CIGRE 1962 TOPLANTISI

gerilimi bu teorik değerin % 9, civarında olacak tır. Bu bağıntı eğer genlik limitlemesi kâfi dere cede keskinse caridir.

Eğer transistor çalışması kesim noktasına ya kınsa, limitleme, kollektör gerilimi tepe değerinin çok aşağı değerlerinde başlıyacaktır, fakat limit leme keskin olmıyacak ve çıkış genliğinin tepe de ğeri d c ye eşit oluncaya kadar kazanç düşmesi devam edecektir.

Osllatör frekansı:

Osilatör frekansına tesir eden faktörler ara nırken Barkhausen kriteri düşünülür ki, o da, her hangi osilatörde sürekli çalışma şartları için Loop civarında faz kayması sıfır olmalıdır.

İyi bir frekans stabitesi için amplifikatörde çok az faz kayması olmalıdır. Burada birinci dere cede mühim olan faktör; transistor transfer ka rakteristiği hfe veya hn> ile birleştirilmiş faz açısı büyüklüğüdür.

UbK : 621.315.051

CIGRE 1962 Toplantısı

Turhan ONUR Y. Müh. İLLER B.

Cigre (Conference International Des Grand R6seaux Electriques International Conference on Large Electric Systems Milletlerarası büyük elek trik sistemleri Konferansı) 19 uncu toplantısını Pariste 16 ile 26 Mayıs tarihleri arasında yaptı. Konferansa Türkiyeden Türk Milli Komitesi Baş kanı EJ.E İdaresi Genel Direktörü Y. MÜH. İbra him Deriner, Komite Genel Sekreteri Ord. Prof. Cabir Hamdi Sepen, I.T.Ü.Elektrik Fakültesin den Prof. Turgut Boduroğlu, Doçent Muzaffer Öz kaya, E.Î.E. İdaresinden Y. Müh. Demir Aykor, Eti bank Genel Müdürlüğünden Y. Müh. Kenan Er gen, İller Bankası Genel Müdürlüğünden Y. Müh. Tahsin Armay ve Y. Müh. Turhan Onur iştirak et miştir.

Bu yıl yapılan toplantıyı izah etmeden önce Cigre'yı kısaca tanımak faydalı olacaktır.

Cigre 1921 yılında kurulmuştur. Her iki yıl da bir toplanmaktadır. Gayesi Elektroteknik ko nusundaki gelişmeleri araştırmak ve bütün mem leketler elektrik teknisyenlerine yaymaktır.

1939 yılına kadar 10 toplantı yapmıştır, 8 Tem muz 1939 tarihli toplantısından sonra 1946 yılına kadar İkinci Cihan Harbi sebebi ile toplantılar' ya pılamamıştır. İkinci Cihan Harbinden sonra 11 in ci toplantı 27 Haziran 6 Temmuz 1946 tarihleri arasında Pariste yapılmıştır'. Bu tarihten itibaren her iki senede bir muntazam olarak toplantılarını

yapmıştır. 19 uncu toplantıya Cigre'nin 2700 üye sinden 1715 i katılmıştır.

1946 Toplantısında 17 milli komite vardı. Bun lar Belçika, Bulgaristan, Mısır, İspanya, Amerika Birleşik Devletleri, Fransa, Büyük Britanya, İtal ya, Norveç, Hollanda, Polanya, Romanya, İsveç, İs viçre, Çekosİavakya, Rusya ve Yugoslavya idi. 1962 yılında ise milli komitelerin sayısı 36 ya yüksel miştir. Yeni katılan milli komiteler Güney Afrika, Almanya, Arjantin, Avustralya, Avusturya, Kana da, Danimarka, Finlandiya, Yunanistan, Macaris tan, Hindistan, İrlanda, İzlanda, İsrail, Japonya, Ma rok, Meksika, Portekiz, Türkiye ve Uruguay'dır.

