TELEVİZYON VE STOKHOLM PLANI

UDK: 621.394.5(485)

Televizyon ve Stokholm Planı

I. GİRİŞ Televizyon için bir plan tesisi, bir band'm fre kanslarının makul bir şekilde kullanılması za ruretine cevap verir. Sınırlandırılmış olan bu fre kansları, karşılıklı karışmayı ortadan kaldırarak büyük sayıdaki bütün istasyonlar arasında pay laşmak önemlidir. Tatmin edici ve memnuniyet verici bir çözümün araştırılmasını, halen çalış makta bulunan vericilerin varlığı biraz daha güç leştirmektedir. Çünkü, bu istasyonların karek teristıklerini değiştirmek güçtür ve böyle deği şiklikler çok defa önemli masraflara yol açar. Çeşitli çözüm yollarını inceleyerek ve eldeki durumdan başlayarak, frekanların dağılımını ih tiyacı karşılayacak en iyi uzlaşmaları yapmak suretiyle sağlamak zorunluluğu vardır.

1961'de Radyo yayin Konferansı Stokholm'de ilk defa, henüz işgal edilmemiş bir band'ta bir plan meydana getirmiştir. Bu yazımızda bu pla nı biraz daha yakından tetkik etmek istiyoruz.

Sistemli bir şekilde tesis edilen bu plan o kadar gereklidir ki, planda yazılmış vericilerin sayısı, bütün hür Avrupa, Akdeniz çevresindeki Kuzey Afrika, Türkiye ve Yakın Doğu memle ketlerinin toplamı için 4,500'e yükselmiştir Bu istasyonlar,

IV. Band : 470 582 MHz. 112/8 = 14 Kanal, V. Band : 582 960 MHz. 370/8 = 46 Kanal, (606 614 MHZ. Radyo astronomı kanalı müs tesna)

Yazan : T. H. EVCİMEN

Y. Müh.

toplam 60 kanal üzerinden, UHF bandına desl metrlk dalgalara inhisar ederler ve yayın şart lan altında karıştırmadan pek büyük mesafeler de korunmuşlardır.

II. Plan Tesisi İçin Kabul Edilmiş Esaslar

Planın metodu, Konferanstan evvel araştırıl mış, ve teorik ağ kullanılması bu problemin bir çözüm yolu olmuştur. Ayrıca, buna ait bir çok maddeler özel dergilerde işlenmiştir. Kanalla rın belli bir sayıda bir ağ üzerinde yayılışına teorik ağ adı verilir. Ağın gözleri aynı boyutta dır. Vericilerin karekteristlkleri, özel olarak güç leri aynı farz olunur. Ağ'da bir kanalın en ya kın dört vericisi, kesişen doğrularla sınırlanmış tır (Şekil 1), ve bu paralel kenal, planlanacak bü tün yüzey üzerinde tekrarlanmıştır. Teorik ağ'ın kanal sayısı tesblt edildiği zaman, paralel kenar içinde bu kanalların en müsait durumu araştı rılır. Vericiler arasında çeşitli kazançlar göz önü ne alınır; eşlenik* (imaj) ve komşu kanal verl

* Televizyonda bir manâ karışmasını önlemek için 'image' frekansına eşlenik 'coniugate' frekans denil miştir. Bir super heterodyne alıcısında 'image' fre kansı ise, alıcıda mahalli osdllator'ün frekansına İIA ve edilmek veya ondan çıkarılmak suretiyle, i. f. amp lifikatörü geçirme bandında bir frekans meydana getirmesi, ve istenilmeyen frekansta bir 'response' olarak bilinir. Bir'den fazla frekans değiştirme var sa, alıcıda bir'den fazla da «image» frekanstan orta ya çıkacak demektir.

Şekil : 60 Kanal (Avrupa Radyo Yaytn Birliği) Teorik ağı

çileri arasındaki kazançları, ve alıcıların osila törlerinden meydana gelen problem, ki bu basit olmaktan uzaktîr, elektronik hesap ımakineleri nin kullanılmasını zorunlu kılmıştır. Teorik bir ağ yardımı ile yapılacak bir plan, bütün memle ketlerde ortak bazı teknik esasların dogmasına sebep olur. Her şeyden önce kanalların band genişliği lâzımdır. Faydalanılan «norm» ne olur sa olsun, UHF bandında (desimetrik dalgalar) 8 MHz'lık .bir kanal genişliği kabul edilmiştir (Şe kil 2). Çeşitli norm'ların planlamaya ait sakın calarının büyük bir kısmı, kanalda 'video' taşı yıcısının yeri tesbit edilerek kaldırılmıştır. Bu, daima kanalın alt sınırından 1.25 MHz daha yük sek bir frekansta yer ahr. Ses taşıyıcısının du rumu norm'a göre değigir, fakat bu büyük bir mahzur değildir. En önemli güçlükler, video ta şıyıcları arasında meydana gelir.

