MOSKOVA'DA YAPILAN BEYNELMİLEL BÜYÜK BARAJLAR KOMİSYONU 29. TOPLANTISI VE S. S. C. B.NDE YAPILAN TETKİK GEZİSİ

U D K : 621.311.21 : 627.8

YAPILAN TETKİK GEZİSİ

Yazanlar

Kemal NOYAN Y. Müh. ETİBANK

Rasim KURŞUNCU Y. Müh. ETİBANK

Merkezi Paris'te olup 46 âzası bulunan Bey nelmilel Büyük' Barajlar Komisyonunun 29 uncu toplantısı geçen yıl Roma'da verilen karar gere ğince 11 15 Haziran 1962 tarihlerinde Moskova'da yapıldı.

Her yıl yapılan bu toplantılar ve üç yılda bir yapılan umumî teknik toplantılar, komisyonun esas faaliyetlerini teşkil etmektedir.

Umumî teknik toplantılarda evvelce tesbit edi len konulara ait raprlar münakaşa edilmekte, her yıl yapılan ıcraî toplantılarda ise Talî Teknik Ko mite çalışmaları, umumî toplantıların' konularının tesbiti gibi teknik işlerle beraber Komisyonun bi lûmum idarî işleri halledilmektedir.1

Umûmî toplantılara normal olarak '800 1000 delege, yıllık toplantılara ise normal olarak 65 80 delege katılmaktadır. Bu yıl toplantının ilk olarak Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birliği,gibi halen Batı dünyasına tamamen açık olmayan bir memle kette yapılması iştirakin çok fazla olmasını sağla mıştı. Toplantıya 31 memlekete mensup 182 delege katılmıştır.

Yıllık idarî toplantılara usulen her memleketin en fazla 4 delege ile katılması icap ederken, U. S. A., Hindistan, Japonya, Bulgaristan 8 10 delege ile katılmışlardı.

Türkiye delagasyonu Kemal Noyan, Rasim Kurşuncu, Fikri Ertükel'in teşkil ettiği üç kişilik bir heyetti. 11 Haziran 1962 akşamı Moskova hava meydanına indikten sonra değişik bir dünyaya vasıl olunduğu derhal hissediliyordu. Uçak kapısından çıktıktan sonra göğüslerinde XXIX. Beynelmilel Büyük Barajlar Komisyonu toplantısı özel amblemi bulunan 3 4 kişi bizi karşıladı, 5 10 dakika isti rahat etmemizi ve kendilerini beklememizi bildir diler İnisyatif elden gitmişti. Aynı uçaktan çıkan Belçika ve Batı Almanya delegeleriyle başka kim seler meşgul oluyordu. Bu arada gümrük ve pa saport muamelelerimiz kolaylıkla yapıldı. Delegas yona mensup bulunan hiç bir kimsenin çantaları açılmıyordu.

Bizi karşılayanlardan (Inturist) teşkilâtına mensup bir hanım otomobilin geldiğini haber ver di, refakatimizde kimse olmadan (VOLGA) mar ka otomobille 40 dakikada (Moskova) oteline gel dik. Geliş yolumuz muntazam, etrafında tek katlı ahşap evler ve evlerde TV antenleri vardı. Arazi dümdüz, yeşillik ve siyaha yakın renkte topraktan ' ibaretti. 6,4 milyon nüfuslu Moskova'ya girerken trafik yok denecek kadar azdı. Şehre girerken çok büyük apartman binaların pracast (önceden dö külmüş) ünitelerle inşa halinde olduğu görülü yordu. Kendi ifadelerine göre halen insan başına tahsis edilen ev sahası mutfak ve banyo hariç 9 m2, dir.

Moskova oteli, Moskova'nın en büyük otelle rinden biri olup 15 katlı ve 500 odalı idi. Oteller dekorasyon ve mobilya bakımından mütevazi idi.

Otelde 182 delege ancak bir cüz teşkil ediyor du. 1000 kişilik otel arı kovanı gibi işliyordu. Bü Vük yemek salonu dolu idi.

Ertesi sabah derhal kayıtlarımızı yaptırarak Talî Komite toplantılarına iştirak ettik.

1. Beton Talî Komitesi,

2. Yeraltı İşleri Talî Komitesi,

3 Ölçü ve Ölçü Âletleri Talî Komitesi.

Bu tali komiteler, yıl içinde yapılan çalışma ları neticeye bağlamak istiyorlardı.

Beton Talî Komitesinde Sovyetler, Japonlar çok faaliyet gösteriyorlardı. Nitekim müddeti biten Tali Komite Reisi Fransız M. Müry'inin teklifi üzerine Sovyet delegesi Prof. Stolnikaf üç yıl için Talî Komite Başkanlığına seçildi.

Bu yıl Talî Komite, büytik barajlarda kullanı lacak beton için Agrega Şartnamesini hazır lamıştı. Yıl içinde Türk Millî Komitesi bu çalış malara katılmış ve gerekli tavsiyeler Talî Komi teye gönderilmişti Toplantıda metin üzerinde ba zı ufak değişikliklerden sonra «Büyük Barajlarda Beton İçin Kullanılacak Agregalar Hakkında Bey nelmilel Tavsiyeler» metni kabul edildi. Kısa za

manda Paris merkezinde tabettirilip bütün üye memleketlerin istifadesine arzedılmiş olacaktır.