Cigre'ye hakiki ve hükmi şahıslar aza olabilir. Bir çok mühendis ve ilim adamları ile beraber ima lâtçı, müşavir ve tesisci resmi ve hususi firmalar üyedir. Devamlı üyelerin aidatı 320 NF muvakkat üyelerin aidatı 400 NF dir.

Cigre Toplantısına gönderilen raporlar İngiliz ce ve Fransızca basılır ve üyelere birer kopya verilir. '

Cigre'nin devamlı merkezi «112 Boulevard Haussmann Paris» dir. Toplantılar La Fondation Berthelot 28 bis Saint Dominique de yapılır, bu yılki toplantı programı aşağıda verilmiştir. Top lantıyı 16 Mayıs 1962 Çarşamba günü saat 10.00 da Cigre Başkanı M. SİLVA açmıştır ve müteaki ben Fransa Sanayi Bakanı Mr. BOKANOWSKİ ko nuşmuştur.

Tarih 16 Mayıs 17 >

18 >

19 »

20 » 21 >

22 >

23 » 24 »

25 » 26 >

Gün Çarşamba Perşembe

Cuma

Cumartesi

Pazar Pazartesi

Salı'

Çarşamba Perşembe

Cuma Cumartesi

öğleden evyel

— f 12 Transformatör •L34 f 12 Transformatör *^_ 34 Girişim f 13 Kesiciler 'ı 17 Kondansatör

Geziler f i l Alternatör 'l 15 İndirici trafo merkezleri f 41 İzolmanların koordinasyonu [_ 14 İzolasyon yağları

Teknik geziler f 42 Çok yüksek gerilim "ı 21 Kablolar

32'Stabilite

Kapanış

Öğleden sonra

Açılış 12 Transformatör 34

Cemiyetin Genel Kurulu f 13 Kesiciler 'l 17 Kondansatör f i l Alternatör 'ı 15 İndirici trafo merkezleri f 41 İzolmanların koor. 1 14 İzolasyon yağları f 42 Çok yüksek gerilim "(^ 21 Kablolar 32 Stabilite

Toplantıya 124 rapor gelmiş ve iki lisandan basılarak üyelere toplantıdan evvel dağıtılmıştır. Raporlar 4 kısımda toplanmıştır.

Kısım I: Üretim, İletim ve akım kesiciler,

Gurup 11: Alternatörler: 107, 108, 113, 117, 118, 124, 130, 132, 134, 137, 139, 146, 149, 152, 157, 158, 161 ve 414 numaralı 18 rapor.

Gurup 12 :' Transformatörler : 101, 102, 104, 105, 106, 111, 122, 123, 125, 126, 128, 135, 141, 142, 143 bis, 145, 147, 412 ve 414 numaralı 20 ra por.

Gurup 13 : Kesiciler : 103, 112, 114, 115, 120, 121, 127, 129, 140, 144, 148, 150, 150 bis, 153, 154 ve 307 numaralı 16 rapor.

Gurup 14: İzolasyon yağları ve yalıtkan mad deler : 131 ve 155 sayılı 2 rapor.

Gurup 15 : İndirici Transformatör merkezleri: 116, 119, 132, 136, 151 ve 156 sayılı 6 rapor.

Gurup 17 : Kondansatörler : 109,110,114,133, 136, 138, 152, 159 ve 160 sayılı 9 rapor verilmiştir.

Kısım II: Hatların inşaası, izolasyon ve ba kım.

Gurup 21: Yüksek gerilim kabloları: 126, 201, 202, 203, 204, 205, 206, 207, 208, 209, 210 ve 212 sayılı 12 rapor verilmiştir.

Kısım III : Şebekelerin korunması, irtibatlan dırılması ve işletilmesi.

Gurup 32 : Enerji sistemlerinin planlanması, işletilmesi ve stabilite : 108, 109, 152, 301, 305İ 306, 307, 309, 310, 313, 314, 315, 316, 317, 318, 318 a, 323, 324, 326, 328 ve 412 sayılı 21 rapor.

