ALMANYA'DA LİNGEN ATOM SANTRALİ

UDK : 621.311.2.

Almanya'da Lingen Atom Santralı{i]

Nükleer enerji, elektrik enerjisi üretiminde, gün geçtikçe artan bir ölçüde rol oynamağa bağlamıştır, öyle anlaşılıyor ki yakın bir gelecekte elektrik enerjisi İhtiyacının büyük bir kısmı, atom santrallarında üretilecek elektrik enerjisi İle karşılanacaktır.

Atom santrallan tesisinde ön saflarda bulunan Almanya'da halen İki atom santralı faaliyet halindedir. Bunlara İlaveten yedi atom santralının daha inşasına başlamıştır. Bunlardan biri olan, L i n g e n şehri yakınında, 1964 yılında kurulmasına başlanan ve inşası bu yıl tamamlanacak bulunan, 242 MW gücündeki atom

Çeviren : Fuat ÜNVER Etibank santralının, ana hatlarile incelenmesi, bize atom santrallannjn bu günkü durumu hakkında yeterli bir fikir verecekür.

Santralın tesis durumunu belirten plân şekil 1 de görülmektedir. Yan yana duran reaktör ve artıkları toplama binaları ile bunların arasındaki bağlantı koridoru ve katı maddeler deposu, radyo aktif ışınların kontrol altında tutulmakta olduğu alan içinde bulunmaktadır. Santralda bu alana girmek veya buradan dışarı çıkmak, usulden olduğu üzere, belli bazı kayıtlara tabidir. Bundan maksat, bir taraftan tesisin bu kısmında çalışan personelin korunmasını sağla-

Şekil 1. Santralrn tesis plânt

1 — Reaktör binası 2 — Kalıntı toplama binası 3 — Makinalar binası 4 — Isıtıcı binası 5 — Baca tabanı 6 — İşletme binası 7 — Soğutma kuleleri pompa binası 8 — Katı maddeler deposu 9 — Soğutma suyu pompa binası 10 — Yağ pompa binası (1) aAtom und Btrom» mecmuasının Temmuz/

Ağustos 1966 tarihli 7/8 sayısından alınmıştır.

11 — Ağır yağ tankları 12 — Hafif yağ tankları 13 — Az kükürtlü ısıtma yağı tankı 14 — Kapıcı binası 15 — Yedek parçalar deposu 16 — Soğutma suyu geliş boruları 17 — Soğutma suyu gidiş boruları 18 —' Soğutma kuleleri 19 — Demir yolu 20 — Kara yolu (giriş)

maK taiğe'r .tarSftan aktivitenin santralın diğer kısımlarına taşınması İhtimalini önlemektir. Santralli! bujkı|mînnıfdafınd?£ kafi^n}^rîe^nde çalışan personel, diğer santrallarda olduğu gibi hareket ederler.

Korunma, alanı dışında kalan diğer ana tesisler ayrı bir binalar bloku halindedir.

Reaktör Binası :

Nükler tesisatın kalbini ..teşkil eden reaktörün (su kaynatma reaktörü) bulunduğu • bina, gaz, . sızdırmıyacak ;) şekilde, birb.irine kaynak edilmiş çelik saçlardan, silindir biçiminde, yapılmış; altı ve üstü, yarım, küre şeklinde takkelerle kapatılmış .bJ^,,basınç kabuğu içine alınmıştır (Şekil 2). Bu binaya ancak, içerdeki basıncı dışarı kaçırrruyan^ kapalı koridorlardan girilebilmektedar.,,Kab,uğun, filindir biçimli gövdesinin çapı 30 (m. yüksekliği 6(3 m. dlr.

Işınların dışarı sızmasını önlemeyi destekleme maksadj -ile, kabuk, ayrıca dıştan beton bir gömlekle örtülmüştür. Beton gömlek, çelik kabuğu nl'çinde, bir anzâ neticesi meydana gelecek basınç yükselmesinde, kabuğun serbestçe genlşllyebilmesinel imkân verecek durumdadır. S ^ 1 1 ^ İ'Sİ b e t ^ Ş * Wm%$ ^Şhn&M IbpşhVk, bir aspiratörle emilmekte; yanı burada belli derecede bir vakum sağlanmaktadır

Reaktörü çalıştıran personel içeriye, toplama binası ve aradaki bağlantı koridorundan geçerek girmekte'di'r; koridoT" 1*5,0' m. kotundadır.

