RENKLİ TELEVİZYON

Yazan : T. H. EVCİMEN Elek. Y. Müh.

UDK: 621.397.6

ÖZET : Bu yazıda, renkli televizyon ile ilgili olarak, işaretlerin nasıl meydana getirildiği ounların renkli bir resim hasıl etmede nasıl kullanıldığı özetlenmiştir.

1. Dünyada Renkli Televizyon :

2 Ocak 1954'te, Amerika Birleşik Devletlerinde, Federal Communications Commision (FCC), NTSC (National Televisıon Systems Committee) sistemi ile renkli televizyon yayınlarının hizmete girmesine müsaade etti. Başlangıçta ilerleme yavaş, ve sınırlı olduğu halde durum 1960'dan sonra çok değişti ve büyük gelişmeler yer aldı. 1961'de 300,000 renkli televizyon alıcısı satıldı, 1963'de ise 750,000 den fazla, 1964'de bir milyondan fazla renkli televizyon alıcısı satıldı.

NTSC sistemini kabul ederek Japonya, renkli televizyon yayınlarına 1960 Eylûl'de bağladı ve Amerika Birleşik Devletlerine benzer bir gelişme de orada görüldü. 1965'de bildirildiğine göre 284 Japon televizyon vericilerinden 54 verici Japon NHK renkli televizyon sistemi İle ' renkli programlar yayınlıyordu. Bu tarihte, programlar haftada 25 saatti.

Avrupada durum çok daha komplekstir. Deneme yayınları hariç tutulursa, 1965'te Avrupada renkli televizyon daimî olarak yoktu diyebiliriz. Deneme yayınları yapanlar o tarihlerde İngiltere, Fransa, Almanya, Hollanda, ve Sovyetler Birliği idi. Durumu komplekleştiren, Avrupanın bütünü için siyah - beyaz tek bir televzyon standardının mevcut olmayışı idi. Buna ilâveten, üç ayrı renkli televizyon sistemi telclif ediliyordu: Amerikan NTCS, Fransız SECAM sistemi ve daha sonra Alman PAL sistemi. Sovyetler renkli televizyonda Henri de France tarafından keşfedilen ve Compagnie Francaise ete TStevision laboratuvarlannda geliştirilen SECAM (S6quentiel a M6moire) sistemine itibar ettiler. Uluslararası Telekomünikasyon Birliği (ITU)'nin CCIR (Comite' Consultatif Interna-

T. H. Evcmen, Televizyon Yayınları ve Sistem özellikleri, I ve II, Elektrik Mühendisliği Mecmuası Mayıs - Haziran 1962.

renkli televizyon yayının renk bilgisini kullanırsa nasıl kullanır? Diğer taraftan renkli televizyon alıcısı renksiz televizyon yayınında ne yapar?

tional des Radiocommunicatlons) Komitesi, renk 11 televizyon sistemi üzerinde bir karara varmak için 1958'den beri bu problemle meşgul oluyordu. Los Angeles'de 1959 da, Komite renk taşıyıcısr (sub-carrier) için 4.43 MHz/San değerini kabul etti ve uhf'te renkli televizyon kanallarını düzgün band-genişliği esasına göre tahsis etti. Rekabet eden muhtelif Avrupa sistemleri için, bu defa Avrupa Radyo Birliği, Sovyetler Birliği ve onun peyk devletlerini kapsayan OIRT, (International Organization of Radio and Television) ile iş birliği yaptı. Ekim 1963 de bu Tetkik Grubu Romada, ve Aralık ayında Zurih'te toplandı ve bir rapor hazırladı. Şubat Londra özel toplantısı da son tavsiyelerde bir karara varamadı. 1965 ilk baharında Vienna toplantısının bir sistemi seçmek için tavsiyeler de bulunacağı ümld ediliyordu. Şimdi bu sistemlerin münferiden geliştirildikleri yerlerde uygulandığına şahit oluyoruz. PAL sistemi, Walter Bruch tarafından icat edildi, Alman Telefunken kumpanyası önderliğinde geliştirildi, ve NTSC ile SECAM'ın bir nev'î birleşimi sayılır. PAL, ingilizce Phase Altemative ü n e sözünden kısaltılmıştır ve halen Batı Almanya renkli televizyon'unun medarı iftiharıdır, ve BBC İngiliz renkli televizyonu da aynı standardı kabul etmiştir (1967). İsveç (1968), Hollanda (19671970), Norveç (1970), Finlandiya (1970), ve İsviçre (1970) de PAL sistemini uygulayacaktır.