Gurup 34 : Teletransmisyon : 302, 304, 311, 312, 319, 320, 321, ve 322 sayılı 8 rapor.

Gurup 35: Telefon ve radyo girişimi: 111, 303, 308, 329 ve 331 sayılı 5 rapor verilmiştir.

Kısım IV: 220 000 Voltun üzerindeki geri limler.

Gurup 4 1 : İzolasyon koordinasyonu: 105, 401, 403, 404, 406, 410, 414, 415 ve 416 sayılı 9 rapor.

Gurup 42: Çok yüksek gerilim : 201, 303, 305, 310, 402, 405, 407, 408, 409, 411, 412, 413, 417, 418, 419 ve 420 sayılı 16 rapor verilmiştir.

211, 213, 214, 325, 327, 330 ve 330 a numaralı raporlar 1962 toplantısında münakaşaya konulma mış olup bilgi için neşredilmişlerdir.

İ.T.Ü. den Ordinaryüs Profesör Cabir Hamdi Sepen 305 sayılı «Alternatif akımlı enerji nakil sistemlerinde güç sınırlarında transiyent stabilite nin arttırılması» konusundaki raporu Kısım İÜ Gurup 32 ve Kısım IV Gurup 42 de münakaşa edi lerek ilgi görmüştür.

Müzakereler daha önce etüd komitelerinde ya pılmakta ve varılan neticeler üzerinde Genel Ku rulda özlü konuşmalarla konu incelenmektedir. Halen 19 adet etüd komitesi olup mevzuları aşa ğıdadır.

1 — Yağlar, 2 — Yüksek gerilim kabloları, 3 — Kesiciler, 4 —Koruma ve röleler, 5 — İzo latörler, 6 — Hava hatları, 7 — Pilonlar ve temel leri, 8 — Aşırı gerilimler ve yıldırım, 9 — Çok yüksek gerilim ile altermatif akım iletimi, 10 — , Çok yüksek gerilim ile doğru akım iletimi, 11 — Telefon ve radyo girişimi, 12 — Transformatör ler, 13 — Şebekelerin kapasite ve çalışmaları, 14 — Yüksek frekans ile teletransmisyon, 15 — İzol mantarın koordinasyonu, 16 — Deforme olma ve reaktif hadiseleri (bu çalışmadan vazgeçilmiştir.),

' 17 — Generatörler, 18 — Kondansatörler, 19 — Elektrik enerji nakil hatlarına demiryolu anter natif akımının tesirleri.

Etüd komiteleri toplantı süresince Fondation Berthelot da çalışmalarına devam etmiştir.

Toplantı süresince mütercimler konuşmaları İngilizce ve Fransızcaya tercüme etmişlerdir. Ra por sahipleri açıklamalarının daha iyi bir şekilde anlaşılması için deney, demonstrasyon, grafik ve tesislerin slayd ve fihmlerini de göstermişlerdir.

Toplantı süresince bir çok imalatçı firmalar delegeler şerefine kokteyl ve toplantılar tertiple yerek tanışmalarını sağlamışlardır. Bilhassa 18 Mayıs Cuma günü Cigre tarafından tertiplenen garden parti ile 22 Mayıs Salı günkü bale resitali çok ilgi çekici olmuştur.

Toplantı süresinde 23 Mayıs Çarşamba günü teknik geziye ayrıldı ve 4 gurup halinde geziler tertiplendi. Birinci gurup elektrik sanayinin Mer kez Lâboratuvarını ikinci gurup Electrıcit6 de France'ın Teknik araştırma merkezini, üçüncü gu rup Montereau da bir termik santral ile 220 380 KV luk transformatör merkezini, dördüncü gurup ise Champagne Sur Oıse termik santralı ile Plessis Gassot 220/3CC KV Transformatör mer kezini gezdi.

