TÜRKİYE ENERJİ PAZARLARI VE (T. E. K.) TÜRKİYE ENERJİ KURUMU

UDK:33

Türkiye Enerji Pazailan ve (T.E.K.) Türkiye Enerji Kurumu

Enerji Pazarları Etütleri, Enerjinin tesis, üre

tim, dağıtım ve satışları için yapılacak plân, pro

je ve işletme çalışmalarında birinci derecede

önemli yer tutmaktadır. Enerjinin ne miktarda

üretimi, ne miktarda nakil ve dağıtımı, ne mik

tarda satılacağı ve bu suretle ne gibi yatırımlara

gidileceği hep enerji pazarının iyi tâyin edilmesi

ile mümkündür. Enerji pazarının etüt ve tahmin

leri iyi yapılamaz ve gereken önem verilemezse,

kısa zamanda enerji sıkıntısı ve tahditler baş gös

terir veya vaktinden evvel fazla yatırım yapılır,

zararlı bir işletme ve pahalı bir enerji dağıtımına

gidilmiş olur.

Plânlı çalışmalarda Enerji Pazarının durumu

ve tahminlerine büyük önem verilmektedir.

Amerika'daki muhtelif devlet ve hususi teşek

küller Enerji Pazarı ve istatistik analizlerine ge

niş mesai ayırırlar. Satış faturalarının kabarma

sını, enerji pazarlarına tahsis ettikleri çalışma

larla sağlarlar. Çünkü fiatları artırmadan çok

kazanabilmek, ancak daha çok enerji satmakla

mümkün olur. Pazarın müşterisini artırmak ve

müşterilerin de sarfiyatlarını çoğaltabilmek için

çalışırlar ve bu işi adım adım takip ederler.

E. İ. E. idaresi tarafından yapılan Enerji Pa

zarı Etütleri, çalışmalarında, memleketimizin

enerji pazarları mahallinde tetkik edilmekte ve

durumları analiz edilerek muhtemel ihtiyaçları

ekonomik durumlara göre tesbit ve tâyin edildik

ten sonra ilgili merciler için raporlar hazırlan

maktadır.

1 — Türkiye'de Enerji Pazarlarının durumu :

Türkiye'de halen 1000 kadar belediyesi olan şe hir ve kasaba vardır. Bunlardan 630 şehir ve ka sabanın E. İ. E. İdaresince mahallinde etütleri ya pılmıştır. Halen bunların ancak 500 ünde elektrik bulunmaktadır.

Bununda 56 adedi Y. G. bölge sisteminden enerji almakta, geriye kalan 371'i kendi mahalli santralı ile diğerleri de otoprodüktör sanayi mües seselerinden enerjilerini güçlükle temin .etmek tedirler.

Diğer taraftan 35.635 köynden, sadece 210 adedi elektriklenmiştir. Nüfusa göre elektrik yo ğunluğu aşağıda görülmektedir:

Yıl 1960

Türkiye nüfusu

27.809.831

8.597.000

Saffet ERDEM Müh. E. İ. E.

2 — Elektrikli şehir ve kasabaların durumu :

a) Enerji temin yerleri:

\

Kendi mahalli santralları ile enerji temin eden 371 yer ile otoprodüktör santrallarından enerji alan 46 yerin % 80 ninde pazar ihtiyacı, santral kapasitesini doldurmuş olup tahdit yapmaya baş lamıştır. Çünkü ihtiyaçlar artmış, santral zama nında küçük kapasite ile düşünülmüş ve yatı rımlar yerinde yapılmamış, şebekelerin tevsii ih mal edilmiştir. Aynı zamanda fena işletme şart ları altında yeni santrallan finanse edemez ha le gelmişler, müşteri santraldan, santral müşte riden şikâyetçi olmuşlardır.

b) Enerji dağıtım durumları:

500 ü bulan elektrikli yerlerin son senelerde şehir şebekeleri yeni tesis edilenler hariç he men hemen hepsinde şehir dağıtım şebekeleri ihtiyaca cevap veremez haldedir. Her şehirde muhakkak olarak bir mahallede dahi olsa vol taj düşüklüğü vardır. Şehir intizamsız olarak in kişaf etmiş, sanayi bölgeleri ayrılamamış ve mahalle aralarına giren sanayi tesisleri şebe keyi berbat etmişlerdir. Teknik'den uzak böyle yerlerde bir çamaşır ipine asılırcasına bağlanan müşteriler enerji yerine ateş böceği görmekte dirler. Bu sebeple şehir şebeke zayiatları, yani havaya uçup giden millî servet bazı yerlerde % 50 nin üzerine dahi çıkmaktadır.

c) Enerjinin kullanma sahaları :