Malzerrii! ve' bilhassa yaftı'i 'nakliya'tı için, İç

çapı 3,3 m. 'olan 32,0 m. kütundaki bir koridordan faydalanılmaktadır Bu malzeme nakli koridoru diğer taraftan, d'işarifa1'bulunan, 75 tonluk krenll bir iskeleye ka&Lr uzanmaktadır.

Kren.rkara ve demir; -yolu.jle^rtibat sağlamaktadır.-, Bu .»koridorlardan .[.başka; ,tehlike anında

personelin, faydalanacağı,, 3,0-,m. kotunda bir

koridor ,daha bulunmakta, ,, bu ^ko^ridor binanın

temel, boşluğuna çıkmaktadır.. .,

,

Nüklfeer tesisin esas kısmı ile reaktördeki, basınç altında bulunması' gerekli yardımcı nükler tesisler reaktör binasında bulunmaktadır. Bunlar esas. itibarile reaktör ve basınç kabuğu, primer devre ve dolaşım tesisleri, yaftıt, deposu ve yakıt değiştirme yeri, primer' temizleme yeri,

^ "İ — Reaktör basınç kabuğu > „ _fc_. -2^— Buhar transformatörü"1 '

3^ — Cebrî1 dölaşim pompaları 4 — Malzeme kapalı koridoru

5 — Yardımcı ^koridor

6 — Kren,1— -

"7 — Îna2üfle'r*toplama taiıkı *

-8 — Aktifler -toplama kabı

9— 11^.—

pKHirH^k^agbâzıî:-i,^rı,nv^;hrtı>zını-.-düşürme

tesisi

10 — Kumanda çubukları çalıştırma

sistemi

12 — Personel koridoru

13 — Havalandırma boruları

14 — Çekirdeğe su püskürme pompası

15 — Çamur pompası

16 — Yakıt elemanı depo havuzu

17 — Ayırıcılar depo havuzu

18 — Suya .boğma yeri

Şekil 2. Reaktör binası (dikine kesit) 12

bogta çalışmada soğutma tesisatı, yardımcı soğutma tesisatı ve inaktlf sekonder doymuş buhar üreten buhar transformatörleridir. Reaktör binasında ayrıca, sürekli dolaşımları ve i^letmo durumlarını, ana kumanda tablosundan, uzaktan kumanda ve kontrol için gerekli çeşitli tertibat İle işletme, bakım, revizyon ve yakıt değiştirme için lüzumlu kaldırma araçları bulunmaktadır.

İşletme ve yardımcı araçlarla ilgili borular İle enerji, kumanda ve ölçü kabloları, gaz sızdırmaz geçitlerden geçirilmektedir. Bir tehlike anında su, buhar ve hava borularındakl vanalar otomatik olarak kapanmakta ve bu suretle reaktörden çıkması muhtemel aktif maddenin yayılması önlenmektedir. Boru ve kabloların bir kısmı yer altı kanalından bir kısmida yer üstünden, bağlantı koridorundan geçirilerek toplama binasına yahut ısıtıcı binasına alt boru köprüsü üzerinden reaktör binasına getirilmektedir.

Kalıntı Toplama Binası :

Reaktör binası temeli üzerinde bulunmayan - çürük gaz tesisatı gıb' - yahut reaktör basınç kabuğunun içinde tesis edilmemiş olan büyük bir kısım nükler yardımcı tesisat bu binadadır. Binanın içi, bir havalandırma tesisatı yardımile sürekli olarak temiz hava ile havalandırılmakta ve dolayısıyle içerdeki havanın (basıncında çok hafif bir düşüklük meydana gelmektedir.

Bu binanın bitişiğinde, binanın bütün boyunca yükselen laboratuvar katlan bulunmaktadır Toplama binasına ve bu binanın içinde bulunan kontrol tesisine laboratuvarlar tarafından geçilerek ulaşılmaktadır. Toplama binası ile reak tör blcası ile reaktör binası arasında bir geçi*

bulunmakta, ikisi arasuıdakl boru ve havalandırma bağlantıları . buradan, geçmekte ve 15,0 m. kotunda, _ reaktör binası personel geçidine buradan bir bağlantı bulunmaktadır.