Toplantı süresince gösterilen fılımlerden bil hassa Manş denizine döşenen 220 KVlıfc doğru , akım kablosu ile her iki uçtaki tesisler ve British ' Electricity Authority'nın transformatör merkez lerinde disjonktör transformatör gibi alet ve ci hazları mahallinde tecrübeye tabı tutan seyyar lâ boratuvarı ile Thames nehri hava hattı atlaması (400 kV, 1371 m. açıklık pılcn boyu 192 m.) il gi çekici idi. Ziyaret edilen yerler hakkında kısa ca tanıtıcı bilgi vermek faydalı olacaktır.

ELEKTRİK SANAY İ MERKEZ LÂBORATUVA Rl: 1882 de kurulmuş ve ikinci dünya harbinden sonra süratle gelişmiştir. Halen 16000 m2 lik saha da 250 personel ile çalışmaktadır. Pariste Fonte nay aux Roses da E.D.F. in deney merkezine biti şiktir. Bir taraftan elektrik ünitelerinde resmi öl çü işleri ile (Bilhassa Fransız millî standartları) diğer taraftan hususî ve resmî müessese talebleri üzerine aletlerin, iletken, kabloların V.S. ölçü de ney ve kontrollarını yapar. Çalışmalarında E.D.F. in tecrübe istasyonu ile işbirliğinde bulunur. Son yıllarda Elektroteknik, izole maddeler ve yarı ilet kenler konusunda teorik ve teknik çalışmalarına hız vermiştir.

E.D.F. in ARAŞTIRMA KISMI LÂBORATU VARLARI.

Fontenaydaki Lâboratuvarda elektrikle ilgili araştırmaların deneyleri yapılmaktadır. Son yıl larda bir çok kısımlar değiştirilmiş ve yeni ola rak çok yüksek gerilim tecrübe lâboratuvarı" ile kapasitör tecrübe lâboratuvarları tesis edilmiştir. Lâboratuvara yüksek kapasiteli elektronik hesap

makinesi ve differansiyel analizör tesisleri ilâve edilmiştir.

Delegelerin ziyareti şurasında enerji nakil sis temleri ve dağıtım şebekelerinin malzemeleri için ' inşa edilmiş olan araştırma ve tecrübe kısmı zi yaret edilmiştir.

Aletler ve istasyonlar bölümü : Fransamn 225 KV. sisteminden besenerek kısa devre tecrübele ri, hava hatlarının yüksüz açılması, devre kesici lerin her türlü ark, ve sentetik tecrübeleri yapı lıyor.

Hat ve kablo bölümünde hava hatlarında, izo latör ve direklerin, yeraltı ve su altı kablolarının tecrübeleri yapılır 225 KV. ile kabloların üzün süreli deneyleri yapılır.

Malzemelerin dirençleri bölümünde metal kı sımların korozyonu sentetik malzemenin bozulma sı, mekanik fizik ve kimyasal tecrübeleri yapılır.

Çok yüksek gerjlım lâboratuvarmda bir adet 1 Mv/50951ık transformatör ile bir adet 4 Mv. 200 Kj. impuls generatörü ile frekans ve ımpuls deneylen yapılır.

Kapasitör tecrübe istasyonunda. sistem plânla ma kısmına ait kapasitelerin eskime, kesme, iyo nizasyon deneyleri yapılmaktadır.

MONTEREAU TERMİK SANTRALI VE 380 KV TRANSFORMATÖR MERKEZİ :

Paristen 80 Km. uzakta ve EDF ait olan santra lın nihai gücü 1 000 000 Kw., olacaktır. Halen iki tane 125 000 Kw hk ünite çalışmakta ve 250 000 Kw. lık bir ünite de monte edilmektedir. *

Çalışan üniteler tekrar kızdırılmış buhar tür bin generatörü (absolü basınç 127 Kg/cm2 540 C dır) sistemidir.

Generatör gerilimi 15500 volt olup transforma törler 140 MVA ve 230 000 volt tur.

Kazanlar pülverize kömür ve gaz (Lacg'dan te min ediliyor) yakmaktadır. Kazan kapasitesi nor mal 360 t/h, pik yükte 400 t/h dir.

