İSTİKBALDEKİ TELEFON YOĞUNLUĞUNUN LAYİNİ METODU

UDK: 631.395.6

Yazan : Zygmunt Rafalovncz

UÎT

Çeviren : Orhan ÖCAJL.

Y. Müh. PTT

Modern hayatın sosyal ve ekonomik yönlerden inkişafında karşılaşılan büyük karışıklıklar, bil hassa inkişaf etmiş memleketlerde halkın hayat gartlarım yükseltmek için sarfettiği muazzam gayretler neticesi milli ekonomide vaki fiat ar tışlarını en kısa zamanda tespit etmek için yeni metodların bulunmasını icabettirmektedir.

Burada muhtemel olarak en önemli birinci ne tice : timi analizleri yapılmış, inkişaf eden bir memleket; azami fıat artışlarında isabeti temin için uzun vadeli bir plâna istinat ettirilmiş olma lıdır. Meselâ milli ekonominin bütün baz eleman ları genel olarak 10 ilâ 20 sene vadeli bir inkişaf programına bağlanmaştır. Kuruluşundan beri de vamlı surette plân tatbikatı gören memleketler olduğu gibi son 10 sene içerisinde hemen bütün dünya memleketleri dahi plânlı çalışmaya yönel mişlerdir.

ikinci mühim bir neticede sermaye yatırımla rıdır. Birbirinden farklı imkânlar içerisinde ser mayeden en iyi şekilde istifade cihetine gidilme si, ekonomik yatırım neticelerinin istihsal süre since hassas bir hesaba istinat ettirilmesi ile müm kündür.

Bu hakikatlar bilhassa telekominikasyon sa hasında açıkça görülebilir. Meselâ telefon mev zuunda, bu hizmetin özel karekteristiklerinden biri kalite ve miktar itibarile tesisin daima ar tışının bilinmesidir. Telefon hizmetleri içinde iste nilen seviyedeki neticeyi elde etmek için mevcut yatırımların oldukça uzak bir istikbalde (10 ilâ 25 sene) rolünün, öneminin ve yerinin bilinmesine mutlak zaruret vardır.

Eğer istikbal için muteber elemanter doneler bilinmiyorsa meselâ bir şehirdeki veya bir böl gedeki telefon postası adedi, bir transmisyon hat tından akan trafik; gibi, bu takdirde günlük ya tırımların büyük çapta hatalara sebep olacağı muhakkaktır. Bunların tashihi ise pek mahdut seviyede olacağından tabii ki anormal sonuçlar elde edilecek. Netice itibarile ilerde lüzumundan s fazla yatırımlar yapılması zarureti doğacaktır.

* Bu durumda uygunsuz bir kuruluşun tashihi için başka yerlere ait olan meblâğlar faydasız fon masrafları halinde buralara yatırılmış olacak tır.

Netice olarak yeter bir hassasiyetle hesaplan ması mümkün ve istikbal için muteber olanı ve hesaplara baz teşkil eden telefona ait esaslı do neler telefon postalarıdır ki bunlarda telefon yo ğunluğu şeklinde ifade edilir. (100 kişiye düşen telefon adedi). §imdi bu neticelere göre istikbal deki telefon yoğunluğunun hesaplanması meto dunu kısaca izah edelim.

Bütün memleketlerde telefon yoğunluğunun, o memleketin sosyal ve ekonomik inkişafı ile kafi olarak ilgili olduğu tecrübl olarak bilinmektedir. Genel olarak telefon yoğunluğu en büyük olan memleket en çok inkişaf etmiş memleket demek tir Bir memleketin İnkişaf derecesi umumiyetle milli geliri ile tarif edilir, istihsalin hakiki değe ri bılinmıyen veya bir memleketten diğerine de ğişen fiat bazlarına göre farklı şekilde hesapla nan milli gelirleri arasında hassas bir mukayese yapmak mümkün değildir.

•*

H

^^0

—

H6

a.* oz /

zp

IO

J

ta Zfl ı

/ •HA ts

P* •10

ŞekU : 1 — Lojistik Fonksiyon ve tanjanthiperbolik fonksiyon.

Diğer taraftan belirli bir memlekette nülU ge lirtn artış hızı, ekonomik inkigaf endlstnde mü him rol oynayabilir.

