MARJİNAL MALİYET VE FRANSIZ ELEKTRİK TARİFE POLİTİKASI HAKKINDA ETÜD

UDK: 621.311.1(4)

Marjinal Maliyet ve Fransız Elektrik Tarife Politikası Hakkında Etüd

Yazan.: Dr. Dündar SAĞLAM Devlet Tatırım Bankası Uzmanı

ÖZET :

ı

Elektrik, tarife politikası, son yıllarda genel ekonomi politikasının önemli araçlarından biri haline gelmiştir. Elektrik tarife polıtvkasını düzenleyerek ferdi tercihlerle toplumun menfaatini birleştirmek, çeşitli enerji kaynaklan karşısında müteşebbisin en iyıseçimi yapmasını sağlamak mümkün olmaktadır

İktisatçılar taralından eskiden beri bilmen Marjinal Maliyet Tieorisinl tatbikata koyan ve elektrik tarifelerine uygulayarak olumlu sonuçlar elde eden Fransızlar, bu bakımdan öncü sayılabilirler. Gelecekte bu çeşit araştırma ve bulguların artarak ekonomi bilimine birçok yeniliğin ilâve edileceğinden şüphe edilmemelidir.

Bu etüd konuya ekonomik açıdan baktığı için mühendislik bilgisi gerektiren teknik meselelere gereken ağırlık verilmemiştir.

İkinci olarak, Türkiye'de uygulanan elektrik tarifesi ile Fransa'da uygulanan tarifenin bir karşılaştırması bu etüdde yapılmamıştır.

Burada sadece, Fransız tarife politikasının dayandığı prensipler ve mevcut tarifenin ihtiva ettiği hükümler açıklığa kavuşturulmağa gayret edilmiştir. Türk ve Fransız elektrik tarifelerinin karşılaştırılması, leh ve aleyhindeki hükümlerin ortaya konması çok daha geni} bir etüde ihtiyaç göstermektedir.

Etüdün bu konuda çalışan arkadaşlara faydalı olmasını dilerim.

G1E t Ş :

Fransa, 1946 yılında, imtiyazlı elektrik şirketlerini millileştirdiğinde sayısız problemle kargı kargıya kalmıgtı. Kurulan millî teşekkül (Electricitâ de France) eski özel şirketlerin uygulamakta oldukları dağınık metot ve tarife politikalarını ahenkleştirmek ve onu yurt ekonomisinin yararlarına uygun hale getirmek zorunda idi. ' tmtiyazû şirketlerin uyguladıkları tarife, 1935 - 38 yıllarında yürürlüğe konduğu İçin büyük ölçüde eskimişti. İkinci Dünya harbi para değerinde önemli düşüşlere sebebiyet vermiş, elektriğin maliyet bünyesi tamamen değişmişti.

Kurulan yeni Devlet Teşekkülünün (EDF) en önemli görevi yeni tarife politikasının esaslarını te«bit etmek idi.

Yeni Tarife Politikasının Prensipleri :

Kurulan millî teşekkülün (E.D.F) hazırladığı Elektrik satış tarifesinin dayandığı pı-ensipler aşağıda açıklanmıştır :

— Normal şartlarda yatırılan sermayenin rantabilltesini sağlamak ve genel ekonomi politikasına bağlı olarak işletme bütçesinde denklik temin etmek,

•— Aynı karakterde elektrik kullanan abonelere eşit işlem uygulamak, (bu durum tarifelerin belirli bir müddet İçin yayınlanmasını gerektirir.)

— Tarifeleri elektrik tüketimini artırıcı ve idare metodlarını rasyonallze edici nitelikte tesbit etmek.

Kurulan Teşekkül, millî ekonomiye yararlı bir politika İzlemek zorunda idi. Enerji gibi millî ekonomide son derece önemli bir sektörde uygulanacak tarifenin tüketicileri ekonomiye zararlı tercihlere itmemesi gerekir.

özellikle bu son noktadır ki marjinal maliyetlere uygun bir tarife politikasının kabulünü gerektirmiştir. Bu yolla müstehlikler, çeşitli enerji kaynakları arasında tercih yaparken, aynı zamanda millî ekonomiye en faydalı yolu da seçmiş olurlar.

Bir müteşebbis muhtelif üretim usullerini mukayese ederken en ucuza malolanı seçer. Toplum için en ucuz olanı da seçebilmesi için üretim faktörlerinin gerçek fiatları ile tedarik edilmesi şarttır.

Fiatların bazıları sun'i olarak düşük, bazıları sun'i olarak yükseltilmiş ise böyle bir piyasada müteşebbis kendisi için en ucuz olan üretim şek-

Blektrilc MükeiUUllği 13»

lini seçerken topluma büyük zarar verebilir. Şayet müteşebbisin kullandığı elektriğin fiat üretimi için gerekli maliyet flatına eşitse, müteşebbis için en ucuz olan aynı zamanda toplum için

de en uygun olan fatı temsil eder. Elektriğin

maliyet fiyatına bakılmaksızın düşük tesbit edilen fiatlar piyasadaki dengeyi bozarlar. Böyle

bir ortam ise müteşebbisleri kamuya zararlı

olan tercihlere sevkedebilir. Pik saatler dışında

meselâ geceleri elektriğe ucuz tanfe uygulanmadığından, evlerde muhtelif likit gazlı chauffebain'ler kullanılmaya başlanabilir. Millî ekonomiye daha ucuza malolan elektrik kullanımı yerine

diğer pahalı enerji kaynaklarının tüketimi teşvik edilebilir.