Reaktör binası ile toplama binası arasında, müstakil durumda bir suya "boğma suyu deposu yer almıştır. Bu depoda, icabında, reaktör basınç kabuğunun üst kısmını suya boğmak için kullanılacak, tuzlardan tamamen temizlenmiş ve hazırlanmış su bekletilmektedir.

Katı Maddeler Deposu :

Reaktör binası ile soğutma kuleleri arasında bir katı maddeler deposu öngörülmüştür, işletmeden intikal eden katı radyo aktif kalıntılar burada depo edilmektedir, işletme İçindeki yollardan ulaşılabilmekte olan bu depo, zararlı ışınlarm yayılmasına karşı perdelenmiş ve gerekli kaldırma ve taşıma araçları ile teçhiz edilmiştir.

Isıtıcı Binası :

Bu binada esas itıbarıle ısıtıcı ve yardımcı tesisatı ile yardımcı kazan, yedek dizel elektrojen grubu ve sekonder besleme suyu pompaları bulunmaktadır Isıtıcı Reaktörden gelen 950 t/h lık doymuş buharı 260°Cden 536°C ye ısıtmaktadır. Reaktör binasından gelen doymuş buhar buraya, 26,0 m kotunda bir köprüden geçen buhar borusu .ile ulaştırılmaktadır.

Makinalav Binası :

Isıtıcı binasının önünde bulunan makinalar binasında türbojenatorler ve yardımcı tesisatı ile on ısıtıcılar ve ısıtma merkezi yer almaktadır Makinalar binasının batı tarafında, personel İçin soyunup giyinme ve yıkanma yerleri ile bürolar bulunmaktadır (Şekil 3).

Şekil 3. Makinalar binam, işletme binası ve baca tabanı (dikine kesit).

1 — Makinalar binası 2 — ön ısıtıcı 3 — Türbin 4 — Kondansatör

5 — Soğutma suyu gelişi 6 — Soğutma suyu çıkışı 7 — Kumanda dairesi

8 —• Kumanda dairesi yardımcı odası

9 — Tuzları tam temizleme tesisi

10 — işletme binası ışık aralığı

11 — Besleme suyu deposu 12 — Isıtıcı binası 13 — işletme binası 14 — 380 V salt tesisatı 15 — 6 kV salt tesisatı 16 — Atelyeler 17 — idare odaları 18 — Baca

Makinalar binası ile ısıtıcı binası arasında, generatörün bag tarafından başlıyan bir demir yolu bağlantısı vardır. Binada, boydan boya çalıgan 75 t. tık bir kren bulunmaktadır. Generatör şasisinin montajında ayrı bir kaldırma sehpası kurulması gerekmiştir.

İşletme Binası

Türbin katı seviyesinde bulunan işletme binasında (şekil 3) kumanda dairesi ve yardımcı üniteleri, salt tesisatı, atelyeler, ısıtma ve havalandırma tesisatı, telefon santralı gibi yardımcı teknik tesisat bulunmaktadır. ± 0,0 m. kotunun üstünde ve altında tuzları tasfiye tesisatı, maMna atelyesl ve yedek parça deposu öngörülmüştür. Kumanda dairesinin üstünde idarî ve sosyal servisler yer almaktadır. Binanın batı tarafında, makina ve işletme daireleri personeli ve diğer İhtiyaçlar' için merdiven ve asansörler bulunmaktadır. Binanın kuzey doğu köşesinde bulunan ikinci bir merdiven sosyal servislerin ve ısıtıcı dairesinin ihtiyaçlarını karşılamaktadır. ± 0,0 m. kotunda ayrıca, reaktör su pompalarının motorlarına ait kumanda tertibatı yerleştirilmiştir.

Isıtıcıda kullanılan ağır yağı depo etmeye yanyan ağır yağ tankları İle, uygunsuz hava şartlarında yine ısıtıcı da kullanılan hafif yağı depo etmlye yanyan yardımcı yakıt tankları ana binaların güney tarafındadır. Yağların naklinde demir yolu tankerlerinden ve sekiz vanalı bir boşaltma tertibatından faydalanılmaktadır, icabında kara yolu tankerlerinden boşaltma yapabilmek üzere, İşletme binasının güneyinde İkinci bir yakıt boşaltma yeri öngörülmüştür.