Bu üç sistem şüphesiz aym müşterek esaslar üzerine tesis edilmiştir. Bu makale, esasları 1953'te kabul edilen NTSC, Amerikan sistemi, ilk renkli televizyon standardı belirtilmeğe çalışılmıştır.

2. Renkli Televizyonda akla gelen ilk sorular :

Bundan evvel, iki kısımdan teşekkül eden bir yazıda*, televizyon resim işaretinin doğuş ve resim belirmesi hakkında bazı bilgiler verilmiş, yani TV resminin elemanter noktanın modüle edilmiş şiddeti ile tüpün veya lambanın yüzeyi üzerinde soldan sağa 1-/15750 saniyede tekrar

tekrar geçmesi ile tarandığını ve noktanın yukarıdan aşağıya tedricen saniyenin 1/50 (veya 1/60) de inmesini sağlanarak ve bu periodik işlemlerin tekrarı ile televizyonda yayınlanan sahnenin devamlı hareket illüzyonunu verdiği açıklanmıştı. Bu defa, renksiz yayınlar için uygun olduğu kadar, renkli televizyon sistemi denince akla gelen sorular arasında şunlar bulunabilir:

1) Basit olarak sistem nasıl çalışır? 2) Renkli resim televizyon alıcısında renk nasıl hasıl edilir? 3) Renkli televizyon işaretleri ve tek renkli

«monochrome» siyah - beyaz TV-işaretleri nasıl imtizaç eder? Başka bir deyişle, monochrome televizyon alıcısı, renkli televizyon yayının renkli bilgisini kullanırsa nasıl 'kullanır? Diğer taraftan renkli televizyon alıcısı renksiz televizyon yayınında ne yapar?

Bu ve bunlara benzer sorulan cevaplandırmak için, okuyucunun slyah-beyaz televizyon sistemi hakkında bazı bilgilere sahip olduğu evvelâ kabul edilecektir; sonra, renk ölçü ve bilgisinin (colorimetry) temel prensiplerine yabancı kalmamış olması gerekir.

3. Renk ölçü ve Bilgisi, ve Renkli Televizyon Görüntü Lambası:

insan gözünün değişik renkli ışıklara karşı nasıl bir'uyarım özelliği gösterdiği bir iki tecrübe ile öğrenilebilir. Karanlık bir odada beyaz ve ışığı yansıtan bir yüzey üç ayn ışık kaynağından aydınlatılır. Bu jşık huzmelerinden birinin yoluna yalnız yeşil ışığı geçiren'bir filtre konur, ve diğer dklsine de bir mavi ve kırmızı temel ışık filitreleri konur. Şimdi ı§ık kaynaklan o şekilde tertiplenir ki, ışık huzmeleri kısmen üst üste gelsin (Bak Şekil 1). Her üç temel rengin, yani mavi, kırmızı ve yeşil renklerin üst üste geldiği kısım beyaz görünür. Yalnız yeşil ve kırmızı ışıklann üst üste düştüğü kısım san görünür. Yalnız kırmızı ve mavi, erguvan rengi

BEYAZ

YEŞİL

KIRMIZI

MAVI-YESlt (CYAN)

AAVl

SARI

Şekil: 1 — Renkli televizyon da kıtllantlan renklerin toplanması, üç-renk teorisi

ne nihayet mavi ve yeşil ışıkların üst üste geldiği kısım mavi - yeşil veya (cyan) rengi görünür. Bu sonuçlar renklerin toplam prensibi olarak bilinir, ve pigmentlerin kanştınlması ile elde edilen muhtelif renkler özelliğinden farklıdır. Bu son iglem renklerin çıkarılması diye bilinir.