,

Oysa marjinal maliyetlere uygun bir tarife politikası tüketicileri ekonomiye en yararlı tercihleri yapmaya iter. Böyle bir fıat düzeyinde tüketici kararlarını alırken, millî plânda da en uygun karan almış. olur.

Şayet elektrik tarifeleri bazı fert ve kesimlere çok ucuz diğerlerine pahalı olarak tatbik edilirse, birinciler elektriği israf, diğerleri ise gerekli enerji kaynaklarımdan mahrum bırakılırlar.

Bütün bu açıklamalar, elektrik fiatlarının tesbitinde, maliyetten hareket edilmesini bize göstermektedir.

Elektrik tüketiminin yeri, gerilimin derecesi, istenen talep garantisi ve bilhassa müstehlikin yük eğrisinin şekli enerjinin üreticisine az veya çok bir fiatla malolmasına sebebiyet verir. Bu maliyet aynı zamanda toplumun katlandığı bir maliyettir.

O halde uygun bir tarife sisteminin, müstehliki, ihtiyaçlarının derecesi ile onlan tatmin etmek için kırması gereken engeller arasında bir denge kurmasına sevketmesi lâzımdır.

Bugün elektrik sektöründeki talep gittikçe artan bir taleptir. Elektrik müstehlikleri (Sanayici ve fertler) tatbik edilmekte olan fiatlar muvacehesinde taleplerini artırmak veya aynen muhafaza etmek kararını almak zorundadırlar, tşte bu karan alırken yeni marjinal taleplerinin miktarını tayin ederken dikkat ettikleri husus elektrik enerjisi flatlan olacaktır. Bu fiatlar İse marjinal maliyetlere uygun olarak tesbit edilen tarife sistemi olmalıdır.

Bu noktaya gelince; Marjinal Maliyetlerin ne olduğunu, ortalama maliyet ile farklarının neler olduğunu açıklamak bir zaruret haline gelmektedir.

Aşağıdaki kesimde bu sorunlara cevap verilmeye çalışılacaktır.

Elektrlk Mühendisliği 138

Marjinal Maliyet ve Biat Politikası i

Marjinal maliyet teorisi İtalyan İktisatçısı Pareto'nun iktisadî optimum üzerine çalışmalarından geniş ölçüde etkilenmiştir. Bilindiği üzere Pareto, bütün satışlar marjinal maliyete uygun bir şekilde gerçekleştiği takdirde üretim faktörlerini ekonominin diğer kesimlerine kaydırmanın net bir kâr sağlamıyacağını isbat etmiştir.

Bu durum ekonominin denge halinde olduğu ve optımizasyonun sağlandığı bir durumdur.

Bu teori tatbikatta derin değişmelere uğra- / mış olmakla beraber esaslannı muhafaza etmiştir.

Marjinal maliyetin ne olduğu hakkında basit bir örnek verelim : Hareket etmek üzere olan bir trende bir yer kalmışsa ve yolcu bu yeri işgal ederse bu yolcunun marjinal maliyeti hemen hemen sıfırdır. Fakat birinci tren dolduğu için ikinci bir tren kaldırılmak zaruretinde kalınırsa bu yolcunun marjinal maliyeti çok büyük bir artış gösterir. Demek oluyor ki bu yolcunun marjinal maliyeti sıfır ile binlerce lira arasında değişebilir.

Marjinal maliyet, üretilen son birimin maliyeti şeklinde tarif edilir.

örneğimizi rakamla göstermeye çalışalım.

Kaldırılmak zaruretinde kalman ilâve trenin kapasitesi 40. Sabit masrafı 20.

Yolcu başına isabet eden değişir masrafı 0,375 olsun.

Bu takdirde yolcu başına ortalama maliyet:

20 + 0,375 = 20,375 olur.

Marjinal maliyet İse

20 40 + 0,375 = 0,875 olur. Hareket etmek üzere olan trenin son yerini alırsa:

Kapasite: 100

Sabit masraflar : 50,0

Değişir masraflar 37,5

Toplam 87,5 olsun.

Son ünitenin marjinal maliyeti 0,875 ortalama maliyeti de 0,875 olur. Kapasite tam kullanıldığı takdirde ortalama maliyet İle marjinal maliyet birbirine eşit olmaktadır.

Bu açıklamalar marjinal maliyetin, genellikle değişir (proportionnelle) masrafları kapladığım bize göstermektedir. Sabit masraflan büyük, değişir masrafları küçük olan endüstrilerde marjinal maliyet ile ortalama maliyet arasındaki fark büyür.

Örneğin :

• Kapasitesi 40, sabit mastafı 5, değişir masrafı 30 olan bir endüstride bir ünite üretim için :

Ortalama maliyet 5 + •

= 5,125

Marjinal maliyet

(- •

• = 0,875 olur.

Görüldüğü üzere marjinal maliyet ile ortalama maliyet arasındaki fark dört misli daha küçülmüştür.

Tekrar etmek gerekirse marjinal maliyet son ünitenin maliyetidir.

Meselâ üç santralımız olsun. Marjinal kWh maliyetleri sırasıyla 15 krş, 10 krş, 5 krş dir. BU takdirde sistemin satış fiatı 15 kuruş olarak tesbit edilecektir. Bu marjinal maliyete uygun satış fıatı, daha ucuza elektrik üreten diğer santrallara kâr Bağlıyacaktır.

Marjinal maliyet prensibi uygulandığı zaman yüksek maliyetle çalışan tesisler sebebiyle flat yüksek tahakkuk eder ve düşük maliyetle çalışan diğer tesisler kar sağlarlar.