Yeraltı Talî Komitesinde İsveç, Norveç, italya

ve Fransa, Ölçü ve Ölçü Âletleri Komitesinde İtal

ya ve Japonya'nın kıymetli çalışmalarından istifa

de edilmeye çalışılmaktadır.

°

Aynı gün öğleden sonra USSR Millî Ekonomi Sergisi ziyaret edilmiştir. Bu sergide bilhassa Fe zaya atılan roket ve peyklerin 1/1 ölçekli model leri nazarı dikkati çekmiştir.

Akşam Moskova Belediye Reisinin delegeler şerefine verdiği kokteyle iştirak edilmiştir. Tah minler hilâfına masalarda daha çok şarap ikram edilmiş, votka pek az olarak garsonlar tarafından dağıtılmıştır. Sırası gelmişken bir şişe Rus vot kasının 2.8 dolar olduğunu kaydetmek isteriz.

Kokteylden sonra USSR hidro elektrik sant rallanna ait renkli bir filim bütün delegelere gös terilmiştir.

Bu kısa girişten sonra Sovyet Sosyalist Cum huriyetleri Birliğinde iştirak etmiş bulunduğumuz 29 uncu Beynelmilel Büyük Barajlar Komisyonu talî ve icraî komite çalışmalarını ve müteakiben iştirak ettiğimiz teknik gezilerin aşağıdaki şekilde hulasaten arzını alâkalılar için faydalı görmüş bu lunmaktayız.

16/6/1962 : Moskova'ya varış.'

12/6/1962 . I. Kongreye kayıt kabul.

n. Teknik Talî Komite toplantılarına iştirak:

a Beton Talî Komitesi toplantısına iştirak edilmiştir. (Kemal Noyan).

b. Yeraltı İşleri Talî Komitesi toplantısına iş tirak edilmiştir. (Fikri Ertükel).

c. Ölçü ve Ölçü Âletleri Talî Komitesi toplan tısına iştirak edilmiştir. (Rasim Kurşuncu).

d. USSR Millî Ekonomi Sergisi ziyaret edil miştir.

13/6/1962: 14/6/1962: Beynelmilel Büyük Barajlar Komis yonunun 29 uncu İcraî Kongresi için 4 seans yapıl mıştıf. Bu toplantıya 31 milletten 182 delege işti rak etmiştir Bu seanslarda esas olarak :

a. Lübnan Millî Komitesinin Beynelmilel Ko misyona kabulü,

b Halen resmî lisan olan İngilizce ve Fran • sızcaya ilâveten Rusça'nın da resmî lisan olarak kabul edilmesi hakkındaki Bulgaris tan Millî Komitesinin teklifi müzakere edil

miş ve yapılan gizli reyle 8'e karşı 22 reyle reddedilmiş bir rey de müstenkif çıkmıştır.

c Başkan Vekilleri için yapılan seçimde Mr. J. C UTHRIE BDOWN (B. Britanya), Mr. TÖRE NILSSON (İsveç) seçilmişlerdir.

d. " Dünya Barajlar kitabının 1963 yılında ik mali kararlaştırılmıştır.

e. Büyük kongrelere verilecek raporların her memleket için her mevzuda 9 adet olarak tahdit edilmesine, f. Vin inci Büyük Kongrenin evvelce karar laştırıldığı veçhile 4 Mayıs 1964 de Edin burgh, (B Britanya) da yapılacağı belirti lerek bu kongrede görüşülecek mevzuların tesbbitıne geçilmiştir. Muhtelif Millî Ko mitelerce teklif edilen 132 mevzudan aşa ğıdaki 4 ü kongre mevzuları olarak seçil miştir : •

Mevzu 28 :

Büyük Barajların proje ve inşaatında nazarı itibara alınacak olan kayaların fizikî ve me kanik evsaflarının tesbiti,

Mevzu 2 9 :

Büyük Barajlarda yapılan ölçü neticelerinin ve zelzele tesirlerinin etüdü,

Mevzu 3 0 :

Büyük Barajlarda kullanılacak betonun projelendirilmesi, beton evsafı üzerinde betonun yaşının tesiri,

Mevzu 31 :

80 m. irtıfaında ve daha yüksek irtifadaki kaya dolgu Barajların proje ve inşaat me todları.

g. 30 uncu İcraî Kongrenin yerinin tesbitin de, İsviçre Millî Komitesi davetini geri çek miş, Birleşik Arap Cumhuriyetlerinin tek lifi ittifakla kabul edilerek, 30 uncu İcraî Kongrenin Şubat 1963 ayında Kahire'de toplanması kararlaştırılmıştır.

h. Beynelmilel Büyük Barajlar Komisyonu için bir Amblem tesbiti işi gelecek toplan tıya bırakılarak toplantıya son verilmiştir.

TETKİK GEZİLERİ :

1. Volga Baraj ve Hidro Elektrik Santralı:

Bu proje halen çalışmakta olan dünyanın en büyük hidro elektrik santralıdır.

Kurulu güç Üniteler Yıllık üretim Beton Baraj yüksekliği Toprak Baraj yüksekliği Baraj toplam uzunluğu Rezervuar hacmi

2.576 000 kW. 21 x 115.000 kW. + 128.000 kW. + 3 x 11.000 kW. 11.1 milyar kWh. 42 m. 47 m. 4.900 m. 33.50 milyar m»;

VOLOABIIAD HIDROCLCKTaİK SAMTfÂU CUKTHIKÎ T£K HAT ŞCMASI

Y ._Y Y ... Y

ff

1 U3 • Ig I t ıg in 1

J ^ ttf$*

İ3l»0

Yukarda görüldüğü veçhile santral 22 adet büyük üniteler ve üç adet küçük ünitelerden mü teşekkil bulunmaktadır. 128.000 kW. lık ünite en son ilâve edilmiş olup generatör sargılan suyla soğutulmaktadır. Bu ünite tecrübî mahiyette ça lıştırılmaktadır.

