köyler tamamen hava hattıdır. Hatlarda A.G. ve O.G. aynı direkler üzerinde ve imkân bulundukça binalara tesbit edilmiştir.

Yeraltı kablosu olarak kurşun kılıflı N.K.B.A. tipleri terkedilmiş yalnız plâstik kaplamalı yağ emdirilmiş kâğıt izoleli kablolar kullanılmak tadır.

Direk transformatörleri yakın zamana kadar gayet basit yapılıyordu.

Şöyleki:

Orta gerilim hattının direklerinden biri H. tipi yapılıyor, iletkenlerin altma boynuzlu trifaze açık hava seksiyoneri onun altına da açık hava O. G sigortası ve daha aşağıya da transformatör konuyor idi. Tevzi tablosu bir saç kutu içinde di reğin dibinde bulunuyordu. Ancak ENPİ'nin son emniyet talimatnamesi gereğince orta gerilim hattından bir branşman alınmakta ve ilk direğe seksiyoner (boynuzlu ve aşağıdan kumandalı, ki litlenebilir) ikinci direğe de O.G. sigortası trans formatör ve pano konuyor. A.G. çıkışları muhte lif istikametlerde aynı direklerden yapılıyor.

Bina tipi transformatör postaları basit bir oda dan ibaret transformatör hücresi yalnız tel kafes ile bölünmüş. Soğutma çukuru yok yalnız su basması seviyesinin (binanın zeminin) 10 cm. üze rinden başlıyan panjurlu bir pencere ile tavana yakın panjurlu bir pencereden ibaret,

Odanın diğer duvarında galvanizli borulardan yapılmış O.G. hücreleri var. Hücreler arasına ve önüne küçük tel kafesler konulmuş

Üçüncü duvarda ise A.G. panolan var. O.G. hücreleri, transformatörler ve A.G. panolan ara sında bakır bara kullanılıyor.

Panolarda transformatörün A.O. tarafında otomatik şalter kullanılıyor. Sokak aydınlatılma sı saatinden başka herhangi bir ölçü aleti yoktur. A.G. çıkışlarında adi şalter ve Al. lamalardan kesilerek yapılan basit sigortalar kullanılıyor.

Bazı hallerde prefabrike transformatör bi naları kullanılmaktadır. Ekseriyetle 3 kapısı olan bu binaların ortasına transformatör konulmakta dır. Yanlardaki kapılardan biri A. O. panosuna diğeri disjonktör veya seksiyonere açılmaktadır. Binanın ölçüsü takriben 1,5 x 2 m. dir. Soğutma kapıların alt ve üst kısımlarındaki pencerelerden yapılmaktadır.

Metal and clased tipi transformatör postaları da kullanmaktadır.

A.G dağıtım şebekelerinde alüminyum, orta gerilim ve yüksek gerilim şebekelerinde ise Çe lik Alüminyum iletkenler kullanılmaktadır Sa hili çok yakından takip eden (1 Km. içinde) hatlarda bakır ve tabiî gazlar ve kükürtlü yer altı sıcak sulan ve kimya sanayiinin bulunduğu mıntakalarda bronz iletkenler kullanılmaktadır.

Rüzgârlı mıntakalarda pim izolatör kullanıl mamasına gayret edilmektedir. Çünkü pim izo latör halinde salınımlar sebebi ile sık sık iletken ler kopmaktadır. Bu gibi hallerde zincir izola tör kullanılmaktadır (8,4 Kv. da daljıi).

Nakil hatlarında 30 Kv. kadar toprak teli kul lanılmamaktadır.

A.G. hatlarından abonelere branşman alışlar da direkler üzerinde mekik sigorta kullanılma

makta ve yalnız saatten önce sigorta kullanıl maktadır.

Abonelerin dahili tesisleri mal sahibi tara fından serbest çalışan enstallatörlere yaptırıl makta ve fakat enerji satan müesseseler veya hükümet makamlarınca kontrol edilmektedir. Yalnız herşey ENPI'nin talimatnamelerine gö re yapılarak icabında ENPI'nin müfettişlerince kontrol edilmektedir.