Marjinal maliyet prensibinin uygulanması aşağıdaki sonuçlan doğurur.

1 — Üretim arttıkça birim maliyetleri düğer, yani çoğalan randımanla çalışan endüstrilerde marjinal maliyete uygun satış flatı politikası istetme açıkları doğurarak zarara sebebiyet verir.

2 — Üretim arttıkça birim maliyetleri yükselen, yani azalan randımanla çalışan endüstrilerde, marjinal maliyet prensibi işletmeyi kârlı hale getirir.

3 — Randımanları sabit bir seyir takip eden endüstrilerde marjinal maliyet prensibi satış fiatlarında büyük bir istikrar sağlar.

Grafikle ifade etmek gerekirse : . •

1 MAL İVE T FİATI

, ^ ^ E,

r.

Miktar

E-, eğrisi randımanla çalışan bir işletmeyi, E2 eğrisi, sabit randımanla çalışan diğer bir işletmeyi, E3 eğrisi ise üretim arttıkça birim maliyetleri düşen çoğalan randımanlı bir diğer işletmeyi göstermektedir. Üretim miktarı q, olarak tesbit edildiği takdirde azalan randımanla çalışan Et işletmesi kâr, E3 işletmesi zarar, Ev işletmesi ise ne kâr ne de zarar etmektedir.

Maliyetleri üretim arttıkça düşen endüstrilerde marjinal maliyet prensibi gittikçe artan zarara sebebiyet vereceği İçin bu nev'i işletmelerde yeni yatırımlar durur. Maliyetleri gittikçe yükselen işletmelerde ise kârın artması sebebiyle yeni yatırımlara ihtiyaç duyulur. Yukarıda ortaya koyduğumuz marjinal maliyet paradoksu teoride, bu suretle giderilmiş olmaktadır.

Şayet üretimdeki değişmeler, arz hatalarından daha çok talebin istikrarsızlığına bağlı ise, bu takdirde doğan kâr veya zarar haklı görülemez. Bu sebeple tüketimi artan müstehliklerin^ bu ihtiyaçlarının karşılanması için gerekli külfetlere katlanması gerekir. Aynı şekilde kurak geçen bir yılda, daha pahalı çalışan termik santralların işletmeye alınması gerektiğinden müstehliklerin bu pahalılagmayada katlanması gerekir.

Demek oluyorki marjinal maliyet prensibi, eski santallerln ucuz ortalama maliyetlerine göre bir falt teabitlnl hedef tutmaz. Sisteme yeni katılan santrallerin üretim maliyetlerini esas tutan bir fiyat politikası esas alır.

Burada bir noktaya İtiraz edilmektedir.

Yeni santralin yüksek maliyetli elektrik enerjisini yeni müstehlikler veya tüketimi artan eski aboneler katlanmalıdır. Burada şu husus unutulmaktadır :

Her istihlâk daima yenidir. Çünkü tüketimden her an vazgeçmek mümkündür. Elektrik enerjisi müstehlikleri tüketimlerini artırmanın topluma neye malolduğunu iyice düşünmek zorundadırlar. Gelişme halinde olan bir endüstri de bir abonenin kullandığı elektriği azaitması, diğer bir abonenin artan ihtiyacını tatmine yarar. Böyle olmazsa artan ihtiyaç için yeni bir santral kurulması gerekir. Bu takdirde yeni santralın maliyetini sisteme esas almak gerekir yoksa halen serviste olan satrallerin maliyetini değil.

Marjinal tarife sistemi, görüldüğü üzere, sağlam bir temele sahiptir.

Eğer* bir. kısım enerjiyi, marjinal maliyet altında bir fiatla satarsak bu durum üreticiyi zarara sürükleyerek tüketicinin istihlâkini teşvik eder. Aksine marjinal maliyet üstünde bir fiatla satış yapılırsa bu durum müstehlikleri tüketimlerini kısmaya doğru iter. Her iki politika da millî ekonomi yönünden zararlı olur.

Nasıl bil- Marjinal maliyet Fiatmdan bahsedilmektedir?

Yukarıdaki açıklamalarımızdan anlaşılacağı üzere, Marjinal maliyet, sisteme yeni katılan santralın kWh maliyetidir.

Dar anlamda marjinal maliyet, ilâve birimin maliyetidir. Bu görüşün sonucu, marjinal maliyet yalnız değişken masrafları kapsar., sabit masrrafları dışarıda bırakır.

Marjlnalist teorisyenlerden de saklamadıkları gibi bir çok halde bir prensip işletmeleri zarara sokmaktadır. (Şekilde gösterildiği gibi). Sabit masrafların büyüklüğü nisbetlnde bu zarar artmaktadır. Muhakemenin bu safhasında, aklı selim sahipleri geri çekilmekte, teorisyenler ise bu zararın bir kısmını geri almayı imkân verecek bir sistem kurmayı düşünmektedirler.

Marjlnahzmi bu dar görüş içinde ele almak yersizdir. Şayet teennin esası böyle olsa idi burada ondan bahsetmek lüzumsuz olurdu. Çünkü aynı teoriye göre, tam rekabet halinde, marjinal maliyete uygun satış, nasıl- olurda kârın maximizasyonunu ve bütçe dengesini sağlardı? Marjinal maliyet sadece değişir masrafları içinde alırsa bu optimum nasıl hasıl olurdu?

Bütün bu hususları gidermek için bazı soyut lamalara ihtiyaç vardır.