Le Chesnay transformatör merkezi santralden 12 Km. uzakta olup 380 Kv ile Güney Batı ve Alp lerdeki santrallarına irtibatlıdır. Kontrol odasında daimi personel yoktur.

CHAMPAGNE SUR OİSE TERMİK SANTRALI VE 400/225 KV TRANSFORMATÖR M ERKEZİ :

Bu santral Parisin 35 Km. kuzeyinde Sen neh rinin Oise kolunun sağ kıyısındadır, doğrudan doğ ruya 225 KV ile 16 Km. uzaktaki Plessis Gassot transformatör merkezine bağlıdır.

Santralda 1961 haziranında işletmeye açılmış 250 MW. lık biı kazan türbin generatör transfor matör ünitesi vardır. Ve ikinci ünite aynı güçte olarak yapılmaktadır. Kazanda normal işletmede buharlaşma 770 t/h ve kızgın buharın sıcaklığı 568°C, basıncı 147 Kg/cm2 dir. Kazan pülverize kö mürü yakar. Türbinin hızı 3000 d/d olup aynı de virdeki generatör hidrojen ile spğutulmaktadır.

Oise nehrinin debisi 500 MW. takata kâfi geldi ğinden halen soğutma suyu nehirden alınmakta dır. İleride atmosferik soğutma yoluna gidile cektir.

Plessis Gassot Transformatör Merkezi: Cham pagne Sur Oise Termik santralından 16 Km. uzakta olan merkezde Masif santrallar, Alp Ren vadisindeki hidroelektrik santrallar ile Paris ci varındaki termik santralların enerjisi toplan maktadır.

Merkez iki kısım olup biri 225 KV. diğeri 380 KV. lık sahalardır. Burada halen 3 adet 100 MVA lık bir fazlı 225/380 KV. transformatör vardır. 380 KV sahada üç fazlı bir bölme Genissiat Creney çıkışına, bir bölme de transformatöre aittir, ikin ci çıkış bölmesi Le Chesnay'e aittir. İkinci trans formatör 300 MVA üç fazlı olarak imal edilmek tedir.

225 KV. sahada 3 bara sistemi, 14 hat bolümü bir 380 KV.'a irtibat ve iki kuplaj bölümü vardır.

380 KV. lık sistemin disjonktörleri az yağlı olup kesme kapasitesi 12000 MVA, 225 KV. lık siste min kuplaj disjonktörleri az yağlı, hat disjonktör leri havalı tip olup kesme kapasiteleri 800 MVA dır.

Konferansın 26 Mayısta bitmesinden sonra toplantı sonu gezisi aynı gün Parisi tren ile terk ederek başlamıştır. Bu geziler de iki gurup halin de tertiplenmiştir. Guruplardan birivKuzey Fran sadaki, diğeri Alplerdeki tesisleri gezmişlerdir. Her iki turda da gezilen tesisleri kısaca tanıtayım.

ALP TURU : Bu geziıe Roselend Baraj ve santralı, Monteynard baraj ve santralı ve Neyrpic tesisleri gezilmiştir.

ROSELEND BARAJ VE SANTRALI : Paristen 600 Km. uzakta' Albertville civarında Alplerin en önemli tesislerinden biridir.

Baraj 2 tane olup birincisi 150 m. yükseklikte 804 m. üst kısım uzunluğunda olup su toplama ka pasitesi 197 milyon m3 dir. İkinci barajın yüksek liği ise 70 m. ve kapasitesi 13 milyon m3 dür. Her iki rezervuar basınçlı tünel ile irtibatlıdır.

Santral: İşere vadisinde olup tamamen kaya içerisindedir. Brüt düşü 1200 m., debi 50 m3 dir. 500 000 Kw. güç 6 adet düşey pelton (beheri 83500 KV.) türbin ve 4 adet 400 KV., 2 adet de 220 KV'a yükseltici transformatör ile üretilerek sevk'edilir.

