YUGOSLAVYA'DA ELEKTRİK ENERJİSİ

Rüzgârlı mıntakalarda pim izolatör kullanıl mamasına gayret edilmektedir. Çünkü pim izo latör halinde salınımlar sebebi ile sık sık iletken ler kopmaktadır. Bu gibi hallerde zincir izola tör kullanılmaktadır (8,4 Kv. da daljıi).

Nakil hatlarında 30 Kv. kadar toprak teli kul lanılmamaktadır.

A.G. hatlarından abonelere branşman alışlar da direkler üzerinde mekik sigorta kullanılma

makta ve yalnız saatten önce sigorta kullanıl maktadır.

Abonelerin dahili tesisleri mal sahibi tara fından serbest çalışan enstallatörlere yaptırıl makta ve fakat enerji satan müesseseler veya hükümet makamlarınca kontrol edilmektedir. Yalnız herşey ENPI'nin talimatnamelerine gö re yapılarak icabında ENPI'nin müfettişlerince kontrol edilmektedir.

U D K : 621.311.1

Bu yıl Yugoslav Hükümeti, Birleşmiş Mil letler Avrupa Ekonomik Komisyonu vasıtasıyla üye memleketler delegeleri için bir tetkik ge zisi tertiplemiş ve bu geziye memleketimizden de iki delege katılmıştır. 17 30 Eylül tarihleri arasında yapılan bu gezinin gayesi Yugoslavya' da elektrik enerjisi ve elektrifikasyonda sağla nan gelişmeler hakkında delegelere genel bir bilgi vermiş olmaktı. Yugoslavya, mazide yüz yıllar boyunca Osmanlı İmparatorluğunun ida resinde kalmış olması bakımından benim için ilgi çekici bir memleketti. Meslekdaşlarımın da ilgi* duyacağını tahmin ederek bu yazımda Yugoslavya'da elektrik enerjisi sahasındaki ge lişmelerden bahsetmek istiyorum.

Tabiî Enerji Kaynakları :

Elektrik enerjisi kaynaklarının en mühımmi ni su kuvvetleri teşkil etmektedir. Halen kul lanılmamış hidrolik potansiyel bakımından Yu goslavya Avrupa'da ikinci gelmektedir. Bu hid rolik potansiyel büyük nisbette yağışların bir neticesi olup takriben memleket sathının yarısı üzerinde toplanmış durumdadır.

Memleketin başlıca üç su havzası vardır. Bunlardan en mühimmi Karadeniz su havzasıdır, hidrolik potansiyelin % 65 i bu havzadaki ne hirlerde .toplanmıştır. Adriyatik su havzası ise potansiyelin % 29 unu taşımaktadır. Bu bölge nin tipik karakteri yağış miktarının çok yüksek ve arazi yapısının karstik oluşudur. Senelik ya ğış bazı noktalarda Avrupa'nın en yüksek or talatmasını da aşmakta ve 5000 mm. ye ulaşmak tadır. Yağmur daha çok kış mevsiminde yağar. Jeolojik bakımdan karstik bir formasyona sahip olduğu, için bölgede hidrolik tesisler inşasında problemlerle karşılaşılmaktadır. Karstik yapı,

Ahmet Suzi ÖRNEKOL Y. Müh. E. İ. E.

muayyen vasıftaki kireç taşı üzerinde suyun kim yasal etkileri sonunda ortaya çıkar. Bu bölgeler de böyle etkiler sonunda içinde stalagmit ve stalaktıtler bulunan mağaralar teşekkül etmiştir Bu mağaralardan en meşhuru Postajnska mağa ralarıdır. Ljubjana ile Trıeste arasında yol üze rinde her yıl yüzbinlerce turistin ziyaret etmek te olduğu bu mağaranın bilinen kısmı 5 km uzun luğundadır. Dar bir dekovil hattı üzerinde tu ristler trenle ve kısmen yürümek suretiyle ma ğarayı takriben 2 saatte gezebilmektedirler.

Karstik bölgedeki nehirler kendilerine açtık ları yeraltı pasajlarından akmakta veya denize veya tekrar yeryüzüne çıkmaktadırlar. Böyle bir bölgede hidroelektrik santralların inşası gayet tehlikelidir. Ancak 'bu bölge nehirlerinin büyük hidrolik potansiyelinden istifade edebilmek için uzun ve sistematik etüdler yapılarak böyle şart larda kurulacak hidroelektrik santralları için in şa usulleri bulunmuştur. Bu bölgede inşa edil miş ve edilmekte olan tesislerden alınan netice ler mügbettır.