örnek olarak bir enerji nakil hattını ele alalım :

1°) Bu nakil hattı, bütün yıl boyuca sabit bir kuvvet nakletsin (kW olarak),

2°) Gerilim düşüşlerini karşılayan zaruri masraflar kayıpların maliyeti karşısında ihmal edilir

ölçüde olsun.

,]

Şayet nakil hattı az yüklü ise yem tüketiciler fazla enerji çekmiyorsa, ilâve 1 k'W'nın naklinden doğan kayıplar çok az olacaktır. Bu takdirde enerji naklinin marjinal maliyeti marjinal kayıplara eşit olur veçok küçüktür. Şayet hat üzerindeki yük çoğalırsa ortalama kayıplar artar ve evleviyetle marjinal kayıplar da yüksehır

Çok yüksek şartlarda ortalama ve marjinal kayıplar büyük nisbette artar. Enerji naklinin marjinal maliyeti yükselir.

Güç naklini marjinal maliyetle satmak demek, her taşınan kW ti, marjinal kW naklinin doğurduğu kayıpların maliyetine eşit bir fiatla satmak demektir.

Eğer nakil hattının kapasitesi büyük olursa, kayıplar az olacağı için marjinal kayıpları düşük olur

Bu düşük maliyet fiatiyle satış yapıldığında hattın sabit masrafları karşılanmamış olacaktır.

Bunun aksine olarak, enerji nakil hattının kapasitesi düşük, eskimiş yani (sous-equlpee) olursa hat kayıplarının büyüklüğü dolayıslyle marjinal maliyet yüksek olur. Marjinal maliyete göre tesbit edilen satış fiyatı, sabit masrafları ve kayıpların maliyetini karşılayan bir kâr sağlar.

Bu izahattan şu sonuçlar kesinlikle çıkarabiliriz :

«Talebe nisbetle tesis iyi teçhiz edilmiş yani büyük bîr kapasite ortaya konmuş olursa marjinal maliyete uygun satış fiyatı isletme açıklan doğurur.

Eğer tesisin talebe nazaran kapasitesi düşük, teçhizatı yıpranmış olursa, marjinal maliyet yüksek olduğu için buna göre tesbift edilen sataş fiyatı işletmeye kâr sağlar.»

Şayet majinal maliyet, nakledilen enerjinin ortalama kayıplarına göre hesaplansa idi sabit masraflar karşılanmamış olurdu.

Bu nokta böyle belirtilince, bir tesisin uzun bir süre eski ve düşük teçhizata kalamıyacağı da ortaya çıkar. Meselâ Etibank gibi bir teşekkülün elinde aynı yükte ve benzer nakil hatları bulunsun. Eğer bu hatlar çok yüklü ise, bir diğer hat inşa edilecektir, tnşa edilen bu yeni hat sebebiyle sistemin sabit masrafları artacaktır. Fakat yeni yatırım sebebiyle eski hatlann yükleri hafifliyecek ve nakilden doğan toplam kayıplar azalacaktır. Eğer kayıpları azaltmak suretiyle elde edilen kâr, yeni yatırımın doğurduğu sabit masraf artışından fazla ise bu işten Etibank kârlı çıkacaktır. Faaliyetten kârlı sonuç alındığı sürece yeni yeni hatlar İnşa edilecektir. Kazanılacak hiçbirşey kalmadığı takdirde yeni yatırımlar yapılmıyacaktır.

işte bu teknik seviye optimum bir seviyedir. Bu seviyeye ulaşıldığında herhangi bir enerji nakil hattının marjinal maliyeti son olarak inşa edilen nakil hattının ortalama maliyetine eğit olur. tşte bu noktada II nci prensibe ulaşmış oluyoruz.

«Şayet tesisat optimum bîr seviyede ise, marjinal yatırımın üretiminin marjinal fiyatı bu son teçhizatın masraflarını tamamen karşılar. Yani marjinal maliyet ille ortalama maliyet birbirine eşit olur.»

Son hattın işletme dengesinin sağlanması bütün hatların dengesinin sağlandığına İşaret eder.

Daha başka bir örnek alalım.

1) Enerji nakli bir hatla veya az sayıda hatla yapılsın,

.29

2) Talebin artışına uygun olarak nakledilecek yük yıldan yıla çoğalsın,

3) Bununla beraber bir yıl zarfında nakledilecek enerjinin sabit olduğunu kabul edelim. (Gerilim düşmesinin maliyetini ihmal edelim).

Bu durumda işletme, tesislerini talebin artışına her yıl uyduramaz.

Şayet talebin artışı bir nakil hattının kapasitesine 8 yılda ulaşıyorsa ve bugün teçhizat optimum seviyede ise, 4 yıl sonra yeni bir hat inşa etmek gerekecektir. Bu dört yıl zarfında hat yetersiz, (sous-equipee) çalışacak müteakip 4 yıl zarfında, yeni hat yapıldığı İçin, sur-equipee duruma dönüşülecektir. Birinci dönemde teçhizat yetersiz olduğu için kayıplar yüksek olacak ve marjinal maliyet yükselecek, yeni hat yapılınca marjinal maliyetler birden düşecektir.

Ancak 8 inci yılda optimum aormal teçhizat seviyesine tekrar ulaşılacaktır. Bu durumda yıldan yıla değişen marjinal maliyete uygun flat tesbitl zor olduğundan, teçhizatın talebe intibak ettiği ortalama bir marjinal fiatı tarifeye esas almak gerekecektir. Burada arz'a ait bir özellik söz konusu olmaktadır.