11.000 kW.lık küçük üniteler balık geçitle rinde kullanılan sudan istifade maksadiyle tesis edilmiştir.

Türbinler ayarlı kanatlı (blade) kaplan tür binlerdir. Türbin rotorunun kutru 9.3 metre ge neratör rotorunun kutru ise 14.3 metredir. Tür binler 19 metrelik normal düşü ve 14 metrelik as garî ve 27 metrelik azami düşüye göre projelen dirilmişlerdir.

(Şekil . 2) Volgagrad santralından bir görünüş.

115 kW. lık bir ünitenin toplam ağırlığı 2.600 tonu bulmaktadır.

2 adet 450 şer tonluk gezer vinci bulunan sant ral binasının uzunluğu 736 metredir.

İlk ünite 1958 de işletmeye açılmış 1961de santral ikmâl edilmiştir. Bu santral USSR'ın Av rupa kısmının esas santralı olup 500 kV. ve 220 kV. luk alternatif akımlı hava hatları ile enter konnekte sisteme bağlıdır. Bir kaç sene içinde ha li inşaada bulunan zf 400 kV. luk doğru akım enerji hattının ikmali ile bu santral Donetsk hav zasına bağlanacaktır.

Santral TV den istifade edilerek Moskova mer kezinden kontrol ve idare edilmektedir. Bir daki ka içerisinde, generatöre otomatik olarak yol ve rilmesi ve tam yüke kadar yüklenmesi mümkün olmaktadır. İstihsal edilen enerjinin yarısı 1.000 km. den daha uzak olan Moskova ve civarına sev kedilmektedir.

Volga santralının elektrik! tek hat bağlantı şeması 1 No. lu şekilde gösterilmiştir. Umumi yetle 2 veya 3 adet generatör çok sargılı monofa ze bir transformatöre bağlanmak suretiyle büyük kapasitede transformatörler kullanılması ciheti ne gidilmiş ve bu suretle tesis masraflarında eko nomi sağlanmıştır.

Şemadan da görüldüğü veçhile 3 generatör çı kışı bir transformatöre bağlanmak suretiyle tertip olunan 12 adet generatör 500 kV. luk hava hattı nı beslemektedir.

İkişer generatörün bir transformatöre bağlan ması suretiyle tertip olunan 8 generatörde 220 kV.'luk haraları veya mevzuubahis transformatör den ilâve olunan munzam 89 kV. luk sargılar va sıtasiyle doğru akım sistemini beslemektedir, ip .400 kV. luk doğru akım gerilimi şemada görül

düğü veçhile beher kademede 200 kV. elde edil mek suretiyle iki adet redresör kademesi ile elde edilmektedir. Mevzuubahis 8 adet generatörde üretilen enerjinin bu suretle 220 kV. luk hatlarla istihlak merkezlerine veya ip 400 kV. luk doğru akımlı hatla Donetsk havzasına şevki mümkün olacaktır.

Gerek 500 kV. luk ve gerekse 200 kV. luk dev relerde basınçlı havalı şalterler kullanılmıştır.

Beton Baraj, dolu savak (spilhvay) olarak inşa edilmişdır. Temel kum ve çakıldır. Bara] boşluklu ağırlık tipinde olup, kısmen yerinde dökülen ve kısmen de precast (önceden dökülmüş) betonla imâl edilmiştir. Baraj kütlesinin devamında iki seviyeli eklüz mevcut olup gemilerle yolcu ve yük nakli yapılmaktadır.

Volgagrad Kuvvet Santralının bir kademesini teşkil ettiği Volga Kama nehri developmanı mec muu 14 milyon kW. güç ve 50 milyar kWh.. elek trik enerjisi istihsal edecek kapasitededir. Halen Volga developmanında diğer mühim santrallar Cheboksary Santralı 1.700.000 kW. Kuibyshev Santralı 2.300.000 kW. kurulu gücündedir.

2. Inguri Baraj ve Hidro elektrik Santralı:

U.S.S.R. in Gürcistan bölgesinde İnguri nehri üzerinde inşaatına yeni başlanılan bu projenin hu susiyeti, esas rüknü olan Barajın dünyanın en yük sek kemer barajı olmasıdır. Projenin diğer bir hu susiyeti de birbirine yakın olup aralarında seviye farkı bulunan iki nehirden birinin diğerine deri ve edilmesidir. Burada înguri nehri üzerindeki santralın çıkış suyu Tskali nehrine boşaltıla caktır.

Baraj yüksekliği Tepede uzunluk Kurulu güç Rezervuar hacmi Faydalı hacim Yıllık enerji

300 m. 672 m. 1.400.000 kW. 1.5 milyar m3. 1.25 milyar m3. 4.5 milyar kWh.

Santraİa su getiren tesislerin en mühim kısım ları şunlardır: 15,22Km. uzunluğunda D =9.0m. olan bir tünel, 250 m. ve 203 m. uzunluğunda iki akedük ve D = ,18 m. olan 141 m. yüksekliğinde dengeleme şaftı (bacası) dır.

Santral, yeraltı santralı olup, yer altından ge len 2 cebrî boru ile beslenecektir. Santral 6 x 233.000 kW. lık ünitelerden ibaret olacaktır.