Telefon yoğunluğu (d) ile, milli gelir (r) ile gösterilse aşağıdaki münasebet kurulabilir.

d '= f (r)

Kvleviyetle telefon yoğunluğu buna paralel diğer faktörlerinde fonksiyonudur ve istikbâldeki yoğunluk hesabı için münasebet kurulurken bun ların da nazarı itibare alınması lâzımdır. Diğer faktörleri (K) ile gösterirsek yukarıda izah edi len tarifi: d = f (rk) Şeklinde yazabiliriz.

Şüphesizki bir memleketin telefon ihtiyacı o memleketin muhtelif genel karekterlerine bağlı dır. Meselâ jeofizik yapışma, milli ekonomi ka rekterine halkın karekter ve karışımına, idare şekline v. s. Şu muhakkaktır ki telefon olan ih tiyaç coğrafik yapısı sık ve halk yoğunluğu bü yük olan Belçika ile coğrafik kuruluğu geniş ve yaygın olan dağlar memleketi Şili'de aynı değil dir.

Aynı şekilde bazı tahminlere ve 100 kişiye gö re hesaplanan aynı milli gelire sahip Danimar ka'nın telefon yoğunluğu (d = 22,5) ile, Avustur ya'nın telefon yoğunluğu (d = 9,0) mukayese et mek hatalı olacaktır. Filhakika hakiki ihtiyaca göre tespit edilmiş, Danimarka'nın telefon ihtiya cı Avusturya'nınkinden % 250 fazla olduğu cihet le mukayese edilemez.

Herhangi bir memleketin halde ve istikbalde bilinmesi istenilen telefon yoğunluğunun hesabı na esas teşkil edecek; telefon yoğunluğu ile milli gelir arasındaki münasebeti veren hiç bir eğrinin dünya çapında bir ölçü olmak üzere doğru ola rak çizilmesi mümkün değildir.

duğu bilinmektedir. Şöyle ki doyma sınırı deni len bir asimtod boyunca sonsuza doğru daima art maktadır." Böyle bir doyma seviyesinin mevcudi yeti (zamanla belirli bir sona doğru yer değiş tirir) gayet iyi bilinmektedir. Bunun gibi doğru dan kullanılmakta olan ev eşyaları için aynı şey varittir. (Çamaşır makinası, radyo alıcısı, tele vizyon v. s.). Bu arada şunu belirtmek lâzımdır ki böyle bir doyma karakteristiği; daima daha büyük bir değere doğru artması icabeden milli gelir için mevcut değildir. Bunun matematik ifa desi d = Ar + B olacaktır. Benzer şekilde tele fon yoğunluğu için hazırlanmış bütün eğrilerden aşağıdaki netice çıkarılır.

M44

f V/

9 no a# M

t n r m» a

*7~* j"

v ÎSOO aw as

Şekil: 2 — Lojistik eğri % 44, % 55 u %66 telefon yoğunluğa iğin.

Böyle bir eğri; en iyi durumlarda veya bazı statik senelerde telefon yoğunluğunun artışının dinamik' bir hadise .olduğunu anlatması bakımın dan diğer etüdlere nazaran daha enteresandır. Telefon yoğunluğunun dinamik artış karekterini derinliğine tetkik etmek üzere telekomlnlkasyon mevzuunda bir kısım mütehassıs ekonomist bu hususu kendisine mevzu edinmiştir. Etüd neticesi bunların hepsi aynı neticeye varmışlardır. Yani telefon yoğunluğunun inkişafı artan bir eğri ol

ur

< t ı u > 2 L. b tm$ z i c s

ŞekU : 3 — Milli gelire göre telefon yoğunluğu artışı.

1A

d=

2N

th (wt K)

d = Telefon yoğunluğu A = (Ev, büro, mağaza, işyeri v. s. nin) tele fon abonesi olma imkânına sahip sosyal gösterge miktarı.

N = Nüfus t = Sene miktarı k = tik durumu gösteren miktar f

f = Sosyal göstergeler arasındaki münasebet peryodu.

C = Hakiki telefon ihtiyacını tesbit etmek için lüzumlu temas miktarı.

Yukarıdaki eşitlikle gösterilen farklı paramet relerin hesap imkânı çok zordur. Bu itibarla aşa ğıda ifade edilen farklı eşitlik daha ehven görün mektedir.