Bu İzahattan m üncü bir prensibe ulaşırız :

Gelişme hafinde olan bir endüstrilde, marjinal maliyete uygun satış fiyatı, tesisin talebe intibak ettiği devredeki maliyete göre tesbit edilmelidir. Tesisatın optimum seviyede olduğu dügünülerek muhakeme yürütülmelidir.

Buraya kadar, enerji nakil hattından çekilen yükün yıl zarfında sabit kaldığını farzetmlşük. Şimdi bu faraziyeden ayrılalım. Tesisat optimum seviyede ise bir enerji nakil hattından çekilen enerjinin az olduğu zamanlarda marjinal maliyet düşük olduğu İçin tarifeler ucuz tesbit edilmelidir. Talebin fazla olduğu saatlerde tarifeler pahalı hale getirilmelidir.

Yük eğrisinin değiştiği yaz, kış, gece, gündüz gbi dönemlerde, marjinal maliyetler iniş, ve çıkışlar gösterdiği için satış tarifelerinin farklılaştırılması lâzımdır.

Enerji nakil hattı optimum seviyede farzedillrse, bu tarife sistemi dağıtım müessesesine zarar etmez. (II nd prensip gereğince) .

tgte bu noktada, en önemli prenslb ulaşırız.

Yük eğrilerinin İncelenmesi) (Bu eğriler az çok istikrarlı ise) mevsimlere ve saatlere göre değişen marjinal maliyetlere göre farklı sataş tarifelerinin uygulanmasını gerektirir. Çünkü yilm farklı dönemlerinde son birimin maliyeti değişir.

Buraya kadar muhakememizi enerji nakil hatları üzerinde yürüttük. Aynı düşünce tarzı elektrik santralleri için de yürütülebilir.

Sonuçlar :

Buraya kadar ki açıklamalar okuyucuların çeşitli İtirazlarına uğrayacaktır. Fakat konu yeni gelişmelere açıktır, tik tatbikatını Fransa'da vermektedir.

Marjinal teori sağlam prensiplere istinat etmektedir.

Maliyet fiyatına, daha doğrusu marjinal maliyet fiatma göre satış, müstehliklerin tercihlerini toplumun menfaatına göre yapmalarını sağlar.

Elektrik enerjisinin tüketiciye maliyeti, topluma maliyetine eşit olmalıdır.

Marjinal maliyet prensibini düşünürken bunu değişken masraflar ile karıştırmamalıdır. Tesisin talebe intibakı daima göz önünde tutulmalıdır.

Elâstik olayan tesislerin durumu dikkatle nazara alınmalıdır.

Marjinal maliyet prensibi hakkındaki bu açıklamalarımız yaz, kış, gündüz, gece, puant gibi dönemler için ayrı ayrı tarifeler uygulanmasını gerekil kılmaktadır. Bu prensiplere göre hazırlanmış Fransız (Yüksek Gerilim Tarifesi) ilişikte bilgilerinize sunulmuştur.

FRANSA'DA ELEKTRİK TARİFE SİSTEMİ (Yeşil TarUe)

Yüksek Gerilim Tarife Sistemi

I — Genel Esaslar :

Yeşil tarife sistemi, realitede, 4 tarifeyi kapsamaktadır :

— Genel Tarife — Destek tarifesi yahut uzun süreli faydalanma tarifesi. — Kısa süreli faydalanma tarifesi. Genel tarife, abonelerin büyük bir kısmını ilgilendirir. Bununla beraber aboneler kendilerine ait özel elektrik üretim tesisleri bulunmadığı takdirde, çeşitli tercihler yapabilirler.

Yukarıda gösterilen dört çeşit tarife hakkında aşağıda ayrıntılı bilgi verilecektir.

Her tarifeye uygun olarak aboneye fatura düzenlenirken başlıca İki unsurdan hareket edilmektedir.

— Sözleşme takatinin büyüklüğü ile ilgili olarak yıllık sabit bir prim (takat fiatı),

— Gerilimin nevi, bölgeler ve tüketim zamanlarına göre farklılaştmlmış bir enerji (kWh) fiatı. Mail yönden yüksek gerilimli enerji satışı toplam bir satış niteliğindedir. Satış

?

ELEKTRİK MÜHENDİSLERİ ODASINCA VİZE EDİLECEK

PROJELERDEN ALINACAK VİZE ÜCRETLERİ

TARİFESİ

a) İŞLETME RUHSATINA TABİ İŞ YERLERİ PROJELER :

1 — 10 HP. ye kadar 2 — 10 - 20 HP. yee kadar

10.— (TL.)

25.— »

3 — 20-50 » » »

§

4 — 50-100 » » » 5 — 100 ve daha fazlası

75.— »

â

b) CERYAN TALEBİ VE BİNA RUHSATI PROJELERİ :

Asgarî 10,— (TL.) olmak şartıyla

^

75 (KW) a kadar (75 KW DAHİL), kw basma 0,50 (TL),

75 » dan yukarısı için ilâve kw. başına 1,— (TL.)

j|

O SİNEMA VE TİYATROLARA AİT İŞLETME RUHSATI VEYA

CEREYAN TALEBİ PROJELERİ İÇİN :

1 — Açık Sinema ve Tiyatroları için 100.— (TL.)