Santral çıkış suyu 2.25 Km. lik bir tünelle tah liye edilmektedir. İstihsal edilecek enerji 500 kV. lik 4 hava hattı ile Kafkasya enerji sistemine bağ lanacaktır.

Gürcistan bölgesinde enerji istihsaline matuf yakıt kaynakları pek müsait bulunmadığından İn

. E.M.M. 72

guri nehri developmanına büyük önem atfedil mektedir. 220 Km. uzunluğundaki nehrin su im kânları toplam olarak 12 milyar kilovat saatin üstünde enerji istihsaline müsait bulunmakta olup bunun 9 milyar kWh'lık kısmının yüksek randıman la elde edilmesi mümkün görülmektedir.

3. SEVAN RAZDAN projesi:

Ermenistan mıntıkasrnda Sevan Gölü ve Raz dan nehri projesi 6 kademeyi ihtiva etmektedir. Razdan nehri Araş nehrinin bir koludur. Proje nin esası göl seviyesini düşürerek buharlaşmayı azaltmak ve azamî enerji elde etmektir. Projeye göre göl seviyesi 50 sene içinde 50 m. düşecektir. Bu projeye dahil santrallar ve özellikleri aşağı dadır.

Santral

Sevan Atarbekian Gumush Arzni Kanaker Yerevan

Düşü m.

44.00 136.50 285.00 118.00 169.00

87.00

Ünite adet

2 2 4 3 6 2

Kapasite kW.

34.000 81.600 224.000 70.500 102.000 45.000

Sevan Gölü Razdan Nehri projesinde toplam kapasite 560.000 kW. olup yıllık üretim 2.300.000.000 kWh. dır. Proje enerji ve sulama maksatlarına hizmet etmektedir.

Golün su seviyesi düştükten sonra Sevan Raz dan developmanındaki santrallar pik yükleri kar şılamak için kullanılacaklardır.

Ermenistan bölgesindeki enerji talebi hidro lik imkânlarla karşılanamadığından bu bölgede Azerbaycanm Karadağ petrol sahasmdan boru ile nakledilen tabiî gaz yakılmak suretile de enerji istihsal edildiği anlaşılmaktadır. Netekim bu böl gede mevzuubahis gazla çalışacak 4xlOOMW. lık bir termik santralın hali inşada olduğu bildiril miştir.

Ermenistanın Sosyalist Cumhuriyetler Birliği içinde nüfus başına en fazla enerji istihlâk "edilen memleket olduğu ve nüfus başına düşen senelik enerji miktarının takriben 1.600 kWh. olduğu an laşılmaktadır.

4. Khrami Hidro• elektrik Santralı No: 1 Khrami Hidro elektrik Santralı No : 2

Khrami nehri Gürcistan Cumhuriyetinde kü çük Kafkas dağlarından çıkıp Kura Nehrine ak maktadır.

Khrami No: 1 Santralı Gürcistan enerji siste minin kış yüklerini karşılamakta Khrami No : 2 ise No : 1 Santralın çıkış suyundan istifade ederek günlük akımla çalışmaktadır.

No: 1 Santral:

Baraj yüksekliği Baraj yapısı Santral .kurulu gücü .Türbinler

32 m. Kaya dolgu 4x37.600 KAV. Pelton

Baraj temeli kompleks bir bazalt teşekkülü üze rindedir. Rezervuarda mühim su kaçağı vardır. Kaçak su miktarı 2.16 mVsec. ı bulmaktadır ki vasatı akımın takriben l/5idir. Kaçakları azalt mak için özel blanketler teşkil edilmektedir.

Santrala 125 Km. mesafede Tiflıste bulunan yük tevzi merkezinden kumanda edilmektedir. Sistemde frekans düşmesi ile ünite otomatik ola rak devreye girmektedir ve bu ameliye için 45 saniye gibi kısa bir zaman kâfi gelmektedir.

Lüzumu halinde santral üniteleri senkron kon dansatör gibi de çalıştırüabilmektedir. Santrala Tifüsten kumanda edildiğinden bakım persone linden mâada hiç bir işletme personeli bulunma maktadır.

No: 2 Santral:

Bu santral Khrami No. 1 rezervuarmda biri ken suyu kullanmaktadır.

Baraj yüksekliği 13.0 m. olup su tazyiksiz ola rak su alma ağzına girmekte buradan tazyikli be ton boruya geçmekte ve tazyikli bir tünelle den ge bacasına gelmektedir.

İki denge bacası mevcut olup kuturları D = 5.0 m. yükseklik 41.4 m. dir. Santral yer altı santralı olup 35° meyille gelen 600 m. uzunluğunda şaft cebrî boru ile ünitelere su gelmektedir.

Santral 2 x 55.000 kW. = 110.00 kW. kapasite de olup yılda 370 milyon kWh enerji üretecektir Santralda üretilen enerji 220 kV. luk enerji nakil hatları ile sisteme intikal ettirilmektedir.

Bu santral 110 kV. üzerinden Khrami I santralı ile irtibatlandırılmıştır.

5. Tiflis Araştırma Enstitüsü inşaat ve Su 'Kuvvetleri Mühendisliği Lâboratuvarı :

" Bu Enstitü Kafkasyada kurulan ilk Enstitü olup 1929 yılında açılmıştır. Enstitü Su Kuvvet leri Mühendisliğinin teorik ve pratik safahatı ile meşgul olmaktadır. Bu münasebetle, Su Mühen dişliği, Elektrik Mühendisliği ve Hidro ve Termik Santral'işletmeciliği Mühendisliği dallarında faa liyet göstermektedir. Enstitünün 12 lâboratuvarı vardır.