Renkli televizyonda, renklerin toplanma prensibi kullanılır. Gözün uyanlması ile ilgili ikinci bir sonucu, ayni tecrübeyi bir toplu İğne başı büyüklüğünde olan huzmelerle tekrar etmek suretiyle tesbit edebiliriz. Bu defa, huzmeler üst üste gelecek yerde, küçük dairelerin birbirine teğet olması sağlanır. Şimdi, bu yüzeye 5 metre öteden bakarsak, ışık huzmelerinin bir beyaz nokta hasıl ettiğine inanırız, halbuki 5 cm gibi çok yakın bir mesafeden bakarsak huzmelerin ve renklerin kesin olarak ayn olduğunu görürüz.

Renkli televizyon görüntü veya resim lambasının yapısı Şekil 2 a) ve b) de gösterilmiştir. Bu lambanın fosfor noktalarının sayısı, mesela 52.5 cm.'lik olanları için 1,070,000 olup cam üzerinde elektron huzmesinin etkisi altında üçte

-(b)

Şekil :2 — a, b : Üç - renk televizyon görüntü, lâmbasının yapısı (Trtcolor Kinescope)

biri yeşil, üçte biri mavi, ve arda kalan takriben 350,000 de kırmızı ısınır. Noktalar düzgün üçlü diziler halinde fosfor plakasına konmuş ve üçlü bir hat veya satır raster'nin bir satırını teşkil eder. Fosforlar renkli fosforlardır. Meselâ, gümüş-aktiveli çinko sülfld (ZnS-Ag)'in renk ko-ordlnatlan tamamen «MAVλ köşede, (0.75 Zn, 0.25 Cd) S-Ag'nin renk .ko-ordinatlan tamamen «YEŞİL,» köşede, ve (0.2 Zn, 0.8 Cd) S-Ag'nin renk ko-ordlnatlan «KIRMIZI» köşede yatar; Şekil 3'e bakınız. Tüpün boyun

0,1

Şekil: 3 — x-y Koordinatlarında renklinle (Chromaticity) diyagramı. Renk dalga boyu (nm = 10 A») cinsinden olup renkli televizyonda kutlaman fosforlar K (kırmızı), Y (yeşil), ve Af (mavi).. «C illuminantr), veya (beyaz) gün - t?t(Jt parlaklığıdır.

kısmında üç elektron kaynağı «gun» yerleştirilmiştir, ve biri kırmızı, biri mavi ve diğeri yeşil ısınan noktalar için elektron huzmelerini sağlarlar. Elektron huzmelerini sağlayan kaynaklarla fosforlu cam levha arasında, fakat bu levhadan 1 cm kadar bir mesafede bir maskeleme tabakası vardır. Maskedeki her delik üç farklı fosfor toplumunun takriben merkezine yerleşir. Çok iyi renkli resimler bu lambalarla hasıl edilmekte ise de, bunların esaslı bir mahzuru vardır. Gölge maskesinin üzerine düşen huzme gücünün takriben 5/6 sının bu maskede zayi olması, ve resmin parlaklığının bu suretle tahdit edilmesi, bu mahzuru teşkil eder. Çünkü, renk ayrımı maskedeki fazla enerji zayiatı ile bozulur, ve diğer yandan huzmeleri yaklaştırma, veya odağa sevketme açısı ne kadar az olursa, mükemmel üst üste gelme o kadar düzelir. Fakat, çok fazla küçük yaklaştırma açılan da faydalı olamaz. Çünkü, maskenin geçirme veya iletme (transmission) değeri yaklaştırma açısının huzmeler arasında azalması ile düşer. Foküsleştirme, veya saptırma bobin ve magnetleri vasıtasıyla üç huzme maskeleme levhasında odağa getirildiği için, bunlar maskeleme levhasının ötesinde biraz ayrışırlar.