'İOŞO TAJ1YICI .

.

SEİTKIYICl

RENK TAŞIYICI I

4.43MH» 1 \1

•T^ / I Nl, .

( n t ) SES,TABIYIM

(n+l) VİDEO TAŞIYtCt

isme

(tı l).

\

KANAL \

JBMNZ.

(TU l)ı K/NAL

3 a ı o ı t a •*„ s j , â 7 s

, 1t KANALININ SINIRLAftr

Şekil: 2 — Spektranın 625/25 Standardı kanal tarafından işgali.

Tayin edilmesi gereken diğer bir teknik esas koruma nisbetidir. Yani, faydalı bir vericinin alan şiddeti ile, karıştırıcı bir vericinin alan şiddeti oram, hizmet bölgesi sınırı içinde ne olmalıdır? Deneyler göstermiştir ki, 45 dB'lik bir koruma (bu, karıştırıcı alandan 177.8 defa daha kuvvetli, faydalı alan şiddetine tekabül eder) memnuniyet verici bir almayı sağlamaktadır. Evvelce, veri cilerin yoğunluğu, ve bu "koruma seviyesinin yük sekliği sebebiyle, bu koruma gerçekleştiren bir planın kuruluşunun pek zor olacağı tahmin edil mişti. Gerçekten, 625 çizgili tarama'nın kabul edildiği bütün memleketlerde himaye oranı 15 dB düşürülebllmiştir, ancak bu takdirde vericiler arasında taşıyıcıların 'd^calage' p= frekans kay dırma prensibi kabul edilmiştir. Buna göre, bu plan 30 dB'lik bir korunca oranı (ki bu 31.6 alan şiddeti oranına karşılık gelir) kabul etmiş, ve bir de dScalage = frekans kaydırması planda, hat frekansı (625 x 25 = 15,625 Hz)'nın 12'de biri olarak tahmin edilmiştir.

Karıştırmalara karşı korunacak alanın en kü çük değerini tesbit etmek de gereklidir. Bunun

için memnuniyet verici değerler, bandın alt kıs mında en az 62 dB, bandın üst kısmında 67 dB dir. Karışmalardan topluca korunmak ye onları tamamiyle bertaraf etmek mümkün olamamak tadır. Kontrolümüzde olmayan yayılma şartları nın değişmeleri hesaba katılmalıdır. Zamanın % 90 99'u esnasında korunmuş alanın ortalama de ğeri, prensip olarak IV. Band'ta 65 dB'den aşağı, ve V. Band'ta 70 dB'den aşağı olmamalıdır. 1 ^V/m'ye nisbetle bu, 2 3 mV/m'lik bir alan şid detine karşılık gelir. Ancak bazı hallerde, özel olarak cepheli bölgelerde alış kalitesi pek yüksek olmayabilir. Bununla beraber, bu değerler hiz met bölgesi sınır çevrelerinde uygun düşer.

II. UHF veya Desimetrik Dalgalar Bandının

İstifade İlkeleri

Bu teknik esaslardan sonra 1961 başında Can nes'da bir uzmanlar toplantısı düşünülmüş ve yapılmıştı. Buna göre, eğer hür Avrupa için tek bir teorik ağ tertip edilebilirse ve UHP (desimet rik dalgalar) bandının muhtelif kısımlarında rad yo yayınlan (televizyon ve ses radyo yayınlarım kapsar) aynı kalırsa, o takdirde bir plan yapıl ması nisbeten kolaylaşmış olacaktı.

Hür Avrupa memleketlerinin çoğu UHF ban dında en az iki televizyon programı gerçekleş tirmeyi düşünebilirler, (Coğrafi durumdan ötü rü, ingiltere dört program düşünebilir); bununla beraber yedek band'tan toplumun faydalanma il keleri farklı olacaktır.

— Bazı memleketler, özellikle Federal Al manya, İtalya ve Doğu Avrupa memleketleri UHF bandından aynlmayı karar altına aldılar. UHF kanallarının büyük bir kısmı, her biri bir programa ayrılmış olduğu için, bu programların birincisi en alçak frekans üzerinden yayınlan maktadır. Bu, oldukça geniş bir bandı geçici ola rak tamamiyle serbest bırakmak demek olur ve şu sakıncaları gösterir. Aynı istasyonda değişik program vericileri olduğu zaman, yayılma şartla rı farklı olduğu gibi, hizmet bölgesinde alış aynı olmayacaktır. İkinci mahzur, tekniğin ilerleme siyle ortadan kalkmış olmasını ümid ettiğimiz, fakat bütün UHF bandını kapsayan yalnız bir anten ile kolaylıkla yaymak veya almanm yapıla madığıdır.

Çeşitli Batı Avrupa memleketleri arasında bir çok ilk blrlegimlerden sonra, Avrupa Radyo Yayın Birliği tarafından 60 kanallı teorik ağ meydana getirildi (Şekil 1). Televizyon alıcıları için arafrekans (1. F.) değerleri farklı gruplan malara elverişli seçiliyordu. Metrik dalgalarda olduğu gibi, desimetrik dalgalar için de alıcının en basit şekliyle kabulü endişesi vardır. Orta fre kans değerlerinin farklılığı, plân tesisinde zor luk yaratır.

Avrupanın Doğu memleketleri, program ba ğına 17 kanallı teorik bir ağ kabul ettiler ve kendilerine göre bir plân yaptılar. îkl ağ ara sında ortak uygulama imkânı görülmez, iki plân yakın veya uygun düşmez.

Tablo I'de radyo muhabere nizamına göre 470 960 MHz Bandının hür Avrupa bölgelerine düşen hususlarla bir yerleşme özeti verilmiştir. Bazı memleketler tarafından evvelce müsaade edilmiş ve tahdit edici durum şudur :

Bunlar dışında nizamnamenin evvelden tasar ladığı paylaşmanın diğer halleri özel bir güçlük çıkarmamıştır.

IV. PLANIN TEStSt: Plânlamaya başlamak için her şeyden evvel teorik ağın hür Avrupa'nın bütün genişliği üze rine uygulanması lâzımdır. Avrupanın Doğu memleketleri hariç bırakılmıştır; çünkü yukarı da zlkredlldlği gibi onlar henüz kendi plânlarını kurmaktadırlar.

TABLO I. Radyo muhabere nizamma göre 470 970 MHz Bandı

MHz

Tahsisin Nev'î

Düşünceler

470 Radyo yayını

V*;!

582 Memleketlere göre radyo yayını, Yahut Gemicilik Radyosu, yahut radyo yayını ve Gemicilik Radyosu.

606 Radyo astronomi istifadesi ile radyo yayını.

614 Radyo yayını.

Radyo yayını ve sabit hizmet arasında paylaşma. 960

Batı Avrupa (Belçika, B. Bri tanya ve diğerleri) memle ketleri münhasıran gemicilik radyosu.

790 Belçika, Fransa,

i Monako : yalnız

I 860

radyo yayını.

Doğu Avrupa'da en fazla baloncu luk, gemicilik R.

— Yalnız Avrupanın Batı memleketleri (bun lar arasında Belçika, B. Britanya) 582 606 MHz bandında münhasıran gemiciliğe bir tahsis yap mıştır. Bu yönden, büyük güçte radarlarla tele vizyon frekanslarının paylaşılma şartları özel likle pek sıkıdır. Cephe bölgelerinde, radar için bir kanal, televizyon için diğer bir kanal, ve üçün cüsünün paylaşmaya ayrılması kabul edilmiştir.

— Radyo muhabere nizamnamesinin tesisin de 606 614 MHz bandında radyo astronomi ince lemeleri imkânı evvelce tahmin edilmişti. Doğu Avrupa memleketleri, radyo astronomların iste ğini kabul etmediler.

— Bütün memleketler 860 MHz üstünde tele vizyon istasyonları istemediklerinden ve 860 960 MHz bandında troposferlk yaym bağları için an laşmaya vardılar. Bir çoğu ise bunu 790 MHz ten başlatıyor, bu suretle 790 960 MHz bandı sa bit hizmetlerle, yüksek frekanslı Herz demetleri radyo yayınlan ile paylaşılıyordu. Sabit hizmet lerle televizyon arasında paylaşma cephe bölge sinde her özel halin incelenmesi ile çözüleme miştir.

Bunun için her paralel kenarın tepe yerleri, ve paralel kenar İçersindeki kanalların teorik ya yılışı bulunur. Paralel kenarın büyüklüğü, ka bul edilmiş teknik esaslar tarafından tâyin edil miştir. 30 dB'lik bir koruma oranı kabul ederek, aynı kanalın iki vericisini ayıran mesafe, 1,000 KW etkin radyasyon gücü 1 ve 300 m eşdeğer anten yüksekliğiz için 200 250 Km. dlr.

Evvelce kurulmuş televizyon istasyonları ta biî aynı güç'te değildir ve yerine göre eşdeğer anten yüksekliği de farklıdır. Bunlardan başka, vericilerin yoğunluğu çok değişir. Bütün bunlar, paralel kenarın çeşitli boyutta olmasını ve dü şünülen bölgelere göre bu paralel kenarların bi çimlerinin bozulmasını gerektirir (Şekil 3). Tür kiye için düzgün bir dağılım görülmektedir.

ıEtkin radyasyon gücü, anten kazancı İle verici çıkış gücü çarpımına eşittir.

2Antenin eşdeğer yüksekliği, verici etrafın da 3 15 Km'lik bölgede toprağın ortalama sevi yesinde bu antenin yüksekliğidir.

Şekil: 3 — Teorik Ağ'm hür Avrupa'ya uygulanması.

UHF bandında Stokholm Planı, 2 milyon KW'dan biraz fazla etkin radyasyon gücüne te kabül eden 4,500'e yakın vericiye cevap verir. İspanya ve İtalya'da yalnız yatay polarizasyon kullanılması evvelce düşünülmüştü. Dik engelle rin çokluğu, bu band'ta dikey palarizasyondan istifade edilmesi halinde yansımaların yayın ta biatından çeklnilir. Denemeler bazı memleketler de başlamıştır, ve bu endişenin varit olup olma yacağını isbata yarayacaktır.

Etkin radyasyon gücünün en az 10 KW'a eşit olduğu istasyonlara plan yine cevap verir. Ancak burada UHF bandından yayılma üzerine tam tecrübeler henüz yok sayılır. Zayıf güçlü vericilerin tamamlayıcı rollerini tahmin etmek hakikaten pek güçtür. İyi yayın sahası sağla mak, diğer taraftan himaye, bir birine zıt istek ler gibi belirir ve danışma usulü burada da esas tır. Vericinin bu sınır gücü, antenin eşdeğer yüksekliğine ve yayın yolunun tabiatına (kara veya deniz), göre değişir. Bu, karışmanın en el verişli şekilde önlenmesi, ve tatmin edici alı§ haline cevap verecek tarzda hesaplanmalıdır.

Stokholm Planı, 1 Eylül 1962'den beri yürür lüktedir, ve halen Federal Almanya ve İtalya'da nisbeten önemli sayıda istasyon hizmettedir. Metrik dalgalarda, yani VHF"te karışmadan uzak kanal bulmak imkânı olmadığı zaman, ba zı memleketler, bunlar arasında Fransa, az güç lü vericiler vasıtasıyla UHF bandım kullanıyor lar.

V. DEStMETRÖf DALGALARDA FBAJV SIZ TELEVİZYON A Ğ I :

UHF bandında Fransız ağı, ayni istasyondan üç program yayım için düşünülmüştü. Eş hizmet bölgeleri elde etmek ve vericileri kadar alıcıla rın bir anten'den faydalanabilmesi için, kanallar mümkün olduğu kadar yakın seçilir. Bu, N, N + 3, İN + 6, gruplamasına yol açar. Alıcılar için arafrekans (I. F.) değerlerini verirsek (32.70 MHz video için ve 39.20 MHz ses için), gerçekten gruplama işinden kaçınmak gerekir.

Fransa'da kabul edilmiş teorik dağılım, 45 kanal'dan faydalanır. (No. 21 65 dahil). Bunlar iki gruba ayrılmıştır ki, bazı kanalların güçlük doğurması sebebiyle, teorik olarak aynı ağ'da kullanılması önlenmiştir.

Dokuz, üçlü esas grubu (27 kanal), munta zam gözlü teorik ağı meydana getirmek için kullanılmıştır (Şekil 4). Daha kuvvetli bir veri ci yoğunluğu için ek kanallara ihtiyaç görülür. Bazı tedbir ve yedek karşılığı, ikinci derecede 6 üçlü sistem kullanılabilir. Bu üçlülerin en iyi durumu, Şekil 4'de işaret edilmiş ağ'da göste rilmiştir.

Şekil : 4 — Fransız plânı için teorik ağ : (esas) 9 üçlü = kanal + (tali) 6 üçlü = 18 kanal, toplam 45 kanal.

Metrik dalgalarda televizyon yayılma şartla rı, desimetrik dalgalara nisbetle daha elverişli dir. Bir ülkenin eşdeğer bir örtü ile karşılanma sı bakımından UHF bandında televizyon istas yon sayısı daha çok olacağı gibi, vericilerin et kin radyasyon gücü de daha yüksek tutulmalı dır.

Fransız planında, UHF'te 500 KW — 1,000 KW'lık etkin güçlü 153, 100 KW — 250 KW'lık etkin güçlü 105, 10 KW — 50 KW'hk etkin güçlü 72, verici tasarlanmıştır.

Elektrik Mühendisliği 111"