2 — Kapalı Sinema ve Tiyatroları için 250.— »

3 — Cep Sinema ve Tiyatroları için 100.— »

d) ASANSÖR VE YÜRÜYEN MERDİVEN İŞLETME

RUHSATI VE ELEKTRİK CEREYAN TALEBİ

PROJELERİ İÇİN :

25.— (TL.)

e) PATLAMA TEHLİKESİ GÖSTEREN YERLERE

AİT PROJELER :

f) YILDIRIMDAN KORUNMA PROJELERİ İÇİN : 50.— »

f

g) TELEFON TESİSAT PROJELERİ İÇİN, TELE-

FON SANTRAL KAPASİTESİNE GÖRE HARİCİ

HAT BAŞINA :

5.— »

h) TİCARİ EVSAFTAKİ BELGELERİ : .

i) KİMLİK BELGELERİ :

10.— »

j) ORTA VE YÜKSEK GERİLİM TAAHHÜTNAME

TASTÎKİ :

"4'i

Not : Projelerde kurulu güç. toplam olarak gösterilecektir.

S8

hasılatı üzerinde % 10 oranında bir istihsal vergisi mevcuttur. Vergi dışı fiatlar bu yüzden % 11,11 oranında yükseltilmişlerdir. Bu vergi devlet tarafından vazedilmiş olup onun adına tahsil olunur. Tarifelerde görülen fiatlar bu vergiyi ihtiva eden fiatlardır.

— Takat tarifesi kW başına frank olarak ifade edilir.

— Enerji fiatı kWh başına centime/Frank olarak belirtilir.

1° — Sözleşme Takati :

a) Takat, müşterinin şebekeden enerji aldığı her teslim noktasında, sözleşmeye bağlanır. Tarife her bir teslim notasında ayrı olarak uygulanır.

b) Başlangıçta sözleşmeye bağlanan takat her zaman artırılabilir. Bu artırma en azdan % 10 luk dilimler halinde olur. Her takat artışı 5 yıllık yeni bir periyodu kapsar.

c) Her takat sözleşmesi, 5 yıllık bir bağlantıyı İfade eder ve her yıl zımnî olarak yenilenir.

Prensip olarak sözleşme yürürlükte iken takat azaltılamaz.

Sözleşmenin yürürlük süresinin amacı, E.D.F. in müşterilerin enerji ihtiyaçlarını karşılamak için giriştiği masraflara asgani bir rantabilıte sağlanmaktır.

2° — Tarife ile ilgili süreleri :

Yıl iki mevsime bölünmüştür.

— Kış . 1 Ekim — 31 Mart — Yaz : 1 Nisan — 30 Eylül

Bir gün 3 devreyi İçin alır :

— Puvant : Günde 4 saattir. (Pazar günleri hariç) yılın en yüklü olduğu Kasım - Aralık Ocak - Şubat aylarında uygulanır. Puvant günün şu saatleri arasında tesbit edilir.

Sabah saat 7-9 arası

Akş,am saat 18 -19 arası dır.

— Yüklü saatler (Heures Pleines) : Her gün saat 6 ile 22 arasıdır Pazar günleri hariçtir. Point saatler aynı şekilde hariç tutulmuştur.

— Zayıf yüklü saatler (Heures Creuses) : Pazar günü de dahil her gün saat 22 ile 6 arasıdır.

Her güne ait bu üç zaman perid'u ile iki mevsimi kombine ettiğimizde aşağıdakıö tarife periodu elde edilir.

Klektrik Mühendisliği 138

Sıra 1 2 3 4 5

Tarife Periodlan Puvant (P) Kışın yüklü saatler (HPh) Yazın yüklü saatler (HPe) Kışın zayıf yüklü saatler (HCh) Yazın zayıf yüklü saatler (HCe)

3° — Tarife Bölgeleri :

Fransa 23 tarife bölgesine ayrılmıştır. Her tarife bölgesine, ınterkonnekte sistem seviyesinde, bir tek barem tekabül eder.

Her bir bölge içinde, tevzi edilen enerjinin kesafetinin bir fonksiyonu olarak İllere göre değişen fiatlar uygulanır.

Dağıtım şebekesi seviyesinde toplam olarak 40 fiat baremi mevcuttur.

4° — Gerilim Tarifesi :

Her bir tarife bölgesi içinde, fiatlar enerjinin gerilimine göre farklılaştınlmıştır :

Aşağıdaki gerilim derecelerinin her birine ayrı bir gerilim tarifesi takabül eder.

225 150 63 15 yahut 225 90 30 5,5 kv

10 kV'dan aşağı gerilimler 5 kV'luk tarifeye,

10 - 30 kV arası gerilimler 15 kV'luk tarifeye tabidir.

II — GENEL, TARİFE :

Genel tarife, normal olarak EDF ten başka

enerji kaynağı olmıyan bütün abonelere uygulanır.

' -,

1° — Sözleşme Takatinin flati :

Halen genel olarak takat fiatı kW başına 56,55 Frenktır. Bu fait bütün Fransa'da aynıdır.

Abone sözleşme yaptığı takatta sonradan indirim yaptığı takdirde bir tenzilattan yararlanır. Diğer taraftan mukavele takatinin önemiyle ilgili olarak derecelendirilmiş bir indirimde uygulanır.

a) Takat kaydırması sebebiyle Tenzilât - Değiştirilmiş Takat : Çeşitli tarife period'larmda müşteriler farklı takat sözleşmesi yapabilirler. Muayyen bir perıod için yapılan takat sözleşmesi ondan sonra gelen sıraya geçme hakkını verir. Muayyen bir period açin sözleşmeye bağlanan takat, ondan önce gelen sıra için sözleşmeye bağlanan takata en azdan eşit olmak mecburiyetindedir. Bir Periodda ilâve sözleşme takati aşağıdaki tabloda verilen katsayılarla çarpılarak işlem görür.