Bu hafif ayrışma, sırasıyla yeşil video, kırmızı video, ve nihayet mavi video işaretinin (signalinin) sırasiyla yeşil, kırmızı ve mavi ısınan fosfor noktasına varmasına kâfidir. Bir metreden az bir mesafeden, renkler, renkli noktaların çok küçük olması sebebiyle tefrik edilemez. Şimdi renk bilgi ve tercübelerinde çok önemli bir kaideyi

Eleköik Mühendisliği 137

tekrar edelim. Her hangi spektral dağılım (veya yayılım) (distribution), iki bileşen renk (temel renklerden ikisi) + beyaz renk toplamından hasıl edilebilir. «Rengin yoğunluğu» ile, verilen bir rengin ne derece saf spektral renge, veya spektral Mavi ve Kırmızının karışımından hasıl olan saf erguvan rengine yaklaştığı işaret edilir. Terimin kullanılışı, diğer bir deyimle de belirtilebilir. Yoğunlaşmış bir renk, beyazı ihtiva etmeyen bir renktir. Diğer taraftan, beyaza ilâve edilmesi gereken renk bileşenleri, ingilizce'de hue denen ve türkçede renk bağdaşma özelliğidir, (hue = renk).

îşte bu sebeple, çok çeşitli renkler (beyaz dahil), televizyon resim yüksekliğinin dört katı veya daha büyük mesafelerde, üç elektron huzmesinin şiddetini kontrol ederek hasıl edilebilir. Gerçekten de resim görünür netliği pek azalmıştır. Üç kaynaktan gelen huzmeler doğru yerleşir ve şiddetleri de fazla ise, pratik olarak beyaz renk hasıl edilir. Eğer aralarında ayni şiddet oranında bu huzmelerin şiddeti sıfıra yaklaşırsa, beyaz renk dahi buna .karşılık olarak şiddetinden düşer, tedricen gri renkler olarak siyah'a döner. Eğer yeşil şiddetli, diğerleri sıfıra yakın şiddette iseler, hasıl edilen renk yeşil'dir. Sentezleri yeşil, kırmızı ve mavi renklerden yapılan bütün renkler benzer şekilde hasıl edilir. Bütün bu renkler, insanların dekor ve süsleme maksadı için kullandıkları ve hemen hemen tabiattaki renklerin hepsini ihtiva eder. Renk görmenin bu üç-renk teorisi ilk defa 1868'de Helmholtz tarafından teklif edilmiş ve o tarihten beri önemli olmayan bazı değişikliklerle defalarca tahkik edilmiştir.

Nihayet renkler konusu İle ilgili bir kaç özelliğe daha işaret edelim. Münâsip oranlarda toplanan iki bileşik renk beyaz verirse, bu renklere tümler renkler diyoruz. Spektral dağılımı (distribüsyonu) E(x) olan aydınlatılmış her hangi bir alanın rengi veya renk bilgisi, yeşil, mavi ve kırmızı temel renklerin parlaklık (luminance) şiddetlerinin aralarındaki oranına bağlıdır. Bu suretle parlaklık, solukluk veya uçukluk ile, aydınlatılmış bir cismin renkliliği, renk zenginliği, veya (ehromaticity), (hue) arasmda anlam ayrılığı, renk bantlarının ak, by, cm (burada k kırmızı, y, yeşil, m, mavl'yi işaret eder) şiddetleri arasındaki sabit ak : b : cm oranı ile belli olur. Yani, şiddetler farklı olsa dahi, bu oran sabit kalır veya kalmayabilir.

Kinescope'ta üç - renk teorisine göre kırmızı, yeşil, ve mavi renkler parlaklığı,

VL : L k = L m = 1 : O'5 : 0 1 5 oranında olursa beyaz hasıl edilir. Işıma şiddetleri, bu oranı muhafaza edecek şekilde değişirse (meselâ kaynak uzaklaşırsa), beyaz renk daha az parlak olacaktır. Yani, a, b, ve c değişmesine rağmen- oran a : b : c değişmez. 'Bu oran değişirse, renklilik, veya renk bağdaşması (hue) da değişecek, ve genel olarak parlaklık (luminance) da değişecektir. Renklilik ile parlaklık arasında anlam farkını bu suretle belirttikten sonra, insan gözünün renk görme özelliğine iştiraki olan birkaç gerçekten daha söz edebiliriz.

Genel olarak, gözün renkliliğe karşı olan ayırd etme veya seçme gücü, parlaklığı seçme gücünden pek daha azdır. Başka bir deyimle, siyah bir çizgi veya alan ile ayrılmış uçuk iki sahayı ayırd etmek, ayrılma açısı 1 dakika İse, göz İçin kolaydır, fakat parlaklıkları ayrı olan İki eş değerli renkli alanı ayırmak için açı bu değerden fazla olmalıdır.