Elektrik enerjisi başlıca evlerde, ticari abone lerde, resmî dairelerde, sokak aydınlatmasında ve sanayi tesislerinde kullanılır. Bütün bu sahalarda normal voltajda elektrik aranır. Zira cihazların normal verimde çalışmaları enerjinin normal vol tajı ile mümkündür. Evlerde buz dolapları, mut fak cihazları, dikiş makineleri, sanayi ve ticari abonelerdeki motorlar normal voltaj beklerler. Halkın elektrik cihazlarına karşı rağbeti, ancaK onu diğer enerji cihazlarına nazaran üstün vasıf larını görmesi ve anlaması ile mümkündür. Yer] i ev cihazları imalâtının son senelerde inkişafı ile bazı şehir ve kasabalarımızda evlerdeki cihazlar

%

30,8

kWh/Nüfus 101

kWh/Elektrikli nüfus

E.M.M. 69

süratle artmaktadır. Misal olmak üzere şehirleri mizdeki Ev + ticari abone başına aylık ortalama (kWh) enerji istihlâk miktarlarının seneden se neye durumu aşağıdaki cetvelde gösterilmiştir :

rar döviz harcar, imalât maliyeti yükselir, işletme güçlükleri içinde çırpımr. Şayet hususi sektör şe hir Belediye elektrik işletmesinden elektrik al mışsa, elektrik işletmesi sıkıntılı devreye girince,

Aylık Ort. kW h/Ev + ticari abone

Adana İstanbul Ankara Konya İsparta Rize İnegöl ' Sarayköy izmir ^Türkiye A.B.D.C)

1945 1950

15 17,2 20,5

9 4 6,1 — 7 16,3

101 °

19,8 . 25,4

23,5 10,5 6,5 14,6 —

6,1 27,4 18,6 152

24,5 33,5 27 12,4

8,7 15,5

8,65 11,8 32,7 22,8 230

27,5 35 29,4 16,5 10,8 19,75 10,6 8 28,2 23,3 248

36 36,9 33,5 18,4 12,5 15,5

8,75 12 34,6 24,5 262

42,6 38,6 36 18 14 17,9 10,6 13,5 34,8 25,8 280.

47,3 40,3 40 18,7 12 18,2 10,4 13,2 38,3 27,4

1960 1961

52,2 41,1 41 20 17,5 19,8 11,15 12,7 37 29,5 •

59,7 47,4 44,3 27,4 24,2 22,3 11,15 14,2 40.7

(*) Yalnız ev abonesi basınadır.

Bu cetvele göre Adana, ev ve ticarî aboneler de abone başına enerji kullanma bakımından 1961 yılında ortalama aylık 60 kWh'e yaklaşmıştır. Sı ra ile İstanbul 47,4, Ankara 44,3, İzmir 40, 7 kWh dır. Türkiye ortalaması 1960 da 29,5 kWh dır. Her şehir ve kasabanın aylık ortalama enerji istih lâklerinin seneden seneye artışlarında muhtelif sebepler vardır. Meselâ Adana şehri, 1956 yılın da bol enerjiye kavuşmuş olup aynı zamanda 15 krş/kWh den enerji satışı yapmış ve bu 4 se ne devam etmiştir. Bu suretle enerji istihlâki sü ratle inkişaf etmiş ve aylık ortalama kWh 1956 da 27,5 Jken 1960 da 52,2 olmuştur. 1961 de enerji fiatında değişiklik yapılmış ve 23 krş/kWhte yükseltilmiştir. Diğer taraftan elektrik enerjisi nin avantajlı durumunu ve rahatlığını anlayan halk'a, enerji fiatlarındaki değişiklik tesir etme miş ve böylece enerji istihlâkindeki artış hızı de vam ederek 1961 de 59,7 kWh gibi Türkiye'de «n yüksek değere yükselmiştir. Adana sıcak böl ge olduğundan mutfak ihtiyaçları yanında kışın azda olsa teshin de, su ısıtmada ve yazın soğuk hava teçhizatında elektrik enerjisi Ankara ve İs tanbul'dan daha çok kullanılmaktadır.

Cetvelde görülen İsparta, 1960 yılında Kovada Santralından bol enerji almaya başlamış olduğu artış hızından da bellidir. Diğer taraftan İnegöl halen kendi santralı ile tahditli olarak çalıştığın dan ve enerjiyi 50 krş. civarında sattığından, Ev + Ticari abone başına aylık ortalama enerjisi. 11,15 kWh'den yukarı çıkamamıştır.

Sanayi'ye gelince, Resmî sektör icabında ken di santralını da tesis etmiş olduğundan sıkıntısız işine devam eder. Hususi sektör ise ucuz ve bol enerji bulabilirse yatırım yapar, icabında şehir değiştirir. Enerji bulamazsa kendisi santral.ku

canı istediği an onun elektriğini keser. Bu du rumda müşterinin boynu büküktür, gider kendi sine bir de yedek santral yapar. İşletme cereya ; m kesince kendisininkini çalıştırır. Dövizler yine gider. Böyle durumda olan şehir ve kasabaları mızın yekûnu maalesef çok kabarıktır.