Üçüncü havza Ege Denizi su havzasıdır, ancak bu havza potansiyelin sadece % 6 sini taşımak tadır.

Yugoslavya nehirleri farklı su havzalarına ait olmakla kalmayıp aynı zamanda farklı iklim şart larına maliktirler. Başlıca, Alp dağları, Akdeniz ve Orta Avrupa iklimlerinin tesırindedırler. Alp lerin .tesirinde bulunanlarda, karların erimesi neticesinde yaz aylarında debi yüksek kış ayla rında düşüktür. Adriyatiğe dökülen nehirlerde ise Akdeniz ikliminin tesiri görülür, bu havza daki nehirlerde debi kış aylarında azamî, yaz ay larında asgarî olur. Bu bölgede kar yağışı yok tur, kış yağmurları ise çok fazladır. Yazın yağ

mur çok az yağar. Görülüyor ki Alp karakterin deki havza nehirleri ile Akdeniz iklimi tesirin deki Adriyatik havzası nehirleri senelik hidrolik enerji dağılımında birbirlerini tamamlıyacak du rumdadırlar Bu bakımdan, bu iki bölgedeki hid roelektrik santralların enterkonnekte edilmesiyle bütün sene boyunca ünıform bir enerji elde et mek kabildir. Ancak, Alp tesirinde bulunan Dra va nehrinin potansiyeli, Adriyatik bölgesi nehir lerinin potansiyeli yanında küçük kalmaktadır. Bu suretle, Adriyatik havzasında kış aylarında, memleket enerji ihtiyacının dışında bir fazla enerji ortaya çıkmaktadır. Bu durum fevkalâde önemlidir, zira, Yugoslavya ile Alp iklimi tesı rındekı nehirlere sahip olan komşu memleketler arasında sezonluk enerji alış verişinin mümkün ve yerinde olacağını ortaya koymaktadır

Tuna nehrine gelince, Alp, Akdeniz ve Orta , Avrupa iklimlerinin tesirındeki kollarının birleş mesiyle oldukça ünıform bir debiye sahip bulun maktadır.

Toplam net hidrolik potansiyel 89 milyar kWh, bunun ekonomik olarak kullanılabilir kıs mı ise 66,5 milyar kWh dir

Termik Enerji Kaynakları :

Yugoslavya'nın kömür rezervleri 21 milyar tonun üstünde tahmin edilmektedir, bunun 19 milyarı (1500 3000 kcal/kg ) düşük kalorıfık de ğeri haiz olan yeni teşekkülâta aittir Bu yüz den, mühim termik santrallar kömür işletmele rine yakın yerlerde tesis edilmiştir

Kömür madenleri memleket sathında hemen hemen üniform bir şekilde yayılmış olduğundan nakil masraflarını azaltmak kabildir Başlıca 5 büyük kömür madeninde tayın edilmiş rezerv 13,5 milyar ton ve senelik istihsal ise 8,5 milyon tondur.

Yeni termik santrallarda, sadece istihsal edi len kömürün % 30 unu teşkil eden toz kömürün kullanılması prensibi tatbik edilmektedir. Bu su retle eldeki kömür miktarı, hidroelektrik ener ji üretimindeki noksanlığı telâfi etmeye kâfi gel mektedir.

Petrolün enerji üretiminde kullanılması dü şünülmemektedir, petrol istihsali" memleket ih tiyaçlarını karşılıyacak durumda değildir Tabiî gaza gelince, büyük şehirlerde ısıtma işlerinde veya kimyasal işlemlerde kullanılması plânlan mıştır

İşletmelerde linyitten gaz istihsali mevzuunda etüd ve projeler üzerinde çalışılmaktadır. Tabiî veya suni gazın büyük şehirlerde ısıtma işle rinde kullanılması hem elektrik" endüstrisi üze rindeki yükün hafiflemesini sağlıyacak hem de daha ekonomik olacaktır.