Feriodlar

Puvant

Kığın yüklü saatler

Yazın » •»

Tazın »' »

Sıra u.Katsayı'

0,2

4 • 0,07

0,02

Takat hesabı aşağıdaki formül uyarınca hesap edilir Pr = Pı + 0,4 ( P j - P ^ + O ^ ( P 3 - P 2 ) •+•0,07 (P, - P s ) +0,02 ' ( P 5 - P 4 ) Misal olarak bir müşteriyi ele .alalım. .

Bu müşterinin faaliyetini puvant saatlerde daha az enerji -çekebilecek şekilde düzenllyeblleceğini farzedelım.

— Müşteri bu takatin tamamını puvant saatte kullanırsa her kW tam değeri ile hesaplanır.

— Eğer puvant saatteki ihtiyacını 200 kW'dan 150 ye indirir 50 kW'tı diğer perloda kaydı-

' rırsa şöyle olur : 150 + (50x0,4) =170 kW

: - müşteri 200 kw yerine 170 kw nın bedelini öder.

— Aynı müşteri kışın zayıf yüklü saatler için 100 kw ilâve güç isterse

. 150+ (50x0,4) + (100x0,07) =P 177 kw Müşteri 300 kw yerine 177 kw tüketmiş gibi hesap görür. (Bu durum sağlanan tenzilâtın nekadar büyük olduğunu göstermektedir. Tarife sistemi, aboneleri puvant saatler dışında enerji kullanmaya doğru teşvik etmektedir.)

..,.b) Takat Tarifesinde .Sınıflandırma:

Aşağıdaki tablo, takat dilimlerine uygulanan tenzilâtı göstermekdir.

Güş Dilimleri

tik 100 kw '

Müteakip. 200 kW

700 »

2000 »

7000 »

Daha büyük

İndirim .0 4% 8%. 12%

20%

2° — Sözleşme Takatmm Aşılması :

Takat kontrolü, aşımların bedelinin tahsil •edilmesi suretiyle sağlanır.

— Bir veya birden fazla 10 dakikalık entegrasyon' periodlu seyaçlar var3a (prensip olarak 1000 kw den az guç kullanan aboneler için), tesbıt edilen takat aşımları götürüolarak % 10 indirime tabiî tutulur. Tabiatıyle bu işlem faturanın tanziminden önce yapılır.

—I Eğer 10 dakikalık ıntegrasyon period'lu bir tek sayaç varsa (prensip olarak 1000 kw den

•*İO

fazla g-Üç kullanan aboneler için), günün sözleşme tekatını aşan üç sivri noktasının ortalaması esas 'takat olarak dikkat alınır.

"Sözleşme takatim aşan miktar, normal takat fiatıhın % 70 i ile çarpılarak fatura edilir.

3° — Aktif Enerjinin Hesaplanması:

Kwh fiatları bölgelere, tarife perlodlarına ve gerilim derecesine göre değişir.

örneğin, (Seine et Seine et Oise) bölgesinde, fıat baremi, kwh başına centıme olarak, 15000 voltluk bir gerilim için, aşağıdaki şekildedir.

17.77

saatler (H.P.h)

9,84

Saatler (H.O.h)

Saatler (H.P.e)

5,80

Yüklü Saatler (H.O.e)

4° — Reaktif Enerji tutarının hesaplanması :

Reaktif enerji, zayıf yüklü saatler dışında, her ay tüketilen aktif enerjinin % 601 oranındadır. Bu durumda takat birim fiatı ile enerji birim fiatı (kwh) uyuşur.

Eğer ayda tüketilen enerji % 60 oranını aşarca fazla (kVARh), yüklü saatlerdekl kWh fiatının 1/81 oranında fatura edlir.

' Yüzde 60 dan fazla reaktif enerji çekilmiyorsa (kVARh) başına, yüklü saatlerdeki kWh fiatmın 1/20 i oranında bir. tenzilât uygulanır. Bir ayda indirimden yararlanacak (kVARh) miktarı, ayni ayda zayıf yüklü saatler alışında tüketilen aktif enerji miktarının % 40 ını aşamaz.

III — DESTEK TARİFESİ VEYA UZUN SÜRELİ FAYDALANMA TARİFESİ :

Destek tarifesi, bir abonenin kendine ait bir üretim tesisi (Otoprodüktör) olmakla beraber, bir kısım ihtiyacını sistemden alıyorsa, bu ilâve elektrik enerjisine uygulanan bir tarifedir.

a) Bilindiği üzere, takat tarifesi, elektrik üretimi İçin yapılan sabit masrafların ancak bir kısmını karşılar. Diğer kısmı enerji (kwh) satışından elde edilen hasılatla karşılanır. Destek tarifeden yararlanmak isteyen abonenin durumu ise diğer aboneden farklıdır. Bu durumda sabit masrafların daha büyük kısmının takat satışından elde edilen hasılatla karşılanması gerekir.

Bu sebeple kendi muhtar üretim tesisleri yanında sistemden de enerji çeken aboneler için takat fıatlan genel tarifeden yüksek, enerji (kwh) fıatları ise genel tarifeden düşük tutulmuştur.

Elektrik Mühendisliği 133

b) Kendine ait özel enerji üretim tesisi buiunmıyan aboneler İçin, destek tarifesi, uzun süreli tüketim yapıldığında genel tarifeye nazaran" daha ucuz olabilir. Nitekim, sözleşme takatinin kullanma süresi yılda 3500 4000 saatlik süreyi aştığı takdirde destek tarifesi genel tarifeden daha ucuza gelir. Yılda 3500 - 4000 saatten fazla enerji çeken Dir müşteri günlük zaman periodlarını daha iyi doldurduğu için kwh fiatının genel ta-rifeye nazaran ucuz olması normaldir. Buna mukabil faydalanma süresi ortalama muşterininkınden daha fazla olduğu için ve şebekeyi fazla işgal ettiğinden bu aboneye takat tarifesinin daha yüksek uygulanması gerekir.