1. Su Mühendisliği, 2. Hidro elektrik üretim teçhizatı, 3. Hidro elektrik Santral işletmeciliği, 4. Temel işleri ve inşaat metodları, 5. Precast (ön ceden dökülmüş) Betonarme betonu, 6. Beton ve diğer bina malzemesi, 7. Çimento, 8. Yapı teorisi,

9. Mühendislik Jeolojisi, 10. Toprak ve Temel, II. Su inşaatlarının etüdü, 12. Elektrik Santral inşa atlarının dinamik etüdleri.

6. Kremenchug hidro elektrik santralı:

Büyüklükte Avrupanın Volga ve Tuna nehir lerinden sonra gelen Dinyeper nehri üzerinde in şa edilen büyük santrallardan biridir.

(Sek.il 3) Kremenchug hidro elektrik santralından

bir görünüş

I

Proje, Santral, Eklüz, Lolu savak (Spillway), Baraj ve Toprak Barajdan ibarettir. Baraj ve Top rak Barajın uzunluğu 12.0 Km. dir. Barajın üze rinden tek hatlı bir demiryolu, bir kara yolu ve 330 kV. luk bir enerji nakil hattı geçmektedir.

Kurulu güç: 12x57.000kW. =.625.000 KW.

Yıllık istihsal: 1.506.000.000 kWh. dır.

Santral açık tiptir, Santral binası yoktur.

(Şekil • 4) Kremenchug barajından bir görünüş

Türbinler: Kaplan tipidir.

Dinyeper nehrinin akım kapasitesi çok tahav vül gösterdiğinden, nehrin suyunun regüle edile bilmesi için nehir üzerinde kurulacak santrallara "büyük reverzuarlar husule getirilmiştir. Bunlar dan en büyüğünü Kremenchug santralı rezervarı teşkil etmektedir. 185 Km. uzunluğunda olan Kre menchug rezervuarı 9 milyar m3, lık elektif su hacmini haizdir. Bu rezervuar nehir suyunun bir senelik regülâsyonu için kâfi gelmektedir.

Bu gölün regülâsyonu sayesinde Kremenchug santralının mansap tarafında bulunan diğer sant

'reıptncht., c tfıdrot/efrftık &'ontra/ı fteirtfıM ttk Iıaf şeması

rallardan yılda 500 müyon kWh. hk daha fazla enerji üretilmesi mümkün olmaktadır.

Ayrıca bu gölden 3.5 milyon hektarlık bir ara zinin sulanması da sağlanmiş bulunmaktadır.

Bu santrabn hususiyeti türbin dairesinin açık olmasıdır. Generatörlerin üzeri saçtan müteşekkil hususi bir mahfaza ile kapatılmış olup, saç mah faza ile makinalar arasında takriben 2 metrelik bir boşluk bulunduğundan makinaların bir çok ta mir işleri saç mahfazalar altında yapılabilmek tedir.

Büyük tamirler generatörler üzerindeki saç mahfazanın yuvarlak kapağı kaldırılarak, genera tör rotoru, türbin . rannesi gibi büyük aksamın santralın bir ucunda bulunan tamir mahalline nak li suretüe yapılmaktadır. Tamir mahallinin ü^en müteharrik bir çatı ile örtülüdür. Ağır parçaların tamir mahalline naklini sağlamak için santrâlda 500 tonluk bir gezer (gantry) vinç mevcuttur.

Türbin dairesinin, 500 tonluk bir vinci de ta

şıyacak şekilde kapalı bir bina yapılması yerine

açık yapılması santral binası masraflarında tasar

ruf sağlamıştır.

ı

Santrâlda üretilen enerji 330 kV. ve 154 kVJuk yüksek gerilim enerji nakil hatları ile memleke tin güney bölgesi enterkonnekte şebekesine inti kal ettirilmektedir. Santral üretimi daha ziyade güney Rusya enterkonnekte şebekesinin pikini

karşılamak için kullanılmaktadır. Santralın elek trikî tek hat şeması rapora ekli 5 No. lu şekilde gösterilmiştir.

Volga santralında da görülmüş olduğu gibi iki ve üç generatörün bir transformatöre bağlanması suretiyle gruplar teşkil edilmiş ve bu suretle transformasyon randımanları yükseltildiği gibi ilk tesis masraflarından tasarruf sağlanmıştır.

1954 yılında ele alınmış olan bu projenin 1960 yılı Ekiminde ikmâl edildiği anlaşılmaktadır.

7. Kiev Hidro • elektrik santralı:

Dinyeper nehri devolopmanında son kademeyi

teşkil eden Kiev Santralı inşaat halindedir. Baraj

azamî 19 m. irtifaında olup «Hydroulic fiil» tipin

de inşa edilmektedir.

'

Santral kapasitesi: 20 x 16.300 kW. = 326.000 kW. olacaktır. İnşaatta % 70 nisbetinde precast (önceden dökülmüş) parçalar kullanılmaktadır.

Bu santraldaki türbinler ufkî olarak tertiplen miş olup «Bull» tipidir.