Elektrifikasyonun Kısa Tarihçesi ve Gelişmesi:

Yugoslavya'da ilk elektrik tesisi 1880 sene sinde işletmeye açılmıştır Belgrad ve bellıbaş

lı büyük şehirlerde 1892 1898 senelerinde elektriklendirilmiştir. Ancak alternatif akımda ve yüksek gerilimde ilk büyük tesisler 1900 1910 senelerinde inşa edilmiştir. Fakat bütün gayret lere rağmen harplerin de tesiriyle Yugoslavya'da elektrifikasyonun gelışme'si 1945'e kadar kâfi de recede hızlı olmamıştır, ikinci Dünya Harbi so nunda Yugoslavya elektrifikasyon bakımından Avrupa'nın en geri memleketi durumunda bu lunuyordu. 1945 de elektrikten faydalanan nü fus, toplam nüfusun % 20 sinden az ve nüfus başına istihlâk 50 kWh. den ibaretti.

Büyük ilerlemeler kaydedilmiş olmakla be raber gene de istihlâk, Avrupa ortalamasının çok altındadır. Mamafih bugünkü artış tempo suyla Avrupa ortalamasına 10 ilâ 15 senede ye tışilebileceğı ümit edilmektedir. 1945 1959 se neleri arasında elektrik istihsali ile kurulu gü cü gösteren grafikler Şekil: 1 de verilmiştir.

ELEKTRİK İSTİHSALİ VE KURULU GÖÇ. GdAFIHLERİ

{045 19

Dünya ve Avrupa ortalama artışları esas alındığı takdirde istihlâkin iki*misline çıkabil mesi için 10 sene geçmesi lâzımgelir. Yugoslav ya'da ise istihlâk 4 seneden az bir zaman zar fında iki misline ulaşmaktadır.

Kurulu güç, istihsal ve İstihlâke ait değerler

1939 1945 1950 1955 1960

Kurulu güç MW.

505 524 662 1148 2377

İstihsal GWh. •

1172 817 2409 4379 8929

Nüfus başına istihlâk kWh.

53 147 249 485

istihsalde ortalama yıllık artış

— 7,5 24 13 16

İstihlâk edilen enerjinin yapısı şöyledir

Ev, ticarethane Sanayi DiĞ erleri

22% 76%

2%

28,5% 67,5 %

4%

Sanayi sektörünün, yukarıda gösterilen 6&% civarındaki istihlâkten ayrı olarak takriben 1 milyar kVVh'lik kendi istihsali de vardır. Bu su retle sanayi grubu istihlâk nisbeti, diğer mem leketlerle mukayesede çok fazla bulunacaktır. Bu durum, memleketin 1945 den bu yana ana sanayi kollarında yaptığı büyük yatırımların bir neticesidir. Ferdin istihlâkinde artışlar daha çok son yıllarda kendini göstermeye başlamıştır. Ni tekim son birkaç senedir istihlâkte sanayinin hissesinde % 2 3 civarında bir azalma göze çarp maktadır. Bu, yeni abonelerin elektrik alma larından başka ailelerin daha fada elektrik is tihlâk ettiklerinin bir işaretidir. Nitekim son yıllarda elektrikli ev cihazlarının imalât ve sa tışında bir evvelki yıla nazaran % 30 50 ye va ran artışlar kaydedilmiştir, hattâ öyle,ki bu ci hazlar lokal elektrik işletmelerinin servisini ak satacak ve elektrik fiatlarını arttırmıya zorlrya cak kadar tesir etmiştir. Bu cihazlar arasında elektrik sobaları, fırınlar, buzdolapları, çamaşır makinaları ve süpürgeler zikredilebilir. Şurasını da ilâve etmek gerekir ki elektrik fiyatları arttı rıldığı halde bile evlerde kullanılan elektriğin fiyatı istihsal ve tevzi maliyet değerinin altında bulunmaktadır.

Sanayi sektörünün grupları arasında istihlâ kin dağılışı şöyledir:

imalât Sanayii Elektrokimya Elektr ometallurj i Isı istihsali Madenler Çimento istihsali

44 % 21 % 12 % 9.6%

7.2% 6.2%

Enterkonnekt» Sistemin Kuruluşu:

1945 de İkinci Dünya Harbini müteakip bom bardımanlarla (tahrip olmuş tesislerin onarımı ve yavaş yavaş bölge elektrik sistemlerinin te şekkülü için ilk beş. yıllık (1947 1952) plânda bazı adımlar atılmıştır. Bu arada memleketin sa

hip olduğu zengin su kaynaklarının değerlen dirilmesi ön plânda tutulmuştur. Bu suretle^ ay nı zamanda sulama, drenaj, nehir yataklarının regülâsyonu gibi birçok önemli problemlerin de halli sağlanmış oluyordu. Termik santrallar ikin ci plânda kalmıştır. Sadece istihsal edilen kö mürün artıkları ve nakledilmeye değmiyen kötü kaliteli kömürün hemen madenin bulunduğu yerde kullanılmasını temin eden santraıllar ku rulmuştur. Bu suretle aynı zamanda kurak se nelerde hidrolik enerjinin boşluğunu doldurmak mümkün olmuştur. Üretimlerin toplam üretime nisbeti 1960 senesi için % 67 hidrolik' ve % 33 termik olmuştur. Buda gösteriyor ki hidroelekt rik kaynakların developmanında büyük adımlar atılmıştır., Aşağıda 1945 den 1960 a kadar üretim ler ile kurulu güçler gösterilmiştir:

Sene 1945 1950 1955 1956 1957 1958 1959 1960

Kurulu Güç (MW.)

Top Hid Ter lam rolik mik

524 662 1148

211 313 290 372 646 502

1409 722 687 1675 949 726 1798 1060 738 1878 1134 744

2377 1394 983

Üretimler (GWh.)

Top Hid

Ter

lam rolik mik

817 2409 4379 5t)4ö 6252 7356 8106 8929

316 1234 2614 2870 3522 4300 4708 5985

501 1175 1765 2178 2730 3056 3398 2944

1970 yılında termik ve hidrolik üretimlerin takriben 50 : 50 nisbetinde olacağı tahmin edil mektedir. Bu, termik üretimde esaslı artışlar olacağını göstermektedir. Buna sebep olarak, 1970'e kadar eldeki hidrolik imkânlardan en bü yüklerinin inşa edilmiş olacağı ve bu arada kö mür bölgelerinde yeni istihsal sahalarının işlet meye açılacağı gösterilmektedir

Lokal santralardan enterkonnekte sisteme geçerken frekans, gerilim ve diğer bazı hususlar da standardizasyona gidilmiştir. Frekans1 50, standart gerilimler ise 220/380 volt, 10 kV., 35 kV, 110 kV ve 220 kV. olarak tesbit edilmiştir. Geçici olmakla beraber 21, 30 ve 60 kV'luk ge rilimler halâ bazı bölgelerde kullanılmaktadır. Evvelce bütün yüksek gerilimli hava hatlarında ağaç direkler kullanılmaktayken sonraları beton kullanılmaya başlamıştır. Halen 110 ve 220 kV luk hatlarda çelik, veya beton ve 10 kV'luk hat larda ise ağaç veya beton direkler kullanıl maktadır.

Yugoslavya'da araştırma ve proje işleri üze rinde çalışan birçok müstakil teşekküller vardır. Bunların elektrifikasyonla ilgili teknik problem lerin hallinde büyük yardımları olmaktadır. Bun dan başka elektrik üretim tesislerine ait malze me ve teçhizatın imali için sağlam bir sanayi kurulmuştur Su ve' buhar türbinleri, elektrik generatör, motor ve transformatörleri, porselen, alüminyum kablo, bakır tel ve kablo, çelik di rekler, şalterler, ölçü âletleri, koruma cihazları,

yüksek frekans muhabere cihazları, her türlü elektrikli ev cihazları memlekette imal edilmek tedir. Su türbinleri fabrikası en son 108 MW'lık türbin, buhar türbinleri fabrikası da 65 MW'lık buhar türbini imal etmiştir 100 MW'lık trans formatör ve generatdrler imal edilmektedir. Bu sınaî teşebbüsler sayesinde Yugoslavya bütün hidroelektrik santralılarını, 110 kV'a kadar ener ji nakil hatlarını ve orta büyüklükteki termik santrallarını kendi imalâtı ile tesis etmektedir.

Elektrik endüstrisi ile ilgili baraj, tünel gibi inşaat bölümlerinde ihtisas kazanmış durumda birçok büyük teşebbüsler mevcuttur, bunların çoğu yabancı firmalarla müşterek çalışmakta dırlar.

Finansman Y atırımlar :

*

Büyük elektrik santralları ile 110 ve 220 kV'luk hava hatlarının finansmanı özel bir ka nuna gajre kurujmuş olan Yugoslav Yatırım Bankasının Genel Yatırımlar Fonundan sağlan maktadır. Ancak dışarıdan temin edilen kredi lerin (Kalkınma ikraz Fonu gibi) de bazı hal lerde kullanıldığı vakidır.