K d=

1 + ae—bx

Bu eşitlikte d = Telefon yoğunluğu k = Doyma seviyesi a ve b = Milli ekonomi dinamizmini ve baş langıç durumunu tesbit eden nümerik faktörler.

e = 2,7183 Buna alt eğri şekil (1) de gösterilmiştir. Telefonun uumumi olarak kullanılma tarzı malum olan memleketlerde K (Telefon yoğun luğu) değişimi yani doyma seviyesi amprik ola rak tayin edilebilir. Şüphesiz nazarı ıtibare alınan tarihte her aile veya ayrı ev sahibi her şahsın, müstakil olarak asgari bir telefona sahip olduğu farzedllmiştlr. Nazari itibara alınan tarihte her 100 abone için mevcut olan bu sosyal gösterge nisbetinin, grafiğin yapısından bulunması yahut hesaplanması kâfidir.

m vat Şekil : 4 — Milli gelire göre telefon yoğunluğa artışı. İkinci bir sosyal gösterge kategorisi iş (ça lışma) göstergesidir. Şu halde böyle bir ön görüş le işçilerin ve memurların miktarına göre aynı kaynaklardan istifade edilir. Meselâ her memur için bir telefon, şehir içinde her iki işçi için bir

Elektrifc Mühendisliği 109

telefon, şehir dışında her beş işçi için bir telefon düşünülebilir.

Halk telefonları için de bir esas tesbit etmek lâzımdır.

Meselâ 100 kişi için 55 telefon yahut bu he saplara tesir eden diğer faktörler nazarı İtiba ra alınarak bütün memleketler için muhtemel doy ma K değeri elde edilebilir.

a ve b faktörlerinin değişimi daha komplike dir. Söylendiği gibi bu faktörlerin nümerik ifa deleri; başlangıçtaki değerleri ve milli ekonomi nin bu günkü dinamizmini ifade etmelidir. Daha önceden de belirttiğimiz gibi milli gelir ile tele fon yoğunluğunun artışı arasında bir münasebet vardır.

Milli ekonominin dinamizmini en İyi şekilde izah eden milli gelir artışı olduğu aşikârdır.

a ve b değerini tarif etmek için ordinti telefon yoğunluğunu; apsisi seneleri gösteren grafiğe ba kalım.

Senelere göre yoğunluğun arttığı görülen nok talarda ekonomik inkişafın dik eğimli olarak gös terildiği kabul edilebilir. K için kabul edilen de ğerdeki grafik üzerinde aslmtodu çizelim.

Nihayet bu grafik üzerinde kabul edilen fonk siyonun eğrisini en iyi yaklaşıklıkla (meselâ kare kök metodu ile) hesaplayıp telefon yoğunluğunun belirli noktalan için çizebiliriz. Böylece a ve b nın değerini elde etmiş ve aranan eğriyi çizmiş oluruz. Bu eğriden gelecek senelere ait d'nin or talama değerini çıkarabiliriz.

Teklif edilen metod da (K değeri) doyma yogun luSu tahmin edilebilir ve bu tahmindeki hatalar tas hin edilebilir. Bütün hesap tarzı açıklanmış olan metodla 10 veya 20 sene için yoğunluğun tahmini mümkündür. Şekil 2 de kolayca görülür ki; (eğri Polonya için çizilmiştir) % 50 değerinde veya tahmin edilen K değerinin % 33 mertebesindeki bir hata, telefon yoğunluğunun istikbaldeki 20 sene için tahmininde arka arkaya % 12 veya % 10,6 lık bir hataya götürür. Bu gibi hatalarla tah minin büyük bir yaklaşıklıkla yapılmış olduğu kabul edilebilir.

Teklif edilen metodun üstünkörü bir tahkiki ile milli gelirin günlük artışına nazaran istikbal deki milli gelirin daha da artmış olacağı neticesi çıkarılabilir. Bu hatırlatmadan sonra milli gelirin % itibarile arttığını tahminen hesaplamak İçin kabul edilen formül ve metodun artan bir ifade olduğu görülmektedir. Artma hızı sabit kalarak (a ve b hesaplanmış değerlerile ifade edilmiştir) milli gelirin mutlak değeri devamlı olarak bir se neden diğerine artacaktır.