Buna benzer şekilde, gözün, zamanla değişen renk ve parlaklık seçme güçleri çok farklıdır. Zamanla değişen renkleri seçme gücü, zamanla değişen parlaklık seçme gücünden çok aşağıdır. Bu özelliğin önemi, renkli televizyonda olduğu gibi, renklerin veya renkli resmin tekrar hasıl edilmesinde, çok ince teferruata gidilmesinin gerekmesindedir. Yalnız bir şartı daha akılda tutmak icap eder. Bu renk değişmelerinde, parlaklık aslına sadık olarak muhafaza edilmelidir. Bu şart altında, göz renk titreme ve fuzulî işaret değişmelerini, alan frekansının altında tekrarlama hızı veya periyodu ile değişse dahi göremez. Burada, alan, iç içe giren (interlaced) tarama metoduna göre resmin bir - aşırı satırlarla taradığı yüzey anlamındadır. Genel olarak diyebiliriz ki, titremeyi fark etmenin eşik veya sınır durumu, cismin parlaklığının, ışığın renginin, ışık ve karanlığın nisbî süresinin ve gö rüntünün ağ tabakaya düştüğü yerin bir fonk siyonudur.

Resmin tekrar hasıl edilmesi bakımından titreme, burada tekrarına imkân bulamadığımız bir analiz sonucu olarak, sadece alan frekansında ekran enine hareket eden parlak yatay bir satırın gözdeki uyarmaya ircasıdır ve bu satırın İlerdeki kenarı azamî parlaklıkta olup ard kenara doğru parlaklık tedricen azalır. Bu tip titremeye gözün tepkisini tesbit etmek İçin Şekil 4'te gösterilen deney filmleri kullanılmıştır. Bu denemelerin verdiği bilgiden, tarama alan frekansının saniyede 50 devir veya daha fazla olması gerekmektedir ki, bu frekans hareket devamlılığı intibaını veren 15 Hz'den çok daha fazladır. Bu ise, muhabere kanalı için lüzumundan fazla frekans bandı icap ettirir. Etkin alan frekansını değiştirmeden, İç içe giren (interlaced) tarama metodu ile band genişliği ekonomisi sağlanmıştır.

4. Renkli Televizyon İşaretlerinin Hasıl Edilmesi - NTSC :

Şimdi kısaca Amerika Birleşik Devletlerinde, Millî Televizyon Sistemi Komitesi, NTSC'nin

No.1 tfo.2

Şekil . 4 — Bir tarama örneği için titremenin eşik. veya sınır değerini tayin etmek için kullanılan deney filimleri.

standardlannı kabul ettiği renkli televizyon işaretlerinin hasıl edilişi ile ilgili bir özet verebiliriz. Bir NTSC renkli televizyon işareti, iki ana bileşenden teşekkül eder: 1) «Y» veya parlaklık işareti, 2) Renk bilgisini ihtiva eden işaret. Bunlara lumlnance ve chrominance signalleri de denir, (Bak Şekil 5).

Parlaklık işaretinin özellikleri şunlardır : Üç - renk, kırmızı, mavi ve yeşil video işaretleri % 30 kırmızı, % 11 mavi, ve % 59 yeşil şiddetinde, «Y» işaretini teşkil eder. Bu Y par laklık işareti siyah - beyaz televizyon ile renkli televizyonun bağdaşık (compatible) olmasını sağlamaktadır. Çünkü, sliyah - beyaz televizyonda

V: PARLAKLIK ISAttETl' 'MONOeHROME " VİDEO. I : TAŞIYICI ILE AYNI TCZU « t f K IŞATİET' Q : TAîlYiafLe 9O"FAX FARKU *<

K. : q/\MMA BÛ'zELTiHEl-r' KIRMIZI.

. Y' •' "

•"

YEŞt'L.

JefciJ : 5 a FCC standardı Demodülatör faz açıları ve kanal amplifikasyonu faz açılan

:«<'>:«<>»:<->:*>;^:*x;-»x--•:•:••:>:•:•? >:•:••.>:•>• .•:•:« >;«K .••:•>-.;•:•:<>:•:<>:•:•: >:•>;<;•:•. >:•>:>:•:< > » : O » K - > » : < >:•:•;>:«

ELEKTRİK MÜHENDİSLERİ ODASINCA VİZE EDİLECEK

PROJELERDEN ALINACAK VİZE ÜCRETLERİ

TARİFESİ

II | |

| x.

g, '•;' H $

I £

$ § k fi % | fi s?

| | | S * S * | ^

>*' $

a) İŞLETME RUHSATINA TABÎ İŞ YERLERİ PROJELER :

p

1 — 10 HP. ye kadar 2 — 10 - 20 HP. yee kadar 3 — 20-50 » » » 4 — 50-100 » » » 5 — 100 ve daha fazlası

10.— (TL.) 25.— » 50.— » « 75.— » 100.— »

b) CERYAN TALEBİ VE BİNA RUHSATI PROJELERİ : Asgarî 10,— (TL.) olmak şartıyla 75 (KW) a k a d a r (75 KW D A H İ L ) , İcw başına 0,50 ( T L ) , 75 » dan yukarısı için ilâve kw. basma 1,— (TL.)

c) SİNEMA VE TİYATROLARA AİT İŞLETME RUHSATI VEYA CEREYAN TALEBİ PROJELERİ 1CÎN :

'| |

:•:

| •% f<

| $ | . i-t

İ •%

1 — Açık Sinema ve Tiyatroları için 100.— (TL.)

2 — Kapalı Sinema ve Tiyatroları için 250.— »

3 — Cep Sinema ve Tiyatroları için 100.— »

-

fi

d) ASANSÖR VE YÜRÜYEN MERDİVEN İŞLETME

£

RUHSATI VE ELEKTRİK CEREYAN TALEBİ

g

PROJELERİ İÇİN :

25.— (TL.)

S

e) PATLAMA TEHLİKESİ GÖSTEREN YERLERE

f-

AİT PROJELER :

f) YILDIRIMDAN KORUNMA PROJELERİ İÇİN : 50.— »

g) TELEFON TESİSAT PROJELERİ İÇİN, TELE-

.|

FON SANTRAL KAPASİTESİNE GÖRE HARİCİ

HAT BAŞINA :

5.— »

jj

h) TİCARİ EVSAFTAKİ BELGELERİ :

100.— »

%

i) KİMLİK BELGELERİ :

10.— »

>i

*

j) ORTA VE YÜKSEK GERİLİM TAAHHÜTNAME

J

TAST1K1 :

M

Not : Projelerde kurulu g^iç toplam olarak gösterilecektir.

Elektrik Mühendisliftl 137

Y'

KlSMIZI

«unux —t—» >MPU.

(ECINS

Şekil • 5 — b. Monochrome ve renk işaretinin doğmasını gerçekleştiren devrelerin blok şeması

da monochrome resmin tekrar hasıl edilmesini, bu İşaret mümkün kılar. Renkli televizyonda ise, hem teferruat veya ayrıntı, ve hem de parlaklık temin etmekte kullanılır. Bununla beraber, «Y» işareti renk bilgisini ihtiva etmez, fakat renk parlaklığını tesis etmek İçin bir referans işareti olarak kullanılır. Renkli TV kamerasının Üç video çıkışından bu karışım doğar.

«Y» - işareti ayni zamanda senkronizasyon bilgisini de İhtiva eder ki, bu bilgi monochrome senkronizasyonun hemen hemen aynidir. Tarama hızları renkli televizyon için biraz farklıdır. Düşey tarama frekansı 59.94 Hz renkli için, ve renksiz İçin Amerikada 60 Hz. dir. Yatay tarama frekansı renkli için 15734.26 Hz olup renksiz için 15750 Hz dir. Bu farklar o kadar küçükdür ki, alıcıda dengeleme İçin hiç bir güçlük çıkarmaz.

«Y» işareti tam sistem band - genişliğinde yayınlanır; yani takriben 4.2 MHz devre üzerinden, ve monochrome'da bulunan bütün teferruatı ihtiva eder.

Renk - işareti, veya (chroma) İşaretinin Özellikleri şunlardır : Renkli bir resim hasıl etmek için evvelâ üç unsurun lâzım geldiğini, yani parlaklık, renklilik, ve yoğunluk bilgilerinin lüzumunu hatırlatırız. Parlaklık «Y» - İşareti ile verildiğine göre renk işareti diğer ikisini temin etmelidir : renklilik, ve yoğunluk.

Bir çok deneyler göstermiştir ki, insan gözü renkli bir resmi takdir etmesi için çok yüksek bir belirlilikle renk bilgisine ihtiyaç duymaz. Bu sebeple renkli televizyonda düşük teferruatlı renk bilgisi yayınlanır.

Düşük teferruatlı renk - İşareti, kamera, kırmızı, yeşil ve mavi çıkışından «Y» bileşenini çıkarmak suretiyle elde edilir. Yani, K - «Y», Y »Y», M - «YJ. renk farkı işaretleri hasıl edilir.

Aslında, sadece K - «Y», ve M - «Y» farkları hasıl edilir; diğerine ihtiyaç yoktur, çünkü, bu alıcıda birleştirilebilir. K - «Y» ve M - «Y» belirli oranlarda toplanarak renk - işaretinin, aralarında 90° lik bir faz farkı olan diğer iki I-işareti ile Q-ışaretine değiştirilir. Şöyle ki,

E ' x = -0.27 ( E ' m a v ı - E',,Y,, ) +0.74 (E' k l r n m ,

• E'

^

E'Q='o.41 (E'mavi-E',,Y,,)+0.48 (E'kfrmız,

- E'.'y.i ) . "

Burada E' = 0.30 Ek + 0.59 E + 0.11 E gün - ışığı parlaklık işareti, veya beyaz «C illuminant» tonuna tekabül eder. E' yazmakla, alıcı özelliğine karşı gamma düzeltmesi'nin yapıldığı işaret edilmiştir ki, ileride açıklanacaktır.

Bu I- ve Q_bileşenleri sonra alçak - geçiren filtrelere varllip band - genişlikleri sınırlanır ve düşük - ayrıntılı renk sağlanır.

«I» ve «Q» işaretlen 3.579545 MHz'lık renk alt - taşıyıcısına (colour subcarrier) bağlı yan band'Iar olarak yayınlanırlar, ve bu yan - bandlar «Y»-işaretinln yan - bandları İle yan yana sokulur. Şimdi başladığımız bu özete devam etmeden «Y»-iaaretine ve gamma düzeltmesi işlemine bir daha dönelim.

Bir resim lambasındaki fosforun ışık çıkışı ona çarpan huzme akımı ile doğru oranlıdır. Fakat huzme akımı lambanın İzgarasına tatbik edilen gerilimin 2.2 kuvveti ile orantılıdır. Bu yüzden kameranın filtre kullanan çıkışları (kırmızı, yeşil, ve mavi) doğrusal (lineer) olmayan bir takım amplifikatörleri ihtiva eden gamma - düzeltmesi cihazına gelir. Burada lineer olmayan amplifikatörlerin çıkışı, girişlerin 1/2.2 kuvveti ile doğru orantılıdır ki, resim lambasının veya klnescope'un ters yöndeki doğrusal olmayışını gidersin, Sistem gamma - ünitesinin çıkışı ile resim - lambasının ızgaralarına kadar doğru-

Elektrlk Mühendisliği 137

sal olmalıdır. Bu suretle E' . v , katsayıları 0.30, 0.59 ve 0.11 olan sırasıyla üç Ek, E , ve Em gerilimlerinden meydana gelir. Bu katsayılar, belirli bir takun fosforların nisbî parlaklık verim (rendement)'lerine tekabül eder.

3.58 MHz'lik alt - tayışıcı, vericinin renk modülatörlerinde kendisi üe resim taşıyıcısı arasında «beat> daraban olayını önlemek için bastırılır.

Renk - yan - .bandlarmın fazlan, ayni anda renkleri tekrar hasıl etmek için gerekli renk bağdaşmasını (hue) temin için referans işareti ile ona bağlı olarak değişir. Renk - işaretinin faz değişiklikleri, renk bağdaşması (hue) bileşenini sağlar.

Renk yan bandlarmın genliği' (amplltude) rengin yoğunluğu İle ayni anda değişir. Renk yan bandlarının bu genlik değişmesi rengin yoğunluğunu sağlar. O halde, her bir renk resim elemanının ayni anda tabiatını iletmek, için, renk-İşareti hem faz ve hem genlik modülasyonludur.

îki renk İşareti I ve Q, farklı band genişliklerine sahiptir. Bu yüzden de 6 MHz'lik kanalın farklı yerlerinde yer alırlar, (Bak Şekil 6). Q-işaretinin band genişliği takriben 0.5 MHz alt - taşıyıcının alt ve üstünde olan bir band

vibso

MCI

Y

kansı 15734.26 Hz ve düşey tarama frekansı ise 59.94 Hz olmalıdır.

Renk alt - taşıyıcısının bütün sistem için ± 5 dereceden fazla bir faz kayması gerekmektedir. Televizyonun bu kesin şartlarının nasıl gerçekleştirildiğini incelemek bu yazının içinde yer alamayacak kadar geniştir.

Renkli TV alıcıları hemen hemen monochrome veya siyah - beyaz TV alıcıları gibidir. Ancak, Bazı küçük, fakat önemli farklar vardır ve bu farklar dıştan görünür çeşitten de değillerdir. Renkli RP ayar (tüner) ve, osilatör kayma paylarında bu inceliklerle karşılaşırız, (Bak Şekil 7). Diğer taraftan, video IF amplifikatörleri de

"fel acım

PARLAKLIK IJAKETI "Y9 MONO&H80ME

Torum «i

MAVİ

«sancı

I lubtb-»> IKOH 15MHZ

AKSEDİCİ

MJ-IMlYia OUlUator 5t

TOPLA H it-,,

AKSEDICI

VEJIL

Şekil : 7 — FCC, standardı için bir alıcının blok şeması

band - geçirme özelliği bakımından ayni hassasiyeti icap ettlrirer. Çünkü IF katı en az video taşıyıcısını, renk alt - taşıyıcını, ve bu alt - taşıyjıcının alt yan bandın en az bir bozulma (dlstortion) ile geçirmelidir. Şekil 8'de RF ve: IF band-geçirme özellikleri ideal ve tipik TV alıcıları için gösterilmiştir.

Şekil : 6 — Renk alt - taşıyıcının 6 MHz band'ta konumu. Video, kısmen bastırılan genlik - modülasyonu ile; ses, frekans-modülasyonu ile; renk, ise bu alt-taşıyıcı vericide bastırılarak faz - modülasyonu ile yan bandlar olarak yayınlanır.

genişliğidir. I-işaretinln band genişliği ise alttagıyıcının çok altına ve 0.5 MHz üstüne uzanır. Dikkat etmek lâzımdır ki, kanal frekans sınırları ve ses ve video taşıyıcı frekanslar aynen monochrome yayınlarda olduğu gibi kanalda yerleşmişlerdir. Bu «bağdaşık» renkli televizyon için sağlanması'icap eden kat'î bir zarurettir.

Alt - taşıyıcı frekansı tam olarak 3.579545 MHz resim taşıyıcı frekansın üstündedir. Parlaklık işareti ile renk işaretinin görülebilen karıştırmasın minimuma indirmek için, alt - taşıyıcı frekansı yarım - hat frekansının tek üst katlarına eşit olmalıdır (455 X yarım hat-frekansı). Bu şartı gerçekleştirmek için yatay fre-

OAHMl ALfrAKTOKMB

VıBı a TÂ$ıV0

İİHHZ

\ f-m-

A

1 PARLAKMLIKt.o" UKAKlbMj

CALİCİ) BAMD6EÜRUE FİLTRE Ü.B.C

İJHHt

*-*

«Mit /

Wx

'

Vvn»*t

x»m

t) ,

MMK MUU

Şekil: 8 — FCC standardının yayınlama ve bazı alma özellikleri Elektrik Mühendisliği. .137