Santral Fransanın en büyük santrallarından biri olup 1960 kasımında işletmeye açılmıştır. Santral 30 saniyede 500 000 MW güç ile Fransız şebekesi ni besleyecek evsaf ve karakterdedir.

MONTEYNARD BARAJ VE SANTRALI : Halen inşa edilmekte olan tesisler Grenoble'ın 30 Km. güneyinde Droc nehri üzerindedir. 1962 de işlet meye açılabilecek olan tesislerde baraj yüksek liği 127 m, toplam kapasitesi 240 milyon m3 ve kullanma kapasitesi 150 milyon m3 dür. Baraj in

E M M 72

ce ark tipi olup santral baraj gövdesindedir. Sant ralda 4 adet 70 MVA lık Francis türbin buluna , cak ve 300 mVS kapasite ile yılda 450 milyon KWh enerji üretecektir. Santral Fransız sistemi ni 380 KV. ile besleyecektir.

NEYRPİC TESİSLERİ : Neyrpic gurubu bütün dünyada bir çok şirketleri bünyesinde toplar. Ge nel Müdürlük Neyrpic sanayii ve Sogreah Gre noble'dedir.

Neyrpic sanayiinde 3000 kişi çalışır ve başlı ca hidroelektrik santrallarında kullanılan hidroe lektrik, termik ve nükleer santrallar ile çimento istihsal ve toprak kazma malzeme ve teçhizatı imal eder. Sogreah veya Grenoble hidrolik etüd ve tatbikat şirketi hidrolik ve akışkanlar mekaniği için araştırma ve müşavirlik merkezidir. Çalışma ları hidroelektrik tekamül, " problemleri Atom Mühendisliği takım tekamül mühendisliği ve li man mühendisliği konularındadır. Takriben 1000 personel çalışmakta olup geniş bir hidroelektrik araştırma lâboratuvarlarına sahiptir.

KUZEY TURU : Bu turda Boulogne Echingen konvertör merkezi ile Fransa Britanya irtibatı gezilmiştir.

225 KV. luk ve 50 frekanslı Fransız sistemi Manşı geçen doğru akım kablosu ile Boulogne Echingen de irtibatlanmaktadır.

Manş irtibatı iki tane monofaze deniz altı kab losu ile yapılmakta olup gerilimleri j 100 KV. •ve taşıma kapasitesi 160 MW (800 A ve 200 KV) dır. Boulogne Echingen konvertörü aşağıdaki kı sımlardan ibarettir.

Alternatif Akım Tesisleri:" 225 KV. üç faz lı, yük altında gerilim ayarı yapılabilen 102 MVA lık iki adet transformatör ile 86,3 KV.a çevrilir. Konvertör için lüzumlu reaktif güç 50 MVlık ka pasitorler ile 225 KV. baralara verilir. Alterna tif sisteminin armonikleri kapasitör ile irtibatlı reaktör, direnç ve absorbe filtreleri ile tutuluyor. Konvertör ile transformatör arasında alternatif akım danping devresi konmuştur.

Doğru akım tesislerinde alternatif akım her biri 4 anodlu 14 tane civa buharlı redresör ile 800 A ve 100 KV. doğru akıma çevrilir. Bunlar iki tane 6 fazlı reaktifiye köprüsü ile beslenmekte olup bü tün tesis 45 x 14 m. ebadında metalik özel bir oda ya konmuştur. Oda kontrol odasının yanındadır.

604 mm2 kesitli tek fazlı bakır iletkenli yeral tı kablosu karada 7,5 Km. uzandıktan sonra birin ci konvertör tesislerine diğer ucu Portel plajında deniz altı kablosuna bağlanmıştır. Deniz altı kab losunun boyu 52 Km. ve kesiti 344 mm2 dir. Mer kezin kapasitesini iki misline çıkarmak için yer ona göre seçilmiş ve plânlanmıştır.

CİGRE'nin 1964 yılında 20 inci toplantısı yine Pariste 1964 Haziran'ında yapılacaktır.