Santralın tam bir pik santral olarak kullanıla bilmesi için, santral civarındaki yüksek arazi üze rinde 68 m. düşüyü haiz toplama istasyonu kurul muştur. 200.000 m3, lük hacmi haiz olan bu su toplama istasyonuna müsait zamanda su basıla cak ve puant zamanlarında bu su boşaltılmak su retile munzam güç elde edilecektir.

Bu projenin tamamlanmasile aşağı Dinyeper nehrinin enerji üretimi imkânlarından % 90 nis betinde istifade edilmiş olacaktır.

Toplam Baraj uzunluğu 40 km. yi bulmakta dır. Tek katlı bir Eklüz, nehir seyrüseferini te min edecektir.

8. Leningrad Hidrolik Araştırma Enstitüsü :

1931 yılında kurulan bu Enstitü U.S.Sİt. in en büyük müesseselerinden biridir.

Teorik ve pratik sahada çalışmakta, Enstitü nün 22 lâboratuvarı ve diğer talî tesisleri vardır. Enstitünün Krasnoyorsk'da Sibirya talî merkezi ve muhtelif şehirlerde tecrübe merkezleri vardır.

9. Leningrad Metatwork :

Bu fabrika U.S.S.B.. in en büyük makin a fab rikasıdır. 1857 de ev eşyası, telgraf teli, vinç ve köprü parçaları, sabit ve gemi kazanları imâl et mek üzere kurulmuştur.

1907 de 200 kW. lık ilk buhar türbini inşa edil miştir. 1917 den sonra büyük santral türbinleri in şasına girişilmiştir.

• 1938 de 100.000 kW. lık 3.000 sevir/dk. ilk (tan dem) türbin inşaatı dünyada büyük akisler yap mıştır.

n. nci dünya harbinden sonra (90 atm. 500°C) da 25,50,100 MW. lık türbinler inşa edilmiş, 1952 de ise 170 atmosferde ve 350 580°Cda ara kızdı rıcılı 150.000 KW. lık buhar türbini yapılmıştır.

1960 da ise 300.000 kW. (240 atmosferde 580°C ara kızdırıcı 565° C buhar türbini inşa edilmiştir. 1959 1965 lik devre zarfında da 800.000 kW. lık bir türbin inşa edilecektir. 1955 de ilk gaz türbi ni 12.000 kW. olarak yapılmış bilâhare 25.000 kW. kapasiteli gaz türbini de imâl edilmiştir. Halen 100.000 kW. lık bir gaz türbininin projeleri üze rinde çalışılmaktadır.

Bu fabrika 1924 yılında Hidrolik türbin yapan ilk fabrika olarak bu sahada işe başlamıştır, tik olarak 370 kW. lık bir türbin yapılmıştır. 1939 da o zaman dünyanın en büyük türbini olan Uglich Hidrolik santralının 55.000 kW. lık türbinleri de burada yapılmıştır.

1945 yılından sonra Dinyeper Santralının 72.000 kW. lık Francis türbinleri yapılmıştır. Ha len bu müessese muhtelif tip ve güçte Hidrolik türbinleri yapmaktadır. Burada 126.000 kW. lık Kaplan türbinleri 20 ünite olarak Volga nehri üze rindeki Lenin Santralı için yapılmıştır. Bilâhare aynı türbinlerden Volgagrad Hidro elektrik Sant ralı için de inşa edilmiştir.

1960 da Bratsk Hidro elektrik Santralı için 230.000 kW. lık süper türbin imâl edilmiştir. 508.000 kW. lık Knasnoyorsk Hidrolik Santral tür bini projeleri ikmâl edilmiş' olup yakında imalâ tına bağlanacaktır.

Ufkî eksenli ilk hidrolik türbin bu fabrikada imâl edilmektedir. Ayrıca çift sıra kanatlı ilk Kaplan türbininin de bu fabrikada imâl edildiği anlaşılmaktadır.

Fabrikada görülen tezgâhlardan bir kısmının ithal malı olduğu, ekseriyetinin ise yerli imalât olduğu müşahede edilmiştir. Büyük kapasitedeki makina aksamının işlenebilmesi için büyük tez gâhlar mevcuttur. Bunlardan 25 metre kutur ve 500 ton ağırlığa kadar parçaları işlemeye müsait büyük torna tezgâhı ve 5 x 15 metre tablası bu lunan planya tezgâhı nazarı dikkati çekmektedir

Fabrikadaki en büyük vinç kapasitesi 250 ton olup bundan ağır parçaların iki vinçle müşterek olarak kaldırıldığı anlaşılmaktadır.

Leningrad Metahvork'a, parele olarak Electro sila Works'da elektrik makinaları imâl etmekte tedir. 1922 de ilk 500 ilâ 1.500 kW. lık türbo al ternatörler yapan bu fabrika en büyük türbo ve hidro generatörler imâl etmektedir. 1960 da Bratsk hidroelektrik santralı için 225.000 kW. lık hıdroal ternatörler o tarihte dünyanın en büyük hidroe lektrik ünitesi olarak bu fabrikada inşa olunmuştur.

Türbo alternatörler sahasında da büyük iler lemeler kaydeden bu fabrika 1960 da inşa etmiş olduğu 320.000 kW. lık türbo generatörün stator sargılarının su ile, rotor sargılarının hidrojenle soğutulmasını temin etmiştir,

10. Bratsk Hydro elektrik santralı:

Siberyada Baykal Gölünden çıkan Angora neh ri üzerinde en büyük enerji üretim santralı olan bu santral 20 x 225.000 = 4.500.000 kW. kurulu gücü haizdir. 7 ünitesi halen işlemekte 7 ünitesi montaj halinde 6 ünitesi de Leningrad fabrikala rında inşa halindedir.

