TOR ÇEKİRDEKLER VE TRANS FLUKSORLAR

Yazan: Robert Schmitt

Çeviren: Süleyman Tür Elek. Y. Müh.

ÖZET

Transfluksorlar yuvarlak veya elips şeklinde yapılmış ve seri bağlanmış ferrit çekirdeklerden meydana gelir. Üzerine sarılan sargı ile birbirine bağlanırlar.

Sargılara verilen impulslerle değişen magnetik alanın yönüne göre değerlendirirler. Pek çok sayıda bir araya getirilerek matriks elektronik sayıcılar yapılır. Elektronikte başlıca kullanılan yerleri aşağıda izah edilmiştir.

Transfluksorlar seri olarak bağlanmış bir çok mağnet çekirdeklerden meydana gelir. Bir çekirdeğin çıkışı diğerinin girişine bağlanır. Bir çekirdekten diğer çekirdeğe impuls gönderen bir yazıcı veya ayarlı çekirdeklere bağlı, zamanla değişen sayıcılara benzerler. Şekil l'de 4 katlı bir sayıcı gösterilmiştir.

CIRIS

ZAMAN İMPULSU

1101 1 ıMPULS

lir. Birincisi, matrisin esasını teşkil eder, diğeri sürücü çekirdektir. İkinciden sonra çekirdek değiştirerek daha üst matris'lere geçilir ki bu defa başka yeni sayıcılar elde edilir.

İki değişkenli (Biner) sayıcıda bütün elemanlar Röle, Sayıcı Triod, Transistor veya bistabil Mültivibratör katı, şeklinde herbiri yazıcı olarak kullanılır.

Bilhassa dikdörtgen histerizis veren çekirdekler pekçok imkânlar sağlar. Bunlar çok küçük ve serttirler. Hiç bir enerji istemeden kullanılırlar. Böylece gücünü kaybetmiş her sayıcı çekirdek tamamen kaybolmuş sayılmaz. Muhtelif cinste sayıcı çekirdekler Siemens Laboratuarında ölçülmüştür. Ve eleman değerlerini kataloglar çıkarılmıştır. Bunlar değişik eleman: ların muhtelif sürücü devrelerde nasıl kullanıldığını gösterir.

MAGNETİK TOR ÇEKİRDEKLERDEN MÜTEŞEKKİL SAYICILARIN KULLANILIŞ ŞARTLARI

Tor çekirdeklerin sayıcı olarak kullanılmaları endüstride birçok problemin çözülmesine yardım eder. Şekil 10 da 4 tor çekirdek (1,2,3,4) halkalarının birbirini takip eden (Ki, Ks, Ka, Ki) akuple sargılarla meydana gelmiştir. Akı istikâmeti her çekirdekte okla gösterilmiştir.

Şekil: 1 4 KATLI «1101» SAYICI

Bazıların tatbik yerleri şöyledir;

Çok küçük sayılan sayan çekirdekler,

Seri paralel sayıcılar ,seri paralel konvertörler,

Telgraf ekipmanları, devamlı tekrar eden sayıcılar ,zaman darbeli distribütör gibi.

Her çekirdek bir ikinci ile matris teşkil eder. Sayıcı çekirdekler iki şekilde mütalâa edi-

Şekil: 10 HALKALI ÇEKİRDEK TORLARIN SERİ BAĞLANMASI

Şekil: 10'da seri bağlanmış tor çekirdeklerden müteşekkil bir devre gösterilmiştir.

(*) Bu yazı (Siemens — Halske) Firması tarafından yayınlanan Bauteile — Information isimli mecmuanın 5 — 66 Nolu sayısından çevrilmiştir.

1, 2, 3, 4, it

Tor çekirdek Kuplaj sargılan Zaman împulsu

İkinci çekirdek 1 sayısını diğerleri (0) sıfır sayısını üçüncü çekirdeğe iletir. İkinci çekirdekteki It zaman impulsu sargılara tesir ederek 1 ve 4 ü değiştirir.