U D K : 621.311.1

Y ugoslavya'da Elektrik Enerjisi

Bu yıl Yugoslav Hükümeti, Birleşmiş Mil letler Avrupa Ekonomik Komisyonu vasıtasıyla üye memleketler delegeleri için bir tetkik ge zisi tertiplemiş ve bu geziye memleketimizden de iki delege katılmıştır. 17 30 Eylül tarihleri arasında yapılan bu gezinin gayesi Yugoslavya' da elektrik enerjisi ve elektrifikasyonda sağla nan gelişmeler hakkında delegelere genel bir bilgi vermiş olmaktı. Yugoslavya, mazide yüz yıllar boyunca Osmanlı İmparatorluğunun ida resinde kalmış olması bakımından benim için ilgi çekici bir memleketti. Meslekdaşlarımın da ilgi* duyacağını tahmin ederek bu yazımda Yugoslavya'da elektrik enerjisi sahasındaki ge lişmelerden bahsetmek istiyorum.

Tabiî Enerji Kaynakları :

Elektrik enerjisi kaynaklarının en mühımmi ni su kuvvetleri teşkil etmektedir. Halen kul lanılmamış hidrolik potansiyel bakımından Yu goslavya Avrupa'da ikinci gelmektedir. Bu hid rolik potansiyel büyük nisbette yağışların bir neticesi olup takriben memleket sathının yarısı üzerinde toplanmış durumdadır.

Memleketin başlıca üç su havzası vardır. Bunlardan en mühimmi Karadeniz su havzasıdır, hidrolik potansiyelin % 65 i bu havzadaki ne hirlerde .toplanmıştır. Adriyatik su havzası ise potansiyelin % 29 unu taşımaktadır. Bu bölge nin tipik karakteri yağış miktarının çok yüksek ve arazi yapısının karstik oluşudur. Senelik ya ğış bazı noktalarda Avrupa'nın en yüksek or talatmasını da aşmakta ve 5000 mm. ye ulaşmak tadır. Yağmur daha çok kış mevsiminde yağar. Jeolojik bakımdan karstik bir formasyona sahip olduğu, için bölgede hidrolik tesisler inşasında problemlerle karşılaşılmaktadır. Karstik yapı,

Ahmet Suzi ÖRNEKOL Y. Müh. E. İ. E.

muayyen vasıftaki kireç taşı üzerinde suyun kim yasal etkileri sonunda ortaya çıkar. Bu bölgeler de böyle etkiler sonunda içinde stalagmit ve stalaktıtler bulunan mağaralar teşekkül etmiştir Bu mağaralardan en meşhuru Postajnska mağa ralarıdır. Ljubjana ile Trıeste arasında yol üze rinde her yıl yüzbinlerce turistin ziyaret etmek te olduğu bu mağaranın bilinen kısmı 5 km uzun luğundadır. Dar bir dekovil hattı üzerinde tu ristler trenle ve kısmen yürümek suretiyle ma ğarayı takriben 2 saatte gezebilmektedirler.

Karstik bölgedeki nehirler kendilerine açtık ları yeraltı pasajlarından akmakta veya denize veya tekrar yeryüzüne çıkmaktadırlar. Böyle bir bölgede hidroelektrik santralların inşası gayet tehlikelidir. Ancak 'bu bölge nehirlerinin büyük hidrolik potansiyelinden istifade edebilmek için uzun ve sistematik etüdler yapılarak böyle şart larda kurulacak hidroelektrik santralları için in şa usulleri bulunmuştur. Bu bölgede inşa edil miş ve edilmekte olan tesislerden alınan netice ler mügbettır.

Üçüncü havza Ege Denizi su havzasıdır, ancak bu havza potansiyelin sadece % 6 sini taşımak tadır.

Yugoslavya nehirleri farklı su havzalarına ait olmakla kalmayıp aynı zamanda farklı iklim şart larına maliktirler. Başlıca, Alp dağları, Akdeniz ve Orta Avrupa iklimlerinin tesırindedırler. Alp lerin .tesirinde bulunanlarda, karların erimesi neticesinde yaz aylarında debi yüksek kış ayla rında düşüktür. Adriyatiğe dökülen nehirlerde ise Akdeniz ikliminin tesiri görülür, bu havza daki nehirlerde debi kış aylarında azamî, yaz ay larında asgarî olur. Bu bölgede kar yağışı yok tur, kış yağmurları ise çok fazladır. Yazın yağ