Çok büyük bir tesis olan bu proje iklim şart ları çok zor olan bir mıntıkada yapılmıştır. Sühu net—58°C ile +35°C arasında değişmektedir. Yıllık sühunet ortalaması 2,6° C dır. 6.5 ay don ve baharda nehirde feyezan vardır.

Baraj yüksekliği

: 125 m. olup Boş ' luklu Ağırlık ti pindedir

Beton Baraj tepe uzunluğu : 1441 m.

Toprak Baraj sağ

: 2976 m.

Toprak Baraj sol

: 723 m dir

Angora nehrinin santral mahallindeki ortala ma yıllık akımı 92 milyar metreküpdür.

Rezervuar hacmi Faydalı hacim

: 179 milyon m3, dür : 50 milyon m3, dür.

Yıllık enerji istihsali : 22.600.000.000 kWh. dır.

Tesisde : Toprak ve ka

ya hacmi

: 9.600.000 m3.

Beton ve B. Anne hac

mi

: 4.800.000 m3, dır.

Bu proje, enerji üretimi ve nehir üzerindeki seyrüseferi tanzim gibi iki ana gaye ile inşa edil miştir.

Bu projenin hazırlığı meyanmda takriben 340 km. lık servis yolları, 230.000 m2, montaj perso neli lojmanları inşa olunmuş İrkutsk santralın dan Bratsk santralına kadar 650 km. lik yüksek gerilim enerji nakil hattı inşa olunmuştur.

Santraldaki türbinler Francis tipinde olup be heri 230.000 kW. gücündedir. Türbinlerin proje su düşüşü 100 m. olup sür'ati 125 d/d. dir.

Generatörler 225.000 kW. olup Cos 0.85 dır. Generatör çıkışları 15.75 kV. dur.

Guruplardan 14 ü blok olarak 15.75/220 kV. luk yükseltici transformatörlere bağlıdır. Müte baki 6 gurup ise iki generatör 15.75/500 kV. luk monofaze bir transformatöre bağlanmak suretile guruplandırılmıştır. 220 kV. luk transfırmatörle rin yüksek gerilim çıkışları ile salt teçhizatı ara sındaki irtiba,t 220 kV. luk yağlı yüksek gerilim kabloları ile yapılmıştır. 500 kV. luk irtibatlar ise havai hat şeklindedir.

Santral' halen doğu Sıbiryayı beslemekte olup 500 kV. luk enerji nakil hattı şebekesi ikmâl edi lince ana Sibirya enerji sistemine bağlanmış ola caktır.

Angora nehri üzerinde inşa edilen ve edilecek 6 adet hidroelektrik santralından yılda 70 milyar kWh enerji elde edilecektir. Bu santrallann top lam güçleri 15 milyon kW a baliğ olacaktır.

. 11. İrkutsk hidro elektrik santralı:

Angora nehri üzerinde yapılan ilk santral İr kutsk santralıdır. 1956 da işletmeye açılmıştır.

Santral kapasitesi 8 x 90000 kW. = 720.000 kW. dır.

Barajtkısmen beton kısmen topraktır. Beton Baraj yüksekliği: 56 m. Toprak Baraj yüksekliği: 44 m. dir.

Santrala otomatik olarak kumanda edilir. 2 ge neratör blok olarak 210MVA. lik bir transforma töre bağlanmıştır.

Türbinler Kaplan tipindedir. Santralde beheri 90.000 kW. kapasitede 8 adet Kaplan türbini mev cuttur.

NETİCE:

Rusya'ya yapılan bu teknik geziden hülâsatan aşağıdaki neticeleri çıkarmak mümkündür.

1. Sosyal hayatta bariz olarak müşahede edi len geriliğe mukabil enerji santralları ve baraj tekniğinde bir hayli ilerlemeler kaydedildiği görül müştür.

2. Gerek Baraj gerekse santral v.s. sınaî in şaatta olduğu gibi sosyal inşaatta da precast (ön ceden dökülmüş) ve prekontrent (ilkel gerilmeli) beton bloklar kullanılmak suretiyle, tesislerin in şaat sürelerinde kısaltmalar sağlandığı gibi tesis maliyetlerinde de ekonomi sağlanmaktadır.

Memleketimizin Avrupanın büyük hidrolik im kânlara sahip belli başlı memleketleri arasında bulunması ve halen bu büyük imkânlarımızdan çok küçük bir cüz'ünün kullanılmakta olması ve ilerikı yıllarda memleketimizde bir çok hidroelek trik tesisler inşa etmek durumunda bulunulması bu gibi tesislerin inşalarında precast ve prekont rent beton blokların tatbiki suretiyle gerek za man ve gerekse maliyet bakımından büyük ta sarruflar sağlanmasını temin eder.

3. Gerek termik ve gerekse hidrolik sant rallarda çok büyük türbo veya hidro alternatör gurupları inşa edilmek suretiyle santralların ma liyetleri düşürülmekte ve ünite randımanları art tırılmaktadır. Memleketimizdeki su ve ısı imkân ları ve enerji ihtiyaçları bugün için bu yoldaki tatbikata elverişli değildir.