Türbin kondanserlerinin İhtiyacı olan soğutma suyu, kanalda tesis edilmiş bir su ağzından alınmaktadır. Ağızda mekanik tasfiyeden geçen su, ana soğutma suyu pompaları ile kondanserlerden çıkan su doğrudan doğruya kanala verilmektedir. Kanalda- suyun azalması veya normalin üstünde sıcak olması halinde, soğutma kuleleri devreye sokulur. Bu takdirde kondanserlerden çıkan ısınmış su, duruma göre, ya kısmen kanala verilip kısmen soğutma kulelerine gönderilmekte veya tamamen su kulelerinden geçirilerek tekrar soğutma suyu olarak kullanılmaktadır. Santralın diğer bazı kısımlarının soğutma suyu İhtiyacı, ayrı yardımcı pompalar yardımıyla karşılanmakta, ihtiyaç duyulan daha yüksek basınçlı su, ana su şebekesinden alınıp yüksek basınç pompalarından geçirilerek elde edilmektedir.

Garajla birlikte yedek parça anbarı, kapıcı binası ve sağlık merkezi gereken yerlere yerleştirilmiştir.

Kapalı DevreU Dolaşımlar :

önemli kapalı devreli dolaşımların ana hatları şekil 4 deki planda görülmektedir. Prlmer kapalı devrede İki buhar transformatörü, iki alt soğutucu ve gereğince paralel dögenmlş boru hatları bulunmaktadır. Reaktörde iki mecburi dolaşım devresi vardır. Tam hazırlanmış hafif suyun buharı ve kondenzasyon suyu, primer devrede, basınç deposu İle buhar transformatörleri arasındaki seviye farkı tesirile tabii olarak dolaşmakta ve bu dolaşım hızı her yük durumu için yeterli olmaktadır. Sekonder devre, primer devreden farklı olarak, buhar transformatörünün karakteristiği üzerinden, türbin önünde, çeyrek yükte 59 atuden tam yükte 42 atuye kadar değişebilen basınçlı sistemde çalışmaktadır. Sekonder devrede buhar, transformatörler ve ısıtıcı üzerinden türbine, oradan kondansere gitmektedir. Kondanserde yoğunlaşan buhardan meydana gelen kondenzasyon suyu, kondenzasyon suyu pompaları tarafından, beş kademeli ön ısıtma tesisatından geçirilerek, degazörlü besleme suyu toplama deposuna basılır. Sekonder devre, sekonder besleme suyu pompaları ve, reaktör binasında yerleştirilmiş bulunan, primer devrenin alt soğutucularından geçerek buhar transformatörlerinde tamamlanır.

Ayarlama (regülasyon)

Primer devredeki ayar tertibatının görevi, primer devredeki basıncı 72 atüde sabit tutmaktır. Bu ayarlama, .basınç düştüğünde kumanda çubuklarını dışarı doğru çekmek ve mecburi dolaşım miktarını arttırmak, basmç yükseldiğinde bu işlemin tersini yapmak suretlle sağlanır. Ayar kumanda çubukları elektro - hidrolik bir düzenle tahrik olunmakta, elektrikli kısım ayarlamayı kademesiz olarak sağlamakta, elektrikli kısımdan tamamen bağımsız olarak çalışan hidrolik kısım, bir arıza anında derhal harekete geçmektedir (Reaktör seram). Cebri dolaşım sağlıyan pompaların dönme sayıları, birbirinden ayrı yerleştirilmiş, araya bağlı ayar kaplini üç fazlı motor generatör grupları tarafından ayarlanmaktadır. Cebri dolaşım pampaları, normal üç fazlı kısa devre motorları ile çalıştırılmaktadır.