Genel tarifenınkınden farklı olarak, destek tarifede takat fıatları, tarife belgelerine ve gerilim derecelerine göre değişir. Meselâ 15 kv lik gerilim için (Seine et Seine-et-Oıse) bölgesinde takat fiatı halen 105 61 Franktır.

Genel tarifede olduğu gibi takat tenzilât ve indirimleri burada da aynen uygulanır.

Sözleşme takatinin aşılması ile ilgili hükümler burada câridir.

Desetek tarifesinde kwh flatlan, genel tarifeden daha düşük olarak, bölgelere, tarife periodlarına ve gerilimin miktarına göre değişir.

Destek tarifesine bir misal olarak, Parlste (Seine et Seinet Oise de) enerji flatlan, 15kv İlk gerilim için, aşağıda gösterilmiştir.

13,13

(Centlme olarak)

7,88

Kişm zayıf Saatler

3,56

5,22

3,05

IV — YARDIM TARİFESİ :

Yardım tarifesi bir müşteriye zaman zaman yetersiz bir otoprodüktörüne ilâveten enerji sağlıyan bir tarifedir.

İlâve olarak sağlanan takat için genel tarifedeki fiyatın 1/4 ü alınır. Bu suretle müşteri otoprodüktörün yetersizliğine karşı kendisini garanti etmiş olur. Bunun aksine olarak kwh fiatları genel tarifeye nazaran yüksek tesbit- edilmiştir. Bunun sebebi takat satışından doğan kaybın enerji satışıyla telâfi edilmesidir.

Elektrik Mühendisliği • 138

Yardım tarifesinde, takat fıatıarı, miktar arttıkça bir indirme tâbi tutulmaz. Bunun aksine, çekilen takat arttıkça, şebekeye daha fazla yük isabet edeceği için flatlar yükselir. Meselâ şebekeden, kendi tesisine ilâveten, fazla miktarda takat çeken bir müşteri terakki bir nisbe'tte yükselen bir bedel ödemek durumunda kalır.

Yardım tarifesinde takat fiatları bütün bölgeler açın 14,13 Franktır. Genel tarifenin çeşitli zaman perlodlan için uygulanan formülü ve indirim katsayıları burada değişik olarak uygulanır :

Nitekim bu nevi tarifede katsayılar şöyledir .

Kişm Puvant

yüklü Saatler

0,0

0,28

0,08

Takat fiatları 1000 kwh den sonra müterakki olarak artar. kwh fıatlan ise;

— Puvant satlerde genel tarifenin iki misli,

— Yüklü sattlerde (yaz ve kış için) genel tarifedeki fiatların %\80 oranında arttırılması suretiyle bulunan fiat,

— Zayıf yüklü saatler de genel tarifedeki fiatların aynen kabul edilmesi suretiyle bulunan flattır.

Meselâ, 15 kw için, (Seine ve Seine-et Oise) bölgesinde kwh fıatlan centim olarak şöyledir :

Yazın zaytf yüklü Saatler.

17,72

10,43

Kvarh fiatlan genel terifedekinin aynıdır.

V — KISA DÖNEMLİ FAYDALANMA :

Kısa dönem için genel şebekeden faydalanma halinde yardım tarifesindeki bazı fiatlar belirli bir indirime tabi tutularak uygulanır. Bu tarife özel bir enerji tesisine (otoprodüktör) sahip olmayan müşterilere uygulanır.

Kullanma süresi yılda 700 saati geçmediği takdirdee bu tarife genel tarifeye nazaran daha ucuzdur. Yardım tarifesinde bu süre 400 saat olduğu halde burada 700 saattir.

, Takat fıatı genel tarifedeki takat fiyatının dörtte biridir. Yani 14,13 Franktır.

k\Vh fiyatları ise şöyledir :

Puvant saatlerle genel tarifedeki fiatların - iki misli uygulanır,

Kışın yüklü saatler için genel tarifedeki enerji fiatları % 66 attırılarak uygulanır. Yazın yüklü saatlerde ise tarife •% 25 arttırılarak uygulanır,

Kıg ve yaz zayıf yüklü saatlerde ise genel tarifedeki kwh fiatlan aynen uygulanır. Bir misal olmak üzere, 15 kvlik gerilim

için,, (Seine et Selne-et-Olse) bölgesinde kwh fiatları aşağıda gösterilmiştir.

Kişm yüklü Saatler 16,33

Kişm zayıf Saatler 3,94

Yazm yüklü Saatler

7,24

Yazm zayıf yüklü Saatler 3,38

Yardım tarifesinin; takat indirimi, takat fiyatlarının müterakkilıği, reaktif enerji gibi konulardaki hükümleri burada da aynen uygulanır.

EOMAN ARANIYOR

Burkhart Gantenbein şti ve şki. Ankara bürosunda tdari ve Teknik İşlerde çalışmak üzere askerliğini yapmış' bir Elek. Y. Mühendisi veya Elek. Mühendisi yetiştirilmek üzere aranmaktadır.

Taliplilerin aşağıdaki telefonlara müracaatlan rica olunur.

Ankara ; tel: ,12,23 39 .VI,

İstanbul tel: 49 28 45

il.