4. Memleketin geniş ve mevcut olan büyük su imkânlarının istihlâk merkezlerinden uzak mesa felerde bulunması, büyük güçlerin çok yüksek ge rilimler üzerinden uzak mesafelere naklini icap ettirmektedir. Bu zaruret ise burada çok yüksek gerilimli enerji nakil hatları üzerinde araştırma lar yapılmasını zarurî kılmıştır. Halen 500 kV. luk alternatif akım üzerinden enerji nakleden çok yüksek gerilimli enerji nakil hatları mevcut ol duğu gibi daha büyük güçlerin uzun mesafelere nakli için 800 ilâ 1.000 kV. luk enerji nakil hatla rı üzerinde araştırmalar yapılmaktadır.

Ayrıca, daha kolay enerji naklini sağlıyacak doğru akımlı hatlar üzerinde de araştırmalar ya pılmış ve tecrübe mahiyetinde Volgagrad santralı ile Donetsk havzasını birleştiren Tp 400 kV. luk doğru akım enerji nakil hattı inşasına da başlan mıştır.

Memleketimizde Keban gibi, sanayi bölgeleri mizden bir hayli uzakta bulunan su imkânların dan elde edilen enerjinin 800 1000 Km. gibi uzak mesafelere naklinde yukardaki araştırmalardan elde edilen neticelerden istifade etmek müm kündür.

Ayrıca, 110 kV. a kadar ağaç direkli hatlar in şa edilmiş olduğu müşahede edilmiştir. Demir ka fes direklerden umumiyetle 500 kV. luk hatların

galvanizli profillerden inşa edilmiş olduğu, diğer gerilimlerdeki kafes direklerin boyalı olarak in şa edildiği görülmüştür. Ancak Rusya'da umumi yetle tesislerin bakımı iyi yapılmadığından bu gi bi boyalı direklerin paslanmış oldukları müşahe de edilmiştir.

Yüksek gerilim enerji nakil hatlarında, trans formatör merkezlerinden çıkıştan itibaren 1 2 km. lik mesafelere kadar koruma teli kullanıldı ğı, bu mesafeler haricindeki kısımlarda koruma teli kullanılmadığı müşahede edilmiştir. Fransa gibi diğer bazı memleketlerde de yer verilen bu inşa tarzının memleketimizde de tatbiki suretiy le yüksek gerilimli hava hatları inşalarında % 3 5 nisbetinde bir tasarruf sağlanması mümkün olur.

4. Enerji tesislerinin kurulmasına büyük önem verilmektedir. Enerji istihsalinin senelere göre aşağıdaki şekilde artmış olduğu ve artacağı derpiş edilmiş bulunmaktadır.

Seneler 1950 1958 1960 1980 '

Milyar kWh.

91.2 233.6 292.0 2.700 — 3.000

1959 ile 1960 yılı arasındaki yıllık artış takriben % 13 civarındadır. 1960 ilâ 1980 arasında plânlan mış olan artış ise senevi % 8.6 ilâ % 1,0.5 olacaktır.

Bu itibarla memleketimiz için önümüzdeki beş yıl için kabul edilen senevi % 13.6 artışın ehem miyeti meydandadır.

Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birliğindeki 20 günlük seyahatimiz çok sür'atli olmuştur. Kısa zamanda çok büyük mesafeler katedilmiş ve çok değişik tesisler görülmüştür.

Kanaatimizce, memleketimizin muasır Avrupa memleketleri seviyesine yetişebilmesi için enerji istihsali ve sanayi tesislerinde büyük hamleler yapması gerekir.

UDK : 621.3.01

BOOLE CEBİRI YE ANAHTARLI

DEVRELERE TATBİKİ

Nazif TEPEDELENLİOĞLU Müh. O. D. T. Ü.

SAHA: Bir sayı sistemini kullanmadan yani, onunla işlemler yapmadan önce o sayı sisteminde hangi çoklukların (quantities) kullanılacağını, hangileri nin sahanın dışında bırakılacağını kararlaştırmak lâzımdır. Meselâ reel sayılar sistemini e}e alalım. Bu sis teme sadece «reel» dediğimiz sayılar dahildir ki bunlarında özellikleri bir takım tariflerle belir tilir. Bunun yanında kompleks sayılar sistemi reel sayıları içine aldığı gibi, bunun yanında, «reel sa yılar sahasında» bulunmayan bir takım başka sa yıları da ihtiva eder (3 f j5 gibi).

İşte bizde BOOLE CEBİRİNE başlamadan, onun sahasını belirteceğiz.

Boole cebîri ile sadece iki sayı üzerinde işlem yapacağız (0 ve 1). Yani nasıl reel sayılar ile iş/, lem yaparken j2 gibi sayıları nazar ı itibara al mıyorsak burada da 0 ve l'den gayrisi ile alâka dar olmıyacağız.

Şu halde bu, bizim pratik problemleri çözer ken değer atfettiğimiz kemiyetlerin 0 ve l'den gayrı değer alamayacaklarına delâlet eder. (Me selâ bir keyfiyetin var olmasına 1, yok olmasına 0 değeri verilebilir.)

Burada bir misâl verelim :

(Şekil: 1) Şekil l'deki A anahtarı ya açıktır ya da kap'a lıdır. Şu halde bu anahtarın «kapalı olma değeri» 1 ise, «açık olma değeri» Odu . Yahut anahtar kapalı iken A = 1, açıkken A = 0 dır. İŞLEMLER: Boole cebirinde sadece «toplama» ve «çarpma» işlemleri yapacağız. AKSİY OMLAR : a) Toplama işlemi («veya işlemi», «paralel iş lem»)

0+0=0 1 | 1 = 1 (2 sayısı sahamıza dahil de ğildir)

E MM. 73