ELEKTRİK İŞLETMELERİNİN ORGANİZASYONU

UDK: 621.811.1.(4)

Yazan Korkut ÖNGÜN

EL Y. Müh. EtKt

«Nekadar geriye bakarsanız okadar ilerisini görebilirsiniz.» Winston CHUBCHILL

Türkiye'de elektrik İşletmelerinin kuruluşu ve İşleyişi İle beraber bunların organizasyonların da görülen düzensizliklerden de söz edilmeye başlanmıştır. Bu kadar eski olan bu konu üzerin de memleketimizde çeşitli çalışmalar yapılmış ve yapılmaktadır.

Elektriğin Türkiye'deki kullanılışı' ile elekt rik işletmelerinin kuruluşu ve bunların takip et. tikleri tarihi gelişme Elektrik Mühendisliği der gisinin 89 ncu Mayıs 1964 sayısında «Türkiye E lektrlk Kurumu» adlı yazıda anlatılmıştı.

Bu tarihi gelişme Türkiye'de elektrik İşlet meleri organizasyonunda bizi bir birliğe götür mektedir. «Türkiye Elektrik Kurumu» veya kı saltılmış adı İle TEK denilen bir kuruluşun doğu şu üzerinde 10 yıldan fazla bir zamandan beri ça lışılmaktadır. Bu kuruluşun bir hayli ileri safha lara kadar götülen kuruluş kanunu bir türlü ger çekleştirilememiştir. Bugünkü günde de bu konu da Türkiye Büyük Millet Meclisinin komisyonla rında bulunan bir kanun tasarısı üzerinde tartı şılmaktadır. Tasarının kanunlaşıp kanunlaşmaya cağı üzerinde kat'i bir §ey söylemek mümkün de ğildir.

Ayrıca hükümet tarafından elektrik işletme lerinin organizasyonunu yeni baştan düzenlenme si konusunda dış yardımlardan da faydalanılarak kurulan bir çalışma gurubu geniş ölçüde çalışma yapmaya başlamıştır.

Genel olarak bu kabil çalışmalarda yabancı memleketlerdeki benzer kuruluşlar model olarak alınmaktadır. Bu kuruluşların benzerinin mem leketimizin özel durumuda göz önünde bulundu rularak .. Türkiye'de kurulmasına çalışılmakta dır. Bu çalışmalara yardımcı olmak ve düşünce lerin belirmesinde faydalanmak üzere , çeşitli memleketlerdeki benzer kuruluşlar konusunda za man zaman bilgi verilmişti/(Elektrik Mühendis liği Dergisi Sayı 89 Mayıs 1964 de Türkiye E ı lektrik Kurumu, aynı dergide Sayı 105 Eylül 1965 de Komşu Memleketlerde Elektrik İşletme lerinin Durumları adı yazılar) Bu defada Fran sa'da 1946 yıiında kurulmuş olein Electricit6 de France kısaltılmış adı EdF, konusunda derlenen bazı bilgiler sunulmaktadır. TEK konusundaki tartışmalarda EdF'ln kuruluş ve. İşleyişinden ge niş ölçüde söz edilmektedir.

Diğer yabancı memleketlerde elektrik işlet melerinin bir kurumun çerçevesinde birleştirilme si olayının tesadüfen bir gün hatıra gelmesiyle hemen gerçekleşmediği EdF'in kuruluş devresi nin incelenmesinden de anlaşılacaktır. Ayrıca bu biçim birlikler memlekette yalnızca elektrik sek töründe de yapılmamaktadır. Memleketin genel gidişi ve düşünce tarzı bu kabil işletmeleri kabul edecek şekilde olgunlaşmış böyle birleşmelerin faydalı olacağının anlaşılmış olması gerekmekte diğer sektörlerde de aynı yönde bir gelişme ih tiyacının duyulması şart olmaktadır.

Türkiye'de Cumhuriyetin ilanı İle beraber yabancı imtiyazlı ortaklıklar tarafından işletilen kamu kurumlan satın alınmaya başlanmıştır. Bu işde demiryolları ortaklıkları ön sırayı tutmuş tur. Çeşitli ortaklıklar' elinde İşletilen demiryol ları ile yeni yapılan demiryollarının işletilmesi kurulan Devlet Demiryolları İşletmesine veril miştir. Bugün de Türkiye'de bütün demiryol şe bekesi bu kurum tarafından işletilmektedir.

Posta ve telefon ve telgraf işlerinde de aynı yoldan gidilmiştir.

Hava yollarında, küçük ölçüde olmasına rağmen aynı yol tutulmuştur.

Kömür işletmelerinde tutumumuz biraz fark lı olmuştur. Yalnız yabancı ve yerli ortaklıklar dan salın alınan bazı bölgelerdeki kömür ocakla rı; hem millileştirilmiş, hem de devletleştirilmiş tir. Yerli şahısların elinde bulunan ve devletleş tirme bölgesinin dışında kalanlar bir birlik içine girmeye zorlanmamıştır.

Elektrik konusunda ise tamamen ters bir yol dan gidilmiştir. Yabancı ortaklıklardan satın alı nan tesisler önce birer yıl Bayındırlık Bakanlığı yapısı içinde çalıştırılmış sonradan mahalli ida relere bırakılmıştır. Diğer konularda olduğu gibi bunların bir devlet işletmesi şeklinde birleştiril mesi 1939 1945 yıllan arasında çok kolay • ve hatta zaruri idi. Bu işletmelerin bugün birleşti : . rilmeslnde çeşitli güçlükler ve zorluklar çıkmak ; .tadır. I nci 5 yıllık Kalkınma plânında alınacak tedbirler arasında bahsedilmesine 5 Yıllık, Plâ nın .4 ncü yılı dolmasına rağmen bugüne kadar gerçekleştirilemeyen konulardan biri Türkiye E lektrik Kurumudur. Plânlı kalkınmaların bu gi bi plân' amaçlarına uygun tedbirler alınmadan

yürütülemediği diğer memleketlerdeki durumlar gözden geçirildiği zaman daha açık olarak anla şılmaktadır.

Düşüncemizin anlaşılmasına yardım etmek üzere önce Fransa'da elektrik sanayiinin kurul ma ve gelişmesinin tarihi gidişi biraz ayrıntılı olarak anlatılacak sonra da EdF konusunda ve diğer memleketlerdeki benzer kuruluşlar üzerin de özet halinde bilgi verilecek bu arada Fransa' dakl ekonomik plânlamadan söz edilecektir.

Millileştirmeye kadar Fransa'da elektrik sa nayiinin organizasyonu :

Dünyada ve özel olarak Fransa'da elektrik sanayiinin başlaması ve gelişmesi şöyledir.

— Gramme tarafından ilk dinamonun yapıl ması 1869

— Ük kızgın telli aydınlatma lambasının Thomas Edison tarafından yapılışı 1879

— Marcel Deprez tarafından doğru akımla ilk enerji naklinin gerçekleştirilmesi 1881 (VI. zille ve Grenoble arasında 1881 de Creil ve Pa ris arasında 70 kW ve 6 kV ile 1883)

— L. Graulard tarafından İlk alternatif akım transformatörününü yapılması 1884

Dağıtım şebekesinin başlangıcı olarak tesbit edilen 1880 yılı ile millileştirme kanununun çıka rıldığı 1946 yılı arasında Fransa'da elektrik işlet melerinin yapısı ve organizasyonun»Ja aşağıdaki gelişmeler görülmüştür.

A Paris Bölgesi :

îlk dağıtım ve üretim tesisleri şunlardır : 1881 yılında Carroussel meydanı elektrikle aydınlatılmıştır. Bu meydan Paris'te 1819 da ha vagazı ile aydınlatılan ilk meydandır. Buttes Chaumont Parkı'da 1884 de aynı şekilde ışıklan dırılmıştır. Bu devrede, bazı özel teşebbüsler u mumi yolların aydınlatılma yetkisini elde etmiş ler ve bu maksat için «santral» denen üretim te sisleri kurmuşlardır.

„ 1890 yılına kadar Paris'te ancak özel teşeb büsün elinde aynı teşebbüs tarafından Faubourg • Montmartre yolunda ve Palais Royal'da tesis edilen ufak üretim santralları gibi önemsiz sayı lacak bazı üretme tesisleri bulunmaktaydı.

Bununla beraber, 1889 yılında Paris Beledi ye Meclisi elektrik üretimini geliştirmek ve teş vik etmek amacıyla, o vakite kadar aydınlatma ve ısıtma işlerinde havagazı dağıtımını tekel ha linde yapan (Gaz ve Paris) ortaklığında olduğu gibi, elektrik dağıtımını bir tek ortaklığa verme meyi ve birçok ortaklıklara paylaştırmayı uygun görmüştür.

Paris şehri, bu düşünceyle «sektör» denen 10 bölgeye ayrılmıştır. Her sektörde belli bir ortak lığa elektrik enerjisi dağıtımı'konusunda' 18 yıl lık bir süre İçin izin verilmiştir.

Bu izinlere alt sözleşme örnekleri 1889 da Paris Belediye Meclisinde onaylanmıştır. Bu im. tlyaz bölgeleri, izin verilen ortaklığın üretim tesisleri ile enerji üretme şekillerine dair hiç bir yükümlülük getirmemekteydi; buna karşılık da ğıtım şebekelerinin yalnız yeraltı iletkenleri ile yapılması şartı koşulmakta idi.

1889 Dünya Paris Fuarı münasebetiyle imti yazlı ortaklıklar, hemen büyük bulvarların elek trikle aydınlatılmasını gerçekleştirmek üzere fa aliyete geçmişlerdir.

îlk önce, Paris ili içinde «sektörlerin» üret me santralları tesis edilmiştir; bundan sonra, e lektrik enerjisi iletilmesinde elde edilen ilerleme ler sayesinde Paris şehri çevresi dışında da üre tim santralları kurulması yoluna gidilmiştir.

Aynı devrede, Paris ile de : Halle Centrale' da (1889), Pare Monceau'da (1892) ve Pare des Buttes Chaumont'da (1894) kendi özel tesisle rini kurmuştur.

B. Diğer tilerde : •

1889 da diğer illerde de santrallar ve dağıtım şebekeleri kurulmuştur. Bunların başlıcalan, Llyon, Tulüz, Bordo, Ruen, Lehavr, Tur, Nansi, Dijoh, Sent etlen, Montpellier, Tulon v.b. dır.

19 ncu yüz yılın sonunda, Fransa'da 77 si al ternatif akım, 275 i doğru akım ve 12 side al ternatif ve doğru akım karışık olarak 364 yerde elektrik enerjisi üretilmekte idi.

C. Millileştirme Çalışmaları :

1946 yılına kadar, Fransa'da elektrik enerji si iletilmesi ve dağıtılması esas olarak özel teşeb büslerce, ancak bazı durumlarda Belediye İşlet meleri, karma ortaklıklar ve tüketici sendlkala nnca yapılmakta idi.

15 Haziran 1906 ve 16 Ekim 1919 sayılı ka nunlarla yukarıda sözügeçen teşebbüsler, Devlet Kontrolü ile Kamu teşebbüsleri denetimi altına konmuştur.

1914 1918 harbinin hemen sonunda bir ka. mu hizmeti olan elektrik üretim, iletim ve dağı tımı gibi İşlerin özel teşebbüse bırakılamayacağı üzerinde bir .düşünce doğmuştur. Bu düşünce ile, bir takım önemli çalışmalar, 1939 yılında önce, Devlete İntikal ettirilmiştir. Meselâ;

— Demir yollan nakliyatı, (1937) — Uçak inşaatı gibi işler (1936) Devletçe yapılmıştır.

1939 1945 Dünya harbinden sonra siyasi ve iktisadi gelişmeler, Avrupa memleketlerinin ço ğunda, belli bazı çalışmaların ve özellikle kamu hizmetleri yönetiminin, azçok doğrudan doğruya bir şekilde Devlet elinde bulunması yönünde bir ekonomi şekline: yönelmiştir.

Bu şartlar altında, 1946 da Fransa'da aa

milli ekonomi için birçok ana teşebbüs millileşti

rildi ve böylece bu İdareler milli organizasyonlar

haline getirildi.

' ,"

Bu devrede kararlaştırılan en önemli mllllleş . tirmeler aşağıdaki alanlarda yapılmıştır :

— Kömür endüstrisi : «Kömür Havzası» ve

«Charbonnages de France» Fransız Kömür İş

letmesi (17 Mayıs 1946 sayılı kanun), kamu ku

ruluşlarının doğuşu,

.

_t

— Hava nakliyatı : «Air France» Fransız

hava yolları ortaklığının kuruluşu (16 Haziran

1948 sayılı kanun)

— Deniz nakliyatı : 1948 de iki önemli ortak,

lık halinde ve Compagnle de messageriesmaritlmr

es).

' *,.".".

— Büyük yatırım bankaları : 1945 tarihli kanun ile Milli Sanayi ve Ticaret Bankası, (Comptoır d'escompte ve CrĞdir Lyonnais' et Soziöte Cenerale) bankaları millileştlrilmiştir. (İş Bankaları mlllileştlrilmemiştir.j "

— Büyük sigorta şirketleri : 24 Nisan 1946 tarihli kanun ile mllllleştirllmiştlr.

Bunlardan başka İki imalât ortaklığı da mil llleştirilmlştir. Bunlar :

— İnceleme ve uçak motoru yapma milli .or taklığı (S.N.E.C.M.A.) kuruluşu (29 Mayıs 1945 tarihli kanun ile mlllileştirilmiştir.) •

— Renault fabrikalarının (R.N.U.R.) milli5 kurum haline getirilmesi (16 Ocak 1945 \tarlhli kararname ile)

Aynı dönemde, elektrik ve haya gazı endüs trisinin millileştlrilmesine doğru önemli bir dü şünce akimi görülmüştür.

Fransa'da elektrik endüstrisi yapısına yeni

bir şekil vermeyi gerektiren sebepler şöyle sırala

nabilir.

,' •

•i

1) İmtiyazlı ortaklıklar düzeni, özel şahıs

lara ekonomik hayatın bir ana çalışma kolunu

ve milletin güvenini dikkatle yönetmek yetkisi "

ni vermektedir. Bu sebeple' şahısların kendi öz'

çıkarlarına göre memleketin elektrik tesislerini

ve elektrik ensüstrislni yönetmelerinin milli .fay

dalara uydurulamayacağı kabul edilmekte .idi.

2) Sözü geçen imtiyazlı ortaklıklar, bir te

kel halinde çalıştıkları için, tüketicinin zararına

aşın' kârlar sağlayabilecek durumda idiler.

3) Elektrik üretimi, iletimi ve dağıtımım yapan kurumlar dağınık bir yapıya sahiptirler : O günlerde 150 üretim kurumu, 90 iletim kurumu ve yaklaşık olarak 1500 dağıtım kurumu vardı. (Gerçekten, bu kurumların en büyük kısmı 10 kadar mali gurubun elinde bulunmakta idi.)"

Bu dağınık yapı hele malzemenin normlaşı tırılması İnceleme ve araştırma imkânları, dpna tım ve işletme şartları bakımından rasyonel, ol mayan bir şekilde yönetime yol açmakta idi. ı t l

FRANSA'DA MİLLİLEŞTİRME KANUNU ÎLE KURULAN AMME KURUMLARI

Yukardaki düşünceler altında Fransız Millet, Meclisi (Elektrik ye.,Gaz endüstrisinin millileşti rilmesi) ile. ilgili ,8 ^STisan 1946 tarihinde bir ka nun kabul etmiştir. Bu kanun .sonradan, ihtiyaç lara göre 21. Ekim 1946, 12 Ağujstos J948 ve 2 Ağus.tps 19,49 tarihlerinde değiştirilmiştir.

• % Nisan 1946 tarihli kanun, elektrik üretim/ nakil ve dağıtım telislerinin 1 işletilmesini «sanayi ve ticari karakterdeki kamu kurumlan» adı altın da belirtilen bazı kuruluşlara bırakmıştır. Bu ka nunun güttüğü amaç, elektrik'enerjisi"'endüstri, sinin yönetimiyle yükümlü kamu kurumlarının kurulmasıdır. Kanun aynca, devrolunan kurum ların hak ve vecibelerinin yeni kuruma geçişi gi bi bir çok konulan da ayarlamaktadır.

, ,Kanunun belirttiği kamu kurumlan 'şunlar dır :

1, «ElectricitĞ ,de France Milli Servisi» adı altında bir kamu kurumu. Bu kurum elektrik enerjisinin üretim, nakil,.ve bölünmesine ait te sislerin yönetilmesi ile yükümlü bulunmaktadır. • j j . «ElectrıcijtĞ de France dağıtım servisi» adı altında belirli sayıdaki kurumlar .dağıtım Jter slsjerinin işletme ve .yönetimi Jle görevli bulun maktadır. .

3. Sözkonusu kanun, toölgelerdekl veya bölr gelerarasında. çeşitli kamu kurumlarının kurul masını öngörmektedir. •' • • %, .

Millileştirme kanunununda önce var olan bu kurumlar sermayesinin çoğu kamu sermayesi o lan Karma, ekonomili dağıtım 'kurumlan ve te kelleridir,

•' * 4* Tanmda Elektrikten kolektif faydalanma sendikalan (S.I.C.A.E.) ve "mevcut istihlâk koo peratifleri^ (madde 23) aynen faaliyette'bırakıl ' mıştır (3 ve"4 ncü maddede sözü edilen kurum lann çalışması 4960 >da toplam tüketimin. % 1 i kadarını kapsıyordu.1^)

Electriclte de France Kamu kurumunun hukuki durumu, genel jOİarak kamu kurumlan

Genellikle Kamu Kurumu Fransa'da «kamu haklan 'olan bir hükmi şahıs» diye tarif edilmek tedir, kamu kurumu yani idare hukukuna daya narak bir kamu hizmetini veya belirli kamu hiz metleri toplamını yönetme ile görevli bir kurum dur. *

Fransa'da bu gibi kurumlardan birçok örnek ler vermek mümkündür. En önemlileri şunlardır :

. T MUU tasarruf sandığı — Ticaret odaları — .Atom enerjisi komiserliği ( D (1) Atom. Enerjisi Komiserliği 18 Ekim 1945 tarihli tüzük ile kurulmuştur.

Elektrik Mühendisliği 11Ş

— Muhtar Limanlar (Le Havre, Strasbourg, Bordeaux)

— Üniversiteler, — Fakülteler, —• Liseler,

Gerçekten, her kamu kurumu kanuni karek terinl belirten bir kanun ile kurulmuştur. Buna göre, bir kurumdan diğerine kanuni yetkiler de ğişmektedir. Bununla beraber, bu kurumların or. taklağa uydukları esaslar şunlardır :

1. Devlet kuvvetinin imtiyazlarından fay dalanmaktadırlar, (örneğin, istimlâk gibi İmti yazlar)

2. Mali bakımdan muhtariyete sahiptirler : Bu sebeple, özellikle Devlet Bütçesine veya bir kollektif teşekküle kazanç fazlalıklarını vermek tense kendi tesislerinin genişletilmesine bu kâr fazlasını harcamak yetkisine sahip olarak kârla rını muhafaza edebilirler.

3. Mal ve mülkleri icra yoluyla hacize veya zorla satışa elverişli değildir.

4. Korumak zorunda bulundukları faydala rı, bütün idari şahıslara veya Devlete kargı ko rumak üzere Mahkemeye başvurabilirler.

Milli Şirketler ile Kamu Kurumlarının Karşılaştırılması :

Fransa'da ElectrlcıtĞ de France, Gaz de France ve Kömür Havzasından başka milli ku rumlara «milli şirketler» denilmektedir.

Yukarıda sözügeçen kamu kurumlarının ter sine olarak milli şirketler ticaret hukukuna da yanan ticaret şirketlerinin hükmi şahsiyetini muhafaza etmektedirler ve devlet kuvvetinin İm tiyazlarından faydalanmaktadırlar. Bunlar Dev letin tek hisse sahibi olup olmadığına göre İki sı nıfa ayrılmaktadırlar.

Yalnız devletin hisse sahibi olduğu milli şir ketler 1946 da millileştirilen bankalar ve millileş tirilen sigorta şirketleridir.

Karma ekonomi şirketleri karakterini haiz milli şirketler (özel sermaye ile kamu sermayesi birleşimi) Compagnie g6n6rale, Transatlantique,

Messagerie Maritimes Şirketi, Air France Şir keti, havacılık İnşaat milli şirketleridir.

Renault fabrikaları milli kurumuna gelince, bu kururn bir milli kurumdur. Fakat bir milli şir ketin kanuni şeklini haiz olmayıp bir kamu hiz meti yapmadığından devlet kuvvetinin imtiyazla rına sahip bulunmamaktadır.

«Electricite' de France Milli Servisi» kama kurumunun hukuki durumu :

Bu kurumun sermayesi Fransız Milletinin malıdır.

Sermaye iki guruba ayrılır :

— Millileştirme kanuna göre eski şirketler, den aktarılan mallar.

— Millileştirmeden sonra gerçekleştirilen ü retim, nakil ve dağıtım tesisleri.

EdF'in 31 Aralık 1960 itibariyle sabit kıy metlerinin toplam değeri (Tablo 1) de gösteril miştir.

Bilanço net değeri yeni değerden amortis manların çıkarılması ile bulunmaktadır.

EdF'in Mali Muhtariyeti : EdF kurumunun, mali muhtariyeti olması so nunda «teknik ve ticari> bakımlardan da bağım sız sayılır. Ancak bu bağımsızlığını, çeşitli işletme şart larının gerektirdiği gider sınırını aşmaması icab eder.

Kuruma verilen mali bağımsızlığın en başta gelen sonucu olarak işletme ve yatırım giderleri ni kanun gereğince karşılamak zorunluğuna bağ lar.

Pratikte yatırımların karşılanması aşağıdaki çarelerle sağlanır :

— Sosyal ve Ekonomik Kalkınma Kurumun dan (F.D.E.S.) alınacak uzun süreli ve % 4,5 fa izli krediler.

— Orta vadeli krediler — Halk İçin çıkarılan uzun süreli istikrazlar — Oto finansman (kendi kaynakları) 1960 ve 1961 yıllan için yatırımların çeşitli karşılanma yolan (Tablo H) den görülmektedir.

TABLO I

Tesisin Cinsi

Yeni Değer Milyar Yeni Frank olarak

Hidrolik Santraller

13,8

Termik Santrallar

4,8

Nakil ve Dağıtım Şebeke

leri v.s.

10A

Bilanço net değeri Milyar yeni Frank olarak 10,0 3,1

6,8

28,7

19,9

Kamu Dağıtım Tesisleri

11,8

Yatırımların Toplamı

Milyar Yeni Fr.

1960 2,82 1961 2,98

TABLO H

Sosyal v<s Ekonomik Kalkınma Kurumu Kre dUeri Orta süreli Milyar

Y. Fr. %

Halk istikrazı Milyar Yeni Fr. %

1,60

56,6

0,80

28,2

1,65

56,4

0,97

26,6

öz

Kaynaklar Milyar Yeni Fr. %

0,43

15,2

0,41

14,0

Yatırımların bu karşılanma şekillerine ait mail külfetler 1980 yılında yılda 0,74 Milyar Yeni Franga yükselmiştir.

1956 yılında mali külfetler «sermaye tah sisi» suretiyle hafifletllmiştir, bu işe tek hisse sahibi olan Devletin kapitalizm alanında özel teşebbüsde olduğu gibi sermaye arttırması yap ması demektir. Tek hisse sahibi olan Devlet, 1 darenin mali dengesini korumak oranında ser maye yatırımı yapar.

Yapılan 3,15 Milyar Yeni Franklık sermaye tahsisatı; devletin verdiği 5,48 Milyar Yeni Franklık borçdan çıkarılmıştır. Verilen tahsisat toplamının % 3 ü oranında yıllık bir temettü Devlete ödenmektedir. (Sosyal ve ekonomik kal kınma kurumu kredilerinde bu nisbet % 4,5 dur.)

Vergi Sistemi :

EdF kurumuna, özel teşebbüse uygulanan vergi ve resimler uygulanır.

Mal Satın alınması ve bunların yönetilmesi:

EdF kurumu her çeşit malları almak, bun ları yönetmek ve özel şahıslara uygulanan şart lar içinde bunları elden çıkarmak yetkisine sa hip bulunmaktadır.

Kurum, özellikle, kurulan yardımcı ortak lıkların (filial) hisse senetlerini de satın alabi lir.

Devlet Kontrolü :

EdF Kurumu Devletin teknik, idari ve ma li bakımlardan kontrolü altında bulunmakta dır.

Yönetim:

EdF Kurumu, elektrik işleriyle yetkili ba kanın raporuna göre çıkarılan kararname ile a tanan 15 üyeden kurulu bir yönetim kurulunca yönetilir.

Yönetim Kurulunun bu 15 üyesi aşağıdaki şeklide seçilir:

— Beş Devlet Temsilcisi — Maliye ve Ekonomik İşler Bakanının teklifi üzerine iki üye — Elektrik işleriyle görevli Bakanın teklifi üzerine iki üye

— Tarım Bakanının teklifi üzerine bir üye, den meydana gelmektedir.

— Elektrik ve Gaz dağıtım işlerini, yürüten mahalli birliklerin en az ikisini temsil eden en düstriyel ve mali bakımlardan ihtisası olan beg şahıs.

— Beş Personel temsilcisi

— Sendika teşklâtı ve personel temsilcile rinin teklifi üzerine tayin olunan beş üye.

Yönetim kurulu Başkanı, Yöneticiler arasında seçilir ve Elektirik işleriyle görevli Bakanın tekli fi üzerine Bakanlar Kurulunca alınan bir karar gereğince tayin olunur.

EdF'in Genel Direktörü ise yönetim Kurulu nun teklifi üzerine, Mİ1U Eekonomi ve Elektirik İşleriyle görevli Bakanların inhası üzerine, Bakan lar Kurulunun kararı ile tayin olunur.

Görüldüğü gibi Fransa'da Elektrik İşletmele rinin millileştirilmesi ve devletleştirilmesi konu sunda önce bir fikri hazırlık yapılmış sonra ben zer kurumlarla beraber elektrik İşletmeleri bir yönetim altına alınmıştır.

Fransa'daki durumu bu şekilde kısaca belirt tikten, Fransa'daki plânlama çalışmaları hakkında bir kaç satırla da kısa bir bilgi verdikten sonra di ğer memleketlerde elektrik işletmelerinin nasıl or. g anize edildiği ve çalıştığı özetlenecektir. Her •memleketin 1964 yılındaki termik hidrolik üretimi ve kurulu gücü ve nüfusu ile nüfus başına düşen elektrik enerjisi üretimi de özetin başında veril mek suretiyle adı geçen memleket üzerinde kabaca bir fikir vermeye çalışılacaktır. Bu listenin so nuna listeyi tamamlamak ve karşılaştırmaya imkânvermek düşüncesiyle Fransa ve Türkiye' nin üretim değerleri de eklenmiştir.

Fransa'da Ekonomik Plânlama :

Fransa'da ilk önce harptan sonra 1939 1945 yıllan arasında ekonomik bir plân uygulanmasına başlanmıştır.

Memleket ekonomisini belirli yönlere yönelt mek üzere (elemeğinden tam olarak faydalanıl ması ve hayat standardının düzeltilmesi) konusun da bir plânlamaya giris.ilmia.tir.

Birinci Kalkınma ve Cihazlama Plânı (Mon net Plânı) 1947 1950 yılları arasında uygulan mak üzere hazırlanmıştır. Sonradan bu plân 1952 yılına kadar, Amerika ekonomik yardımlan çer. çevesi içindeki imkânlar göz önünde bulundura

rak, uzatılmıştır. Monnet plânının esas gayesi, harpten ciddi surette zarargören üretim araçla rının yeniden tesisini mümkün kılmaktı.

İkinci modernizasyon plânı 1953 1956 yıllan içinde uygulanmıştır. Bu plân, memleket ekono misinin birinci plân İçinde elde edilen sonuçlar ile takviyesi maksadıyla hazırlanmış ve dış alan larda memleket ekonomisinin çeşitli kollarının çalışmasını fazlalaştırarak rekabet İmkânını art tırmak amacını gütmüştür.

Miktar itibariyle tesbit olunan amaçlara 3 ncü yıl İçinde ulaşılmış (yani bir yıl öncelikle), yalnız tarım alanı bu sonucun dışında kalmıştır.

Üçüncü modernleştirilme ve cihazlarıma plâ nı 1957 1961 yılları içinde uygulanmıştır; bu p lânın amacı tekrar 1960 yılında ele alınmış, ve «18 aylık geçici bir plân» halinde tesbit edilmiştir.

Bu plânla tesbit esilen üretim amaçlarına pratik olarak varılmıştır, (brüt iç üretim artışı tesbit olunan % 25 yerine % 23,5 ü bulmuştur, yatırım artışları da % 28 e ulaşmıştır).

4 ncü Ekonomik ve Sosyal gelişme plânı İse 1 Ocak 1962 İle 31 Aralık 1965 devresi İçin hazır lanmıştır.

DİĞER MEMLEKETLERDE ELEKTRİK İŞLETMELERİNİN ORGANİZASYONU

1. (Büyük Britanya Krallığı ve irlanda) İngil tere :

Toplam Kurulu Güç 1964 de 42,0 GW

Toplam Üretim (196Î4 de) 172,4 TWh

Bundan : Hidrolik üretim 4,0 TWh

Atom santralları üretimi 7,6 TWh

Diğer termik üretim 160,8 TWh

54,1 Milyon

Elektrik enerjisi (1964 de) 3190 kwh

Büyük Britanya Krallığı ve irlanda da elek trik endüstri 1946 yılında millileştirllmiştir.

Elektriğin üreüm ve iletimi Milli Kamu ku rumları tarafından yapılmaktadır.

Dağıtım ise; bölgenin kamu kurumlarına ve rilmiştir.

Bu teşekküllerin çalışma düzenleri şöyledir :

Büyük Britanya'da Elektriğin Üretim, ve İletimi :

Elektriğin üretim ve iletiminde işletme ve donatma konuları ile «Central Elektricty General ting Board» kurumu görevli bulunmaktadır. Bu Kurum bölgenin kamu kurumlarına dağıttıkları enerjiyi sağlamak ile yükümlüdür.

Sözkonusu kurum Enerji Bakanı tarafından atanan 8 10 üyeden kurulu bir kurul tarafından yönetilmektedir. Kurulun, yetkileri! İçinde şunlar bulunmaktadır:

— Merkezi bir İdare

— Dört bölge içinde guruplandınlan 11 adet bölgesel üretim bölümleri (GenerantlngDivisions) Bir beşinci bölge Gal eyaleti ve İngiltere'nin Ku zey . Batı kısımlarındaki elektrik üretimi ile gö revlidir.

— Üç «donatım bölgesi» santral tesisleri ve tevsii ile görevlidir.

Kamu dağıtım kurumları 14 adettir. İngiltere ve Gal eyaleti isin 12 bölge komis yonu (Aera Board) vardır.

Her Komisyon Kurulu bir başkan ve 4 6 üye den kurulmuştur. Bu üyeler Bakan ve bölge da nışma kurulu başkanı ile ortaklaşa tayin olunur lar.

Iskoçya için 2 Komisyon vardır.

Bu teşekkül Iskoçya'da elektrik üretim ve dağıtımı ile görevli bulunmaktadır. (Biri Kuzeyde, diğeri Güneyde) ve her biri Iskoçya Müsteşarı tarafından tayin edilen bir başkan ile 4 8 üyeden kurulmuş bir Kurul tarafından yönetilir.

Kuzey irlanda :

Burada biri üretim ve diğeri dağıtım ile gö revli bulunan iki Kamu Kurumu bulunmaktadır.

Üretim :

Kuzey irlanda Elektrik Karma Komitesi (Northern Ireland Joint Electricity Committee) (kendisi enerji üretmekle bereber) elektrik üre timini düzenlemek ve dağıtım kurumlarına sat makla görevli bulunmaktadır.

Komite, «Belfast Korporasyonu»nun elektrik • servislerine ait santrallarla Kuzey irlanda Elekt rik Komisyonuna ait santrallann üretiminin hep sini satın almaktadır.

Kuzey irlanda Elektrik Komisyonu (Elect ricity Board for Northern Ireland) Kuzey irlanda da elektrik dağıtımı ile görevli bulunmaktadır.

H. İtalya:

Toplam kurulu güç (1964 yılında) 21,3 GW

Toplam üretim (1964 yılında) 74,3 TWh

Bundan : Hidrolik üretimi 39,0 TWh

33,0 TWh

Atom santrallannın üretimi 2,3 TWh

Nüfus (1964 de

51 Milyon

Nüfus başına kullanılan elektrik enerjisi

1480 kwh

Elektrik üretim, iletim ve dağıtımı çeşitli tipteki kurumlar aracıyla yürütülmektedir.

1. özel teşebbüs :

özel kurumların başlıcaları Anonim Ortak lıklardır. Bunların bazılarının hisse senetleri kıs men özel tasarruf sahiplerinin, kısmen de Devle tin elinde bulunmaktadır.

Halkın ortaklığa katılması milli kamu kuru mu Finelettrica finansman gurubu LR.I. nın sa hip bulunduğu hisse senetleri aracılığı Ue sağ lanmaktadır.

Devletin katılması ise, S. I. P. «Merdionale» ve U. N. E. S. ve «Terni» ile «Lardarello^ or taklık gurupları için önem taşımaktadır.

2. Belediyeler:.

Yönetimleri otonom olan veya bir kamu kuru mu tarafından yönetilen belediyeler milli üretim mlktaılarının takriben % 6 sini üretmektedirler.

3. Otoprodüktörler :

Otoprodüktörler, yani, endüstri teşebbüsleri kendi ihtiyaçlarını karşılamak üzere enerji üret. inektedirler. 1964 yılında üretimler: toplam üre timin % 21,2 si kadardır.

4. Devlet Demiryolları:

Bu idarenin kendi santralları vardır ve üret tikleri enerjiyi kendi şebekeleriyle iletmektedir ler.

m. İsviçre :

Toptan Kurulu Güç (1964 de) 9,0 GW

Toplam üretim (1964 de) 22,0 TWh

Bundan : Hidrolik Üretim 22,7 TWh

0,2 TWh

5,77 Milyon

Nüfus bağında kullanılan elektrik ener ^

jisi (1964 de)

3760 kwh

Elektrik enerjisinin üretim ve dağıtımı aşağı da görülecek çeşitli tip kurumlar tarafından sağ lanmaktadır. (Elektrikten faydalanan nüfus ora nına göre) :

— Bölgesel kurumlar (% 50) — Kantonlardakl kurumlar (% 20) — özel kurumlar (% 12) — Karma kooperatif ortaklıklar (% 5)

a. Bölgesel Kurumların sayısı 870 1 bulmak tadır; 550 kurumda tamamen veya kısmen kendi özel ihtiyaçlarını karşılamaktadırlar. Ancak 320 adet kurum dağıtımı sağlamaktadır.

b. Kontroldaki kurumlar, bölgesel kurumlara ihtiyaçları olduğu enerjiyi veren dağıtım şebe kelerini kurmakta ve işletmektedirler. Şözkonusu Kontokurumlan, tahsisatla verilen sermaye ile yönetilen müstakil idarelerdir. (Zürich; Argovie, Tuhurgovle, Schafhouse, Fribourg Kantonları)

«f,

veya hisse senetleri tamamen veya kısmın Kanton idarelerinin (St. Gali, Appenzell, Berne kanton ları) ellerinde bulunan şirketlerdir.

c. özel Ortaklıklar, elektrik enerjisi üretimi, elektrik kurumlarına elektrik satışı ve elektrik İle uğraşmaktadırlar.

d. Ortak üretim firmaları (Partnenverke) iki veya daha çok elektrik kurumlan tarafından kurulan anonim ortaklıklardır, (kamu kurumlan veya demiryolları buraya girer). Bunlar elektrik santrallannın ortaklaşa işletilmesi ve kurumlarını sağlamaktadır; her kurum sermayenin bir kısmını sağlamakta, santralın üretiminden hakkı olan oran içinde işletme giderlerine katılmaktadır.

IV. ispanya

Toplam kurulu güç (1964 de)

9,4 GW

28,4 TWh

• Bundan : Hidrolik üretimi

20,3 TWh

. 8,1 TWh

30,5 Milyon

elektrik 'enerjisi

885 kWh

Üretim, iletim ve dağıtımla görevli kurumlar aşağıdaki üç sınıfa ayrılabilirler :

— özel kurumlar — Karma Ekonomi Ortaklıkları — Oto prodüktörler

1. özel kurumlar, duruma göre, bazen üre tim, bazen de dağıtım ve bazen de her iki çalış mayı birden yapmaktadırlar.

2. Karma ekonomi ortaklıkları Anonim Or taklıklar gibi yönetilmektedir. Bunların hisse senetlerinin hepsi veya bir kısmı (sermayenin % 50 sinden fazlası) kamu kurumlanna aittir. («Instituto Nacional de Industria» I.N.I.)

Bunların çoğu termik enerji üretmektedirler; yıllık üretimleri ispanya'nın toplam elektrik enerjisi üretiminin % 15 sini teşkil etmektedir.

3. Otoprodüktör müesseseler kendi sanayile ri için gereken elektrik enerjisini karşılamak üzere üretim yapmaktadırlar ve muhtemel bir fazla üretim halinde bunu ufak miktarlarda ge nel şebekeye de vermektedirler. 1964 de toplam üretimin % 5,9 u otoprodüktörler tarafından ya pılmaktadır. Otoprodöktörlerin 1964 yılındaki üretimlerinin % 52 si hidroliktir.

V. Belçika

Kurulu Güç (1964 yılında) Toplam üretim (1964 yılında) Bundan : Hidrolik üretimi

Termik üretimi Atom santrallan Nüfus (1964 de) "

4,4 GW 19,5 TWh

0,1 TWh 19,3 TWh 0,05 TWh

9,4 Milyon

2040 k\Vh

1. Üretim

Üretim aşağıdaki yollarla yapılmaktadır: — Kamu ihtiyacı için enerji üreten özel sant rallar (üretimin <% 56 sı) — LİĞge ve Gant bögelerinde kamu kurum larına bağlı santrallar (üretimin % 3Ü) — özellikle Siderürjl ve kömür madenleri endüstrilerinden meydana gelen endüstri santralları (üretimin % 411) — 10,5 MW lık atom santralı deney için ku rulmuştur. Kamu kurumlan tarafından işletilmektedir.

2. Dağıtım Dağıtım aşağıdaki kuruluşlar aracıyla yürü tülmektedir :

— Bölge ve Bölgelerarası yönetim. Bu yöne tim pratikte Karma Ekonomi ortaklıkları dır ve toplam enerjinin % 58 ini dağıt maktadırlar.

VI., Lüksembnrg

Toplam kurulu güç (1964 de) 1,2 GW

2,1 TWh

0,8 TWh

1,3 TWh

0,3 Milyon

elektrik enerjisi

9450 kWh

Kurulu gücün 907 MW'ı Batı Almanya'ya enerji veren pompalı, birıktirmeli Viandan sant ralına aittir. Bu santralın 1964 yılındaki üretimi 770 GWh olup toplam üretimin içindedir.

Elektrik enerjisi Üretimi aşağıdaki kurumlar aracılığı ile elde edilmektedir.

— Vianden santralı işletmeye girinceye ka dar toplam üretiminin % 98 inden fazla üretim yapan otoprodüktörler. Bunların başlıcalan ter mik santrallerde yüksek fırın gazlarını kullanan siderurji fabrikalarıdır.

— Devletin malı olan hidroelektrik santral lar (su kenarındaki ufak santrallar bunun dışın dadır.)

Elektrik enerjisi dağıtımı CEGEDEL (Lük semburg dukalığı elektrik ortaklığı) ve çegitli kuruluştaki bazı özel dağıtım kurumları tarafın dîan yapılmaktadır.

VII. Batı Almanya

Toplam kurulu güç (1964 de) Toplam üretim (1964 de) Bunun : Hidrolik üretim

34,6 GW 153,5 TWh 12,0 TWh

141,1 TWh

Atom santrallanndaki 0,1 TWh

Nüfus (1964)

58,3 Milyon

2650 kWh

1. Üretim ve tletim

Elektrik üretim ve iletimi yapan 7 ana ku rum Karma ekonomi ortaklığıdır. Çalışmalarının büyük bir kısmı federal hükümet, eyaletler, şe hir ve kasabaların elinde bulunmaktadır. Bu ku ruluşların yönetim kurulunda kamu birlikleri hisse senedi sahibi olarak temsil edildiklerinden oyların çoğunluğuna malik bulunmaktadırlar.

Aşağıda 4 büyük şirketin durumu gösteril mektedir. (Bunların bulundukları şehir ve 1960 yılında dağıtmış oldukları enerji miktarı da ve rilmiştir) :

Reihnisch Westfalische EIektrizltaetwerk

(R. W. E.) Essen

30,4 TWh

Bayervverk, Münih

6,0 TWh

Vereinlgte EW Westfalen

(V. E. W.) Dortmund

6,7 TWh

Preussishe Elektrizitatswerk,

Hanover

4,6 TWh

Federal Almanya Cumhuriyetinde enerji da ğıtan 7 ana kurum Berlin'de çalışan diğer iki ku rum ile birleşerek «Deutsche Verbundgesellschaft (D. V. G.) yi kurmuşlardır.

Bu kurumların amacı Almanya'da enterkon nekte sistemin geliştirilmesi ve "yabancı ülkeler de enterkoneksiyonla görevli kuruluşlarla işbirli ğini sağlamaktır.

Diğer taraftan, maden ocakları, siderurji sa nayii, kimya sanayii ve alimunyum sanayii gibi birçok endüstri kurumlan otoprodüktör durum da bulunmaktadırlar ve ürettikleri fazla enerjiyi ana şebekeye vermektedirler.

Vereinlgung industrielle Kraftwlrtschaft (V. I. K.) ismi altında toplanan bu kuruluşlar 200 üyeyi bulan bir Birlik kurmuşlardır.

2. Dağıtım

Üretim ve iletim ortaklıklan veya yalnız da ğıtımla görevli ortaklıklar veya bölge belediye leri aracı ile yapılmaktadır.

1100 kadar tutan üretim, iletim ve dağıtım kuruluşlarının hepsi «Vereinisung Deutscher Elektrizıtatswerke» (V. D. E. W.) adı altında Frankfurt/Main'da bir Birlik altında toplanmış lardır.

Vm. Türkiye Toplam işletmeye amade güç (1964 de) Toplam net üretim (1964 de)

1,29 GW 4,22 TWh

1,64 TWh

2,68 TWh

30,6 Milyon

Nüfus bağına net eletrlk

138 kWh

IX. Fransa

Toplam kurulu güç (1064 de) Toplam net üretim (1964 de)

Bundan : Hidrolik üretim Atom santralarında üretilen

24,5 QW 93,9 TWh 34,9 TWh

0,6 TWh

Diğer termik üretim 64,8 TWh

48,4 Milyon

Nüfus basına net eletrlk

1940 kWh

BD yazı için faydalanılan eserler :

1. L6gıslation et organlsation de l'industrie electrique Roger Ginocehio EdF termik üretim Servisi Şef Yardımcısı Paris 1964 Edlüons Eyrolles.

2. Staties Year 1964 UNIPED Yayım Paris.

İLAN

Sayın Üyelerimiz, 1 — Adres değişikliklerini zamanında odaya bildirmenizi, 2 — Yeni tanzim edilen hüviyetlerini almayan (Diploma ve mezuni yet belgesi göndererek) üyelerimizin odadan hüviyetlerini istemelerini, 3 — Askerlik, ihtisas, yabancı memleketlere gitmek gibi değişiklik lerden odamızı haberdar etmelerini rica ederiz.

YÖNETİM KURULU

K49OK

ODAMIZ ÖZEL YARDIM SANDIĞINA ÜYE OLUNUZ

Sandık Tüzüğü Dergimizin muhtelif sayılarında yayınlanmıştır. Bu tü züğe göre; sandık üyelerinden birisinin vefatı veya bir kaza geçirmesi halinde kanuni hiç bir formaliteyi beklemeden derhal ve nakit olarak ödeme yapılmaktadır. İhtiyaç anında ki bu yardımın değeri takdirinize kalmıştır.

Sandığın üye sayısı halen 213 dür. Odamıza kayıtlı üye sayısı 1900 ü aşmıştır. 1000 kişi sandığa üye olsa sandık üyelerinden birinin ve fatında ödenecek miktar 25 000,— TL. olacaktır.

Alâkanız menfaatiniz icabıdır. Kendinizi değil ailenizi düşününüz.