Sekonder kapalı devre, buhar transformatörleri içinde sabit bir su seviyesine göre ayarlanmaktadır. Elektrik motorları ile çalıştırılan sekonder besleme suyu pompalarında bu ayarlamayı yapacak düzen mevcuttur. Bundan başka ısıtıcı çıkışında da, değişik çıkış sıcaklıklarına göre, geçen miktarla bağımlı bir ayarlama yapılmaktadır. Geçen buharın mikdarile değişmekte olan bu çıkış sıcaklığının ayarlanması ile, iki bölümlü ısıtıcının bölümlerini se-

980 I 11 îtimi

216M«(tM-mık)]fag1

2«IB0M¥A

Şekil 4. Bağlantı durumu plûnı

1 — Reaktör 2 — Sekonder buhar üretici 3 — Kondenzasyon suyu soğutucusu 4 — Dolağım pompalan 5 — Isıtıcı 6 — Türbin 7 — Generatb'r 8 — Kondanser 9 — Kondenzasyon suyu pompası

10 — ön ısıtıcı 11 — Besleme suyu pompası 12 — Çıkış transformatörleri 13 — îç ihtiyaç transformatörü 14 — Primer temizleme 15 — Boşta çalışma soğutucusu

16 — Yakıt havuzu 17 — Yakıt havuzu soğutucusu (temizleyicılı;

ri-paralel bağlamak suretlle, az yüklerde daha, ısıtıcı borularının her zaman yeter derecede soğutulması sağlanmaktadır. Kondanserlerde (su seviyesi) ve ön ısıtıcılarda, termik santrallarda olduğu gibi yapılan ayarlamalarla sekonder ana devredeki ayarlama tamamlanır.

Sabit Basınçlı Çalışma :

Bu çalışma durumunda güç ayarlama sistemi, sınır basıncı ayarlayıcı olarak çalışmakta ve türbin önünde taze buhar basıncın) sabit tutmaktadır. Bu ayarlamada, dış şebekeden gelecek etkilerin, primer devre üzerine tesiri çok az olur.

Frekans Ayarlamalı Sabit Basınçlı Çalışma :

Güç ayarlama sistemi burada da sabit basınç h çalışmada olduğu gibi çalışır. Ancak burada

ayrıca, şebekedeki frekans sapması, tesbit edilen değerin (mesela 0,1 Hz) üstüne çıkacak olursa, bir frekans düzengeci aracile de ayarlama yapılır.

Güç Ayarlama :

Burada, ön görülen güçler, değiştirilebilen güç değiştirme hızlan yardımile ayarlanır. Buna İlaveten, santralın, şebekenin frekansını düzeltme İşine katılacağı nisbet dahilinde, bir frekans düzelticide ayarlamaya karışabilir. Frekans tesirinin ortadan kalkması halinde, turbogeneratör, dönme sayısı ayar devresi statiğinin çerçevesi dahilinde, şebekenin frekans değişmelerine göre hareket eder.

Değiştirilebilen güç ayarlama hızı, hız değişme sırasında güç, beher dakikada anma gücünün % 6 sjndan fazla düşmeden, kademeli güç

ayarlamalarına İmkân vermektedir. Burada güç değiştirme . m z ı hem sabit bir basınç ve hem de sabit bir sıcaklık derecesine ayarlanmakta olan primer devrede bir zorlanma ile değil, ısıtıcı sekonder boru hatları ve türbinle İlgili , termik zorlanmalarla sınırlanmaktadır. Şu halde atom santrallannda ulaşılabilen yük değiştirme hızlan, diğer santrallarda uagılabilenlerle rahatça kıyaslanabilecek durumdadır.

Primer Su Sistemi :

Reaktörün muhtelif güçlerinin her birine ait buhar kabarcıkları, buhar ve dolaşan su miktarları birbirinden farklı olmaktadır. Reaktör, mümkün mertebe sabit kalan belli bir su seviyesinde çalıştırılmakta olduğundan, primer suyun, durumun icabına göre, azaltılması veya çoğaltılması gerekmektedir (Şekil 5), Depo olarak degazörlü bir primer su kabı kullanılmakta ve buradan alınan su, besleme suyu pompaları vasıtasile, basınçlı yıkama (lavaj) suyu olarak, sürekli bir şekilde reaktöre gönderilmektedir. Bu su İle, bir ayar merkezinden geçirildikten sonra, ilave suyu olarak primer devre de beslenmektedir. Reaktör basınç kabındaki su seviyesi yükselmeğe bağladığında ve primer sistemde bir su fazlaljğı meydana geldiğinde, primer su tasfiye