Hazırlanan eğrinin ilk yarısının hemen hemen dünyanın bütün memleketlerine tatbik edilebile ceği söylenebilir. Yani durum eğrinin % de itiba rile bir kısmına pratik olarak uyar, yahut daha

doğrusu bu eğri tipi hakiki olaylara uyar. Du rumun böyle olduğu şimdiye kadar bütün dünya da müşahade edilmiştir.

Şüphesiz uzun vadeli ve plânlı olarak artan problemlerde olduğu gibi plân değerleri periyodik olarak revize edilmelidir. Beş sene veya daha faz la müddetler için revize edilmesi burada zaruri görülen nümerik değerler a, b ve K değerleridir.

Dikkat etmek lâzımdır ki; bildirilen metod da (d) nin günlük değerleri artarak milli ekonomi nin icabettirdıği değil fakat hakiki değer olan (K ile temsil edilen) ihtiyacın bilinen değerini aşabilir. Binaenaleyh ihtiyaçların karşılanma de recesinin bir seneden diğerine düzelerek gittiği farzedilebilir.

İnkişaf eder duruma gelmiş memleketlerde teklif edilen metod için tatbikat güçlükleri çıka bilir. Bu itibarla a ve b değerlerinin yeter bir hassasiyetle hesabı gerekir. Bu gibi hallerde öyle görünüyorki en iyi metod detaylı bir analiz yap mak nihayet memlekette eksik olan telefon mik tarını tesbit etmekten (ki bu durumda normal seviyeye gelinecektir) ibaret olacaktır.

Lüzumlu telefon yoğunluğu hesaplandıktan sonra gelecek 10 sene içerisinde telefon yoğunlu ğunun artış hızı, milli ekonominin önceden tah min edilmiş genişleme hızına eşit olmalıdır, (be her 100 kişi için). Nihayet dereceli olarak sabit bir % ile artan eğriyi hesaplamak lâzımdır. Bu

eğri hakiki yoğunluğu bilinen nokta ile 10 sene sonunda malûm olan nokta arasında çizilir.

Bu kadar kısa bir makale içinde bahsettiği miz problemin teferruatını anlatmak zordur fa kat bu problemin halli için teklif edilen metodu geniş olarak anlatmak ve tahkik etmek daha da zordur. Daha uzun ve açık anlatamadığımız için özür dileriz. Bu makalenin hedefi bilhassa prob lemin halledilebileceğini ve mümkün olan çeşitli çözüm yollarından birini göstermektir.

Bibliografya (1) A. Jipp «Rlchesses des natıons et densıW t6 l<5phonique», Journal des tĞİĞcommunications, volume 30, n 7, p. 199 voir fıgures 1 et 2), GenĞve 1963.

(2) T. J. Morgan Telecommunication economles, Macdonald, Londres 1958.

(3) C. Lancoud, M. Ducommun «Cdntrlbution â l'6tude du deVeloppement probable du t£ tephone en Suisse», Technische Mitteilungen Bulletın technique Bollettino teenico PTT, n 12, p. 482, Berne 1956.

(4) Z. Rafalowicz Planowanle perspektywiczne go rozwoju telefonu (MĞthodes d'Ğlaboration des plans prospectifs de döveloppement de la tĞldphonie), Wydawnictwa Komunikacji i Lacınoscı, Varsovle 1963.

Hüviyetimi kaybettim, yenisini alacağımdan eskisinin hükmü yoktur. Demir AYKOR

»•••••••»»••••

İLAN

Ü

ELEKTRİK MÜHENDİSLERİ ODASI GENEL KURUL

İ m

yj

TOPLANTILARI

î

nj

İstanbul Şubesi : 7/Ocak/1965 saat 18.00 İTÜ. salonunda,

1İD

Merkez : 5 6/Şubat/1965 saat 15.00 de îmar İskan Bakanlığı

İD ' lonunda.

jij

=İ

MJ llj

rİn

Üyelerimizin iştirakleri rica olunur.

YÖNETİM KURULU

Mİ Üj

İÜ

T=ııı= :ın=ııı=ııı=ın=ııı=ııı=ııı=ııı=ııı=ııı=ııı=ııı=ııı=ııı=ııiEiıı=ııiEin=ııı=ııı=nı=ııı=ın=;i!=ıı=ııı=ııı=ııı=ııı=ııı=ın=ııı=ııı=ııı=ıııİ

24 .