Elektrik endüstrisinin esas karakteri göz önünde tutularak bu sektöre ayrılan kredilerde gerek süre ve gerekse faiz şartları diğer sanayi kredilerininkıne nazaran çok hafif tutulmakta dır Meselâ hidroelektrik santrallarda kredinin ödenme müddeti 50 sene, makina aksamında 30 sene ve faiz nisbeti % 1 olarak tesbit edilmiş tir. Devlet elektrik enerjisi sektöründen direkt fayda beklenmeyip, müstehlike ucuz ve bol elektrik temin etmek suretiyle ekonomiye en direkt fayda sağlamayı hedef tutmaktadır

Aşağıdaki tabloda 1947 den 1959 a kadar her sene elektrik sektörüne yapılmış yatırımlar 1947 deki yatırım «100» kabul edilmek ve 1956 indeks fiyatları cinsinden ifade edilmök sure tiyle gösterilmiştir. Bu suretle fiyat yükselme lerinin tesiri elimine edilmiştir:

Sene 1947 1948 1949 1950 1951 1952 1953 1954 1955 1956 1957 1958 1959

Yatırım İndeksi

100 134 127 135 178 263 292 278 325 249 264 316 392

Yatırımda yıllık artış

» + 34.2 — 5.8 + 7.0 + 31.2 + 48.2 + 10.4 + 4.8 + 16.9 — 23.4 + 6.1 + 19.4 + 24.2

Yatırımlardaki artış temposu tablodan iyice görülmektedir. 1959 daki yatırım, 1947 ninkinin takriben 4 misli fazla olmuştur.

EM.M 66

Tablodan aynı zamanda birbirini takip eden yıllardaki yatırımlar arasında oldukça büyük fark lar görülmektedir, bu durum, bilhassa hidroelek rik santrallarının inşasında karşılaşılan tipik ça lışma şeklinin bir sonucudur. Netice olarak, elektrik sektörü yatırımları (sabit fiyatlarla) dai ma arttırılmıştır, yıllık artışın 12 yıllık ortala ması 14,5 % tur.

Aşağıdaki tabloda elektrik sektörü yatırımla rının toplam sanayi yatırımlarına nisbeti yıllara göre verilmiştir. Bu nisbetin 14 senelik ortala ması 21 % i vermektedir. Ayni tabloda elektrik sektörü yatırımlarının miRlî gelire nisbetleri de gösterilmektedir, bu nisbetlerin ortalaması da 3 % olarak bulunur :

Elektrik yatırımları

Sanayii yatırımları

%'

25.1

16.9

17.5

12.0

12.7

15.0

18.4

20.1

21.1

24.1

23.1

21.2

21.7

23.0

Elektrik

^ . ya ımİ3ıIı

nın Milli gelire

nisfoeti %

0.9 2.1 1.9 1.5 1.9 4.1 4.2 4.3 3.9 3.9 3.0 2.1 .2.1 2.6

Ortalama

21.0 %

3.0%

Bu tablolardan şu genel sonuca varılacaktır ki Yugoslavya, geriliğine son verebilmek için sanayileşme ve bilhassa elektrifikasyon alanla rında cidden muazzam yatırımlara girişmiş ve bu tempoyu 15 senedenberi devam ettiregel miştir.

Elektrik sektörü yatırımlarının bizde son 10 senede millî gelire nisbeti ortalama olarak 0,7 % civarında olmuştur, bu Yugoslavya'nınki nin sadece dörtte birine tekabül etmektedir. Bu rada, bizde son 10 senede elektrifikasyon için yapılan yatırımların çok fazla olduğunu rahatça iddia edebilenlerin kulaklarını çınlatmak iste rim.

Yugoslavya ancak bu kesif yatırımların so nucunda elektrik enerjisi istihlâk seyrinde orta lama % 17 18 lik bir artışı sağlayabilmiştir. Bu sayede memleket kalkınması ve halkın ya şama standardının yükseltilmesine çalışılmak tadır. Elektrik enerjisine bir din. gibi önem verilmektedir. Ayni önemi, demokratik nizam içinde plânlı bir ekonomi takip etmek suretiyle memleketimizde de vermek ve kalkınmamıza da ha hızlı bir tempo kazandırmak mecburiyetinde bulunduğumuz yüksek idareciler tarafından ar tık idrak edilmelidir.