Yukarda bahsedildiği gibi Türkiye'de enerji pazarları, yeterli ve istikrarlı enerji beklemekte dirler. Ancak bu şekilde Dünya milletleri yanın da pek geride kaldığımız enerji istihlâkimiz sürat le gelişebilir. Pazarlarda her adımda enerjji üre timi, dağıtımı ve teknik eleman yetersizliği gö rülmektedir. Belediyelerin elinden elektrik işlet meleri behemehal alınması lâzımdır. Hükümetçe kurulması derpiş edilen Türkiye Enerji Kurumu' nun bunları hal edeceğine inanmalı ve yardımcı olmalıyız. Bu hususta pek çok yapılacak iş var dır. Elektrik işletmelerinin bir kurum altında toplanmaları bugünkü perişan halde bulunan yer ler için bir zafer olacaktır. Kıza zamanda topar lanmaları için tecrübe edilmiş metodlardan is tifade etmek ve çalışmak bizim teknik elemanlara ve idarecilere düşmektedir. Şahsi ihtiraslardan uzak kalmak suretile vazife bizleri bekliyor, Ener ji pazarlarındaki enerji tıkanıklığını kısa zamanda gidermek ve memleketimizin kalkınmasında esas damarı çalıştırmak ana davamızdır, unutmayalım.

Devlet Plânlama Dairesine verilen ve plânda geçen realist enerji ihtiyaç tahminleri ancak yu kardaki belirtilen işletmelerin iyi ve rasyonel ça lışmaları ile mümkün olacaktır. Bu tahminlere göre 1961 yılında 3 milyar 50 milyon kWh olan enerji istihsalimiz, 1975_ yılında 17 milyar kWh •enerjjiye yükselecektir.

Bu istihsali temin ederek santralları ve bunu dağıtacak şebekeleri her şeyden önce düşünmek

EJ&M. 69

birinci vazifemizdir. Bu olduğu takdirde 1960 yılında nüfus başına isabet eden 101 kWh enerji üretimi 1975 yılında ancak 403 kWh yükselecek tir. Ekli cetvellerde de görüleceği üzere Yugos

lavya'nın 1960 da nüfus başına üretimi 460 kWh ve Norveç'in 8770 kWh olduğunu söylersek bu yolda sarfedilecek çalışmaların önemi kolayca an laşılacaktır.

Memleketler

Norveç İsveç Lüksemburg İsviçre İngiltere D. Almanya B. Almanya Avusturya Finlandiya Çekoslavakya Fransa Belçika Holânda Rusya Danimarka İtalya Polonya İrlanda Macaristan İspanya Yugoslavya Bulgaristan Romanya Portekiz Yunanistan Türkiye

Cetvel: 1 1960

Brüt istihsal kwhxlO8

kvvh/nüfus

Brüt istihsal kwh nüfus kwhxl0«

31.485 x33.763

1.454 17.756 129.54S

— 113.091 14.044

9.010 — 72.200 14.155 15.632 x274.500 5.283 56.112 27.150 — 7.451 18.492 8.552 — 7.598 3.238 2.310 2.815

8.770

4.310 Avrupa toplamı x933.000 xl.400

x4.500

3.350 U. S. A.

845.000 x4.700

2.470 xSekreterlik tarafından yapılan tahmin

2.120

1.980

2.020 — 1.590 1.580 1.360 '

Türkiye y

kvvh/Nüfus 1960 1967 1975 Azamî 101 185 352 Asgarî 101 162 255

1.280

1.150

1.140

740 614

— 410

Avusurya Belçika Danimarka Finlandiya Fransa Yunanistan

Cetvel: 2

1960 / Enerji İstihlâkinin % si

Sanayide 1 Şehir İhtiyaçlarında

69,2 82,4 31,5 76,4 76,5 47,6

30,8 17,6 68,5 23,6 23,5 52,4

E.MJJ. 69

Macaristan İzlanda İtalya Holânda Norveç Polonya ^.Portekiz Romanya İsveç İsviçre İngiltere B. Almanya U. S. A. Türkiye

1960 Enerji istihlâkinin % si

Sanayide | Şehir İhtiyaçlarında

82,1

17,9

48,6

51,4

75,8

24,2

69,5

30,5

63,2

36,8V

80,6

19,4

74,1

25,9

80,0

20,0

66,9

33,1

54,2

45,8

75,2

24,8

53,9

46,1

74,6

25,4

Cetvel: 3

Avusturya

Belçika

Danimarka

Finlandiya

Fransa

İrlanda

İtalya

Norveç

İsveç

İsviçre

İngiltere

B. Almanya

U. S. A.

Türkiye (•)

Aylık ortalama kWh/Ev Abone

58 35,8 50,8 55 38,9 104 33 76,6 133 230 148 60,7 280,5 26 Ev + ticari (20 ev)

N O T : Türkiye'de ev abonesi ile ticarî abone beraber olarak alınır. Tahminen % 25 i ticarî abo ne olursa, 20 kWh olarak ev abonesi kabul edilebilir.

EM.M. 69