Eğer akı ikinci çekirdekte yön değiştirirse K2 sargısında bir akım endüklenir. Bu üçüncü çekirdekteki akımın değişmesine sebep olur. K3 sargısında meydana gelen akım 4 üncü çekirdekteki akıyı değiştiremez çünkü K3 sargısı kısa devredir.

Akı değişmesi yalnız 3 üncü çekirdekte olur. Buradaki bütün akı değişir. 1 inci çekirdekteki akının değişmesi ile Ki sargısı endüklenir. Ve ikinci çekirdekteki akım yönü değişir. Akım yönü değişen her çekirdek «1» sayar.

TRANSFUJKSOR'UN KULLANILMA YERLERİ

Transfluksor'lar ekseriya sayıcı devrelerle veya buna benzer yerlerde kullanılır.

Sayıcı Devrelerde Kullanılışı:

Transfluksor 4- Besleme elemanı:

Transfluksorlar sanki bir halka demir çekirdek gibi bir besleme elemanı ile birlikte birleştirilmişlerdir. Şekil 2 de görüldüğü gibi bir matris elemanına benzerler. Sıra ve sütun teşkil eden teller büyük deliklerden yine aynı şekilde geçirilerek meydana getirilir. Esas hat küçük deliklerden geçmelidir.

Siyah : Tesleme hattı Mavi : Sorma » Kırmızı Cevap »

Transfluksor, hiç bir izah olmadan çözülebilir mi? Yine aynı şekilde Transfluksor'a bir besleme elemanı denebilirini? sorusu ile karşılaşılır. Böyle Transfluksor — Matrislerinin her biri birer küçük besleme elemanıdır.

Her birinin kullanılması çok sayıda değişiklikler arz eder. Meselâ paralel teller iç delikten, dik teller ise dış delikten geçirilebilir. Böylece Transfluksorun her iki dik blokaj istikâmetleri doldurulur, Bir impuls bir sırada hazırlanan bütün ferrit çekirdeklere geçen paralel teller üzerine ve bunu takip eden diğer impulslar bu sütundaki hazırlanan bütün ferrit çekirdeklerden geçen dik teller üzerine verilir. Böylece bir matriste hiçbir tel ayni yere isabet edemez Uç delikli transfluksorlarda besleme elemanı başta gelir.

Transfluksor Röle:

Şekil 3 te bir transfluksor rölenin devresi gösterilmiştir. Polarize elektro-magnetik röle olarak kullanılır.

Magnetik röle devresi bir transfluksordan müteşekkildir.

Eöle kontakları olarak devre tranzistörleri kapalı veya açık durumlarına göre bağlanabilirler. Pratikte kontakların gerilime bağlı olmadan yapılması mühimdir.

Şekil : 2 TRANSFLUK 5 ORMATRİKS

Şehılk : 3 TRANFLUKSOR RÖLE

Transfluksor — Mültivibratör:

Şekil 4 te gösterilen devre bir transfluksor Mültivibratörüdür. Başlama impulsu I. ve durdurma impulsu Ib ile çalıştırılır. Böyle bir devre meselâ dışarıdan beslenen devre tranzistörü ile çalışır. Şekil 3 teki gibi bilhassa büyük güçlü devrelerde yer alır. Sükunet anında hiçbir güç çekmez. Böyle bir devrede bilhassa SlPERİT TRANSLUKOR B 64712 kullanılır.

Transfluksor — İki değişkenli (Biner) sayıcı devreler:

Transfluksorlarla Biner bölücü devreler yapılabilir. Böyle devrelerde uzun impulsların zararı yoktur. Buna benzer sayısız devreler böylece hiçbir zorluk göstermeden ard arda bir sayı zinciri teşkil edecek şekilde sıralanabilir.

