EMO`DAN

EDİTÖRDEN

Murat Yapıcı EMO ATEX-IECEx Çalışma Grubu Üyesi [email protected]

Özcan Uğurlu EMO İzmir Şubesi Yapı Elektronik Sistemleri ve Tesisatları Komisyonu Üyesi [email protected]

YANGIN ve PATLAYICI ORTAMLARDA GÜVENLİK

Dergimizin 462. Sayısı’nda dosya olarak “Yangın ve Patlayıcı Ortamlarda Güvenlik” konusu ele alınmıştır. Bu iki konu her ne kadar birbirine yakın gibi görünse de uygulamada mesleğimiz açısından farklılıklar göstermektedir. Ortaklaşılan bazı malzemeler dışında çok farklı standartlar ve tedbirler uygulanmaktadır. Öte yandan bu iki konuda mesleğimiz açısından asıl olan; risklerin önceden en aza indirilmesidir. Çünkü kaza olduktan sonra değil, olmadan önce gerekli tedbirlerin alınması hem mühendislik yaklaşımının bir gereğidir, hem de yönetimi daha kolaydır.

Yangın ile mücadeleye meslek alanımızdan baktığımızda, elektrik kaynaklı yangınların engellenmesi ve en aza indirgenmesi, olası yangınların erken algılanması ve gerekli uyarıların/kontrollerin yapılması, yangın anında ışıklı ve sesli yönlendirmelerin yapılması ana başlıklarının yanı sıra birçok alt başlığı sayabiliriz. Bu alanlarda mevzuatın oluşturulması ya da bize göre bu alanlarda mevzuat çalışmalarında görece çok daha ileri olan ülkelerden örnek alınması süreçlerinde geç kalındığı görülmektedir. Meslek alanlarımızdan doğru yangın güvenlik ve patlayıcı ortamlarda güvenlik konularını içeren mevzuatlara ve yayınlanma tarihlerine bakacak olursak;

• Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik • 2002-2007 (2009, 2015 ve 2017 değişikliği) • TS CEN/TS 54-14 Standardı - 2008 • CE İşareti, Yapı Malzemeleri Direktifi - 2011 Ürün Standartlarının Oluşması (2000 yılında başlayarak süregelmektedir) • İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik, 2013 • Maden İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği, 2013 • Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği, 2013 Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikesinden Korunması Hakkında Yönetmelik, 2013 • Muhtemel Patlayıcı Ortamda Kullanılan Teçhizat ve Koruyucu Sistemler ile İlgili Yönetmelik, 2006 olduğu, yani çok da uzun bir geçmişi olmadığı görülmektedir.

Özetle; 2000 yılından sonra mesleğimizin bu alanlarında standartların, yönetmeliklerin oluşturulduğu ya da çeviri yöntemi ile Avrupa’dan edinildiği görülmektedir. Doğal olarak bu alanlarda bilgiyi üretme, ürün ve hizmetlere dönüştürme devlet eliyle desteklenmediğinden, hatta olan üretimi bir anlamda engellemek adına bu alanlardaki yönetmeliklere müdahaleler yapıldığından, mesleğimizin bu alanlarında çok geri kalınmış durumdadır.

2017 Ekim • Sayı-462

Son yıllarda ise hızla gelişen yapılaşma sürecinde, içselleştirilmeden, denetim mekanizmaları kurulmadan, basmakalıp hale getirilen mevzuatlar ile bu alanlardaki işlerde ağırlıklı olarak ithal edilen teknolojilerin yasak savmak adına kullanıldığı bir ülke haline geldik. Deyim yerindeyse ülkemiz bu alanda ithal ve atıl teknoloji çöplüğüne dönüştü. Yönetmelikler hazırlanırken, meslek tanımları, mesleki denetim mekanizmaları tam olarak kurgulanmadan, bu alanlardaki beklentisi olanlara öncelikli olarak iş yaratma kaygısı ile hazırlandı. Sonuç olarak da son 15 yıldır bu yönetmelikler ile mesleğimizin bu alanlarında çok işler yapılsa da amaca, yani öncelikle can güvenliğine ve sonra çevresel (mal, bina v.b.) güvenliğe tam olarak hizmet edemedi. Meslek odalarının ve mesleki denetimin de yok edilmeye çalışıldığı bu süreçte meslek örgütümüz de bu alanlarda olması gerektiği gibi etkin rolü üstlenemedi.

Elektrik mühendisliği açısından baktığımızda, istatistiklerde ikinci sırada yer alan elektrik kontağı(arkı), mesleğimiz konusu elektriğin doğasında olan bir oluşumdur. İstanbul Büyükşehir Belediyesi İtfaiye Daire Başkanlığı istatistiklerinde 2012-2016 arası 5 yıllık dönemin ortalaması alındığında, ilk üç sırada yüzde 42.9’unun sigara, yüzde 21.5’inin elektrik kontağı(arkı) ve yüzde 6.3’ünün kasıt nedenli yangınlardan kaynaklandığı gözlemlenmiştir. 2016 yılına baktığımızda ise; yüzde 39.7 ile sigara, yüzde 21.5 ile elektrik kontağı, yüzde 9.5 ile kasıttan kaynaklanan yangınlar ilk 3 sırada yer almaktadır. İstanbul Büyükşehir Belediyesi İtfaiye Daire Başkanlığı’nın yangınların kaynağına yönelik 20122017 yılları arası istatistikleri Tablo 1’de yer almaktadır.

En başından bildiğimiz ve elektriğin doğasında olan elektrik kontağı (arkı) ile yine en başından patlayıcı olduğu bilinen

Son yıllarda hızla gelişen yapılaşma sürecinde, içselleştirilmeden, denetim mekanizmaları kurulmadan, basmakalıp hale getirilen mevzuatlar ile bu alanlardaki işlerde ağırlıklı olarak ithal edilen teknolojilerin yasak savmak adına kullanıldığı bir ülke haline geldik. Deyim yerindeyse ülkemiz bu alanda ithal ve atıl teknoloji çöplüğüne dönüştü.

ortamların bir araya geldiği tesislerde alınacak tedbirler

uygulama, hem de denetim aşamasında bilgili ve yetkin

kısaca ATEX adı ile anılan iki yönetmelik ile tariflenmiştir:

personel gündeme gelmektedir. Patlayıcı ortam oluşan te-

• ATEX 2014/34/AB Muhtemel Patlayıcı Ortamda

sislerin kimler tarafından tasarlanacağı, kimler tarafından

Kullanılan Teçhizat ve Koruyucu Sistemler ile İlgili

projelendirileceği ve kurulumunun yapılacağı güvenlik

Yönetmelik

açısından çok önemlidir. Bu tesisatları projelendirecek ve

• TEX 137 Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikeyapımında çalışacak uygulamacıların ehliyetli olması veya bu

lerinden Korunması Hakkında Yönetmelik

konuya ilişkin eğitimi almış olması gerekmektedir. Bu eği-

Bu yönetmelikler TSE EN 60079 serisi standartlara atıf yapmaktadır ve detaylar bu standartlarda açıklanmaktadır. Burada ana prensip, ateşleme kaynağının patlayıcı ortamdan uzak tutulmasıdır. İşin doğası gereği ateşleme kaynağını patlayıcı ortamdan uzak tutmak mümkün değil ise gerekli

timi kim verecek? Eğitimi verenin yetkinliğini kim denetleyecek, kim belirleyecek? Bu ve benzeri birçok soru üretmek mümkündür. Bu sorulara cevaplar Odamızın kuruluşundan beri düzenlediği ve dahil olduğu kongre ve sempozyumlarda tartışılmaktadır ve tartışılmaya devam edecektir.

tedbirlerin alınmasıdır. Bütün mesele bundan sonra başlamaktadır.

Üretim ve uygulama açısından bakıldığında ülkemizdeki gelişme, olması gereken yerde değildir. Dışa bağımlılık

Her iki yönetmelik ve ilgili standartlar, patlayıcı ortam

bu denli yüksekken, ilk elden üretim destek görmez iken,

sektöründe çalışan, üreten, ürün geliştiren, ürün kullanan,

bir yandan da ticari kaygılar olduğu sürece bu alanlardaki

projelendiren, onaylayan, kurulumu gerçekleştiren, denemesleki gelişme yavaş olacaktır. Bu kadar kritik bir sektörde

tim sürecinde yer alan meslektaşlarımız tarafından bilinip

sertifikalı ve standartlara uygun ekipman kullanmak, bu

mesleğin icrasında ön planda tutulmalıdır. Odamız bu koekipmanların montajını standartlara uygun yapmak ve penularda TSE’nin ilgili Ayna Komitesi üyesi olup; yayımlanriyodik olarak denetimlerin eksiksiz olarak yapılması büyük

mış ve yayımlanacak standartları takip etmekte, üyelerine

önem taşımaktadır.

MİSEM kapsamında “Patla-Şekil 1. Yangın Kaynaklarının Tüm Yangınlar İçindeki Oranı (2016)

yıcı Ortamlarda Elektriksel

Güvenlik Temel Eğitimi” vermekte, konunun bileşeni olan

diğer meslek disiplinlerinin

de katıldığı ATEX Sempozyumu’nu düzenlemektedir.

Eğitimlerde güncel standart

ve yönetmeliklerle bilgilendirdiğimiz meslektaşlarımız

aynı zamanda sempozyumda

diğer meslek disiplinindeki

mühendisler ile de buluşma

ve bilgi alışverişi yapma imkanı sağlamaktadır.

En başından bildiğimiz ve elektriŞğeiknidl 1o.ğYaasnıngdınaKoalaynnaekllearkıtnrıinkTküomntaYğaın(gaınrklaır) İiçleinydienkei Oenranı (2016)

Tablo 1. Yangın Kaynağı (2012-2b0a1ş7ı)ndan patlayıcı olduğu bilinen ortamların bir araya geldiği tesislerde alınacak tedbirler

kısaca A-ATTEEXXad2ı0i1le4a/3n4ıl/aAnBikMi yuöhnteemtmeelliPkatillaeytıYacrııilfOlerntammişdtair:Kullanılan Teçhizat ve Koruyucu

Kaynak

2S0i1s2temler ile İlgili20Y1ö3netmelik 2014

2017 Ocak- Ağustos

Sayı Yüzd-Ae TESXay1ı37 ÇYüalzışdaenlarıSnayPıatlaYyıüczı dOertamSlaayrıın TYehülzikdeelerinSdaeynı KoYrüuzndmeası HSaakykıında Yüzde

Sigara

12399Yön4e8t,m7%elik 13010 46,9% 9168 40,1% 10532 39,0% 11.341 39,7%

6.002 34,1%

Elektrik kontağı

5012 19,7B%u yön5e1t3m3 elik1l8e,5r%TSE E53N606002739,5s%erisi s6ta5n64dartl2a4r,a3%atıf ya6p1m55akta2d1ı,r5%ve deta4y.l2a7r3bu 24,3%

Kasıt Çocukların ateşle oynaması

Diğer

865stand3a,4rt%larda a1ç4ı5k4lanm5a,2k%tadır. B13u4r0ada a5n,9a%prensi2p0,58ateşle7m,6e%kayn2a7ğ2ı9nın p9a,t5la%yıcı ort1a.3m6d0an 7,7% uzak tutulmasıdır. İşin doğası gereği ateşleme kaynağını patlayıcı ortamdan uzak tutmak

1389müm5k,5ü%n değil20is9e7 gere7k,6li%tedbirle74ri9n alın3m,3%asıdır. 1B1ü59tün m4e,3se%le bun1d3a7n4 sonr4a,8b%aşlamakt5a9d8ır. 3,4% Her iki yönetmelik ve ilgili standartlar, patlayıcı ortam sektöründe çalışan, üreten,

835ürün3g,3e%liştiren,70ü7rün k2u,6l%lanan, p8r6o3jelen3d,i8r%en, ona8y2l3ayan,3,k1u%rulum1u27g6erçek4l,e5ş%tiren, de7n1e3tim 4,1%

Ütü, ocak (gazlı dâhil) elektrikli ev aletleri

1242sürec4i,n9d%e yer119a0lan m4,3e%slektaş1l1a8rı9mız 5t,a2r%afında1n245bilini4p,6%mesleğ1i2n72 icras4ı,n4%da ön p8la0n6da 4,6% tutulmalıdır. Odamız bu konularda TSE’nin ilgili Ayna Komitesi üyesi olup; yayımlanmış ve

Kıvılcım sıçraması

932yayım3,l7a%nacak 96st7anda3rt,l5a%rı taki9p03 etm4e,k0%te, üy1e0l2e1rine 3,M8%İSEM112k2apsam3,ı9n%da “Pat7la4y2ıcı 4,2%

Baca

1144Ortam4,5la%rda E2le0k97trikse4l,7G%üvenli7k49Teme5l,0E%ğitim1i”185verme4k,4t%e, kon1u0n9u3n bi3le,8ş%eni olan 8d2i1ğer 4,7%

Tespit Edilemedi Kızışma (yüksek ısı ile)

395mesl1e,k6%disiplin7l6e2rinin2,d7e%katıld8ığ30ı ATE3,X6%Semp9o5z6yumu3’,n5%u düze1n0l6e0mekt3e,d7i%r. Eğiti1m.4l8e0rde 8,4% güncel standart ve yönetmeliklerle bilgilendirdiğimiz meslektaşlarımız aynı zamanda

714semp2o,8z%yumda 6d7i7ğer m2,e4s%lek dis9ip61linind4e,2k%i müh1e1n0d7isler 4i,l1e%de bul8u4ş2ma v2e,9%bilgi alış6v2e8rişi 3,6%

Parlama (yanıcı sıvı (yemek parlaması vb.)

542yapm1a,6i%mkanı s4a2ğ2lama2k,7ta%dır. 351 1,5%

328 1,2%

322 1,1%

1,0%

Toplam

25.469uygu1l0a0m%a, h2e7m.717de d1e0n0e%tim 2a2şa.8m48asınd1a00b%ilgil2i6.v9e78yetk1in00%perso2n8e.5l86günd1e0m0%e gelm1e7k.6t0e0dir. 100%

Patlayıcı ortam oluşan tesislerin kimler tarafından tasarlanacağı, kimler tarafından

projelendirileceği ve kurulumunun yapılacağı güvenlik açısından çok öneml2i0d1i7r.EkBimu • Sayı-462 tesisatları projelendirecek ve yapımında çalışacak uygulamacıların ehliyetli olması veya bu

konuya ilişkin eğitimi almış olması gerekmektedir. Bu eğitimi kim verecek? Eğitimi verenin

yetkinliğini kim denetleyecek, kim belirleyecek? Bu ve benzeri birçok soru üretmek