Şekil 4 TRANSFLUKSOR MULTİVİBRATÖR

Şekil 5 te gösterilen devrede yalnız bir demir çekirdelc bir direnç ve bir tranzistör bir devre yapmağa yeter. Sayılan impulpelerin aralarında böyle bir devre ile veya bir sipirle ara impuls alınabilir. Devre Prensibine uyarak mıknatıslanma yönleri belirtilir .Başlangıç anında tranzistörler kapalıdır, Magnetik çevreleri olan 3 ve 1 deliklerinden bir ara impuls geçirmekle istenen konuma getirmeğe yeter. İlk impuls sayıları her iki küçük deliğin etrafını mıknatıslamağa kafidir .

sayı ımpuisu

j r u ımpuLs

impuls

cı kış

akra • 1. aru 2. lc

t* t* it

Baz kotlektor

Şekil 5 ARA İMPULS LU İKİ

IKI DEĞİŞKENLİ SAYICI

Ur sargısı negatif bir emitör potansiyel, n.

sargısı pozatif bir gerilim endükler. Böylece

tranzistör kapalı kalır. Eğer sipir sayısı bilinmimepkuilsstlaernirmseagnn2e, tinkı

den büyük olmalıdır. Diğer alanı sol deliğe doğru değiştirir. Öyleki tranzistör daima kapalı kalır.

Çünkü pozatif bir baz gerilim taşır. İkinci imci KıŞ 1

ÇIKIŞ

Başlangıç sayı ınrpulsu

'Başlangıç 1 sayı ırTpulsu

Şekil 6 ARA İMPÜLSSUZ IKI DEĞİŞKENLİ SAYICI

puls soldaki delikte meydana gelen magnetik akıyı değiştirir. Böylece nı negatif olarak tranzistörün bazını değiştirir ve tranzistörü açar. Böylece kollektör transfluksor'u eski durumu na getirir ve bir çıkış impulsu çıkarır.

Devre prensip itibariyle bozulamaz. Eğer bir impuls alınırsa muayyen bir aralıktan bunu ikinci takip eder. Şekil 6'daki devrede hiçbir ara impuls olmadan çalışır, yalnız bu defa iki tranzistöre ihtiyaç vardır.

Başlangıç durumunda (harekete geçirme impulsu) geldiğinde sağdaki deliğin akı çizgileri zamana tabi olarak, soldaki delikte ise aksi prensibe göre değişir. İlk impuls sağdakinin çevresinde kendi istikâmetindi veya aksi istikâmette (sol delikte) aynı akı değişimini yapar. Sağdaki tranzistör böylece iletken hale gelir ve onun kollektöründeki akım ve sol delikteki magnetizma ile değişir ve çıkışta bir impuls yaratır. Soldaki tranzistör kapalı kalır. Çünkü baz gerilimi pozatiftir. İkinci impuls delikte yeni bir akım değişimi meydana getirir. Böylece soldaki tranzistör iletken hale gelir. Çünkü kollektör akımı sağ delik üzerinde yeni bir alan yaratır ve 2 nolu çıkışa impuls gönderir.

İşi sabitleştirmede akım ve sarım sayışma

dikkat etmek gerekir, çünkü kollektör akımının

sebep olduğu Ic geçen amper-sarım ile impuls

sayısından mütevellit hasıl olan Iznz ampersarım farkı meydana gelecektir. Bu ampersarımlardan meydana gelen farkm yarattığı akı

karşı koyan akı adı verilen O co dan büyük olmalı dan

byaaşnkiaI=koNllce—ktöIr.

N.) O co olmalıdır. Bunimpulsu sayı impulsune

nazaran uzun devam etmelidir .Bu şartlar

birçok devrelerden meydana gelmiş bir zincir

dizisinde pekçok zorluklar meydana getirir.

Aynı devre iki Tor çekirdekler 1 ede bir transfluksor meydana getirir.

Transfluksor ikili V devresi Şekil 7'de ikili bir V devresi ile Iı ve I- impulslarını aynı zamanda verir. Girişteki impulsların genliğine bağlı değildir. Yalnız küçük bir dalgalanma meydana getirir.

Şekil : 7 İki çıkışlı V — Devresi

ları çok mühimdir. Böyle devreler bilhassa çok fazla garanti isteyen cihazların imâlinde kullanılır. Transfluksorlar karşılıklı halka çekirdek ve mumkun mertebe esas olarak hassas devrelerde ve bilhassa tesir sahası olmıyan yerlerde kullanılır.

Grafik, bir gösterişle Io açma akımı ile Lt endüktansı arasındaki bağıntıyla yükselen bir Lt eğrisi verir. Yani Lt küçülmekle devam ederse transfluksor esas olarak önce kapanır sonra yeniden açılmış duruma gelir.

Transfluksor — tntegre Amplifikatör

Bir transfluksorun besleme devresi bir gerilim kaynağı ile beslenir 0 e akısını meydana getiren endüksiyon konumuna göre integrali verilen gerilimle orantılıdır. Böylece çıkış gerilimi 0 e ile doğru orantılıdır. Bu halde transfluksor bir İntegra Amplifikatör olarak kullanılır .

Önemli nokta bilhassa transfluksor ^- Integre Amplifikatörün her integrasyon durumunda belirli bir miktar beslenmesidir, ve mümkün bir noktada sınır frekansının sıfır olmasıdır. Çeşitli tesir olayları ve iletilen linierlık (hasılolan durumla devre tesirleri magnetik alanın uzunluğuna, gerilim kaynağı direncinin, büyüklüğüne, kullanılan elemanın karakterine, ideal köşeli gerilime ,ayara ve birazda

Siyah -Açma eğnsı mavi kapama r,

/*

44 4

••

Z3 i t

•

? : S çıkışlı devre

Transfluksor ve üç yollu ızgara Şekil 8 de giriş impulsları belirli zaman aralıklarında Iı, Ij ve I3 olan bu ızgara çıkışında yalnız bir impuls verebilen bir transfluksordur. Giriş impulslarmın genlikleri burada kritik değildir. Transfluksor yazıcı Yazıcı bir kilit devresi gibi monte edilebilir. Bilhassa demir çekirdekle yapılan kuplaj bakımından tranzistör ve diğer devre eleman-

Şekil: 9 UÇ DELİKLİ TRANSFLUKSOR KAREKTERİSTİĞİ

artık telefonunuzun menşei

X*X*

Türkiye'nin haberleşme alanındaki g

V.V.

geniş ve acil ihtiyacını sür'atle ve :Ş

rasyonal bir şekilde halle çalışan •:•:

PTT İdaresi dünyanın en büyük $

ve tanınmış telekomünikasyon fir- :§ malarından biri olan Kanada'nın •:•:

;|:|İ;İ|İ

Northern Electric Company Limited -:':: :•:•$

firması ile anlaşarak NORTHERN Şİ; ELECTRIC TELEKOMÜNİKASYON :|

>..v«•.v

:::|x:

.v.v. ; . ; . ; . ; . ; • ; . ; . ; . ; • I"Xv'

SSSSi'SS Wt;X;i

*Xs

•:•:•

;X;t;X;*X*:'•X

•¥:x'>::::x'^::x'*:Vx:V: V . X'X>X*X**'

A-Ş.'ni kurmuş bulunmaktadır. Bu

suretle Türkiye'de imal edilmiş tecl : kullanılarak her yıl 40.000

telefon hattı hizmete sunulacaktır. Temeli bugün Ümraniye'de atılacak olan NORTHERN ELECTRIC TELEKOMÜNİKASYON A.Ş.'nin

fabrikası, 7000 metrekarelik bir inşaat sahasına sahiptir.

Türk Devlet Sektörü ve yabancı yatırımın beraberce çalışmasının bir

örneği olan bu teşebbüs sayesinde büyük bir döviz tasarrufu sağlanacak ve 500'den fazla Türk teknisyeni ve işçisi, iftiharla kullanabileceğimiz Türk Malı telefon ve otomatik telefon santradan imal

edeceklerdir.

XvXvX*X*X iSi'i'S-SS'S

XvX*X*X*X* ;X;X;X;X;Xx'

TÜRK MALI

Northern Ekctric COMPANY LIMITED

Delta Reklamcılık (E. M. 504)

MINOR DC - 30 KC/S

TELEQUıPMENT

OSSİLOSKOPLARI

S32AR DC - 10 MC/S

S43 DC - 25 MC/S D43 D C " 2 5 ÇİFT IŞINLI

S32A DC - 10 MC/S

S51A DC - 3 KC/S D43R DC - 25 MC/S

ÇİFT IŞINLI

S51E DC - 3 MC/S

S51T DC - 3 MC/S

D53 ÇİFT IŞINLI T DC 25 MC/S

Okul - Servis - Laboratuar ihtiyaçlarınız için uygun fıatlar

S52 X - Y 3 MC/S D52 DC - 6 MC/S

Türkiye Satıcısı: M. SÜHEYL ERKMAN

Y. Müh. Necatibey Cad. 207, Karakoy • İst. Tel : 44 15 46 - 44 76 51 Telgraf: İNGMESDER

(E. AL 505)

yapılan devre tekniği pratiğine kullanılış yerinin cinsine bağlıdır. Meselâ ayar cihazı olarak kullanıldığı zaman ayrıca doğru orantılı gerilime ayarlanan büyüklük ve seçime bağlı veya nominal değerlerin büyüklüğü translluksor besleme sargısının tayin edilmiş zamanına da bağlıdır. Netice olarak çıkış geriliminin deninninin değişmesi, ayarlanan büyüklüklere bağlıdır, denebilir.

Transfluksor — Frekans Değiştirici

Transfluksorun kullanılan yerine diğer bir misal de tanınmış frekans değiştirici olarak kullanılmasıdır. Şekil 11 de olduğu gibi bir mültivibratörün frekans besleme sargısını değiştirerek elde edilir. Kullanılan çevre magnetik alanının büyüklüğü tayin edilen 0 e akışıdır. Bu küçültmekle küçük frekanslar elde edilir. (5,6) kısmı olarak kullanılan transfluksorlar besleyici olarak çeşitli benzer değerlerde kullanılırlar. (7,8,9) beslemede ileri sürülen esaslar yalnız bir çekirdekten yüzlerce tesir sahalarına göre matris yapılabüecek büyüklükteki çekirdeklerden ise yaklaşık olarak elli çeçtıt devre meydana getirmek mümkündür. Böylece kullanılış imkânlarından meselâ ölçü aleti, muayyen zaman durumlarına göre önce yapılmaktan vazgeçilmiş, fakat zamanla yapma teşebbüsleri gittikçe artmıştır.

Besleme matris'inin benzerleri gibi zamana bağlı besleyicilerde yapılmıştır.

n>2

»4

i

•• i

*i

t

rOe"

T]

Tl

Şekil: 11 500 Kc lik tmpulslar veren Transfluksorlu mağnetik yazı kaydırın (sayıcı)

1, 2, 3

Ki, Ki

1.

I s , l ^82

— Transfluksor — Kuplaj sargıları — Giriş impulsu — Kaydırtcı impulslar

— Tutucu impulslar

Dik Oklar — Akı değişimini Yan Oklar — Birbirine bağlı transfluksorları gösterir.

Şekil: 12 Geniş ımpulslu transfluksorlardan meydana gelen magnetık yazıcı,

= Başlama impulsları = Taşıyıcı impulslar

LİTERATÜR (1) Sinemus, E.: Der Transluxor als bestandiges Untersetzungselement. VDI - FortschrBer. (1964) Nr. 9 (2) Schmitt, R.: Schieberegister mit Ferritkernen. Siemens - Bauteile - Inf. 4 (19»6), 29 bis 33 (3) Schreiber, F.: Der Transluxor als Verstarker, Nachrichtentechn, Fachber ,21 (1960), 76 bis 86)

(4) Cooperman, M.: Controlling with magnetic cores, Electronic Ind. (1961), 116 bis 120 (5) Sherin, J.R.: Transluxor oscillator gives drift - free output. Electronics 33 (1960), Nr. 5, 48 bis 49 (6) Samusenko, A. G.: Transfluxor frequency memory. RCA Rev. 22 (1961), 658 bis 668 (7) Kraus, M.: Transluxor analog memory. Contr. Eng. 12 (1959), 12»

(8) Haass, G. F.: Der Transluxor als Analogspiecher, Nachrichten - techn, Z. 14 (191), 410 bis 415 (9) Haass, G. F.: Statische Analogspeicher mit magnetischen Elemanten. Nachrichtentechn. Z. 18 (1965-, 134 bis 140 ilektnk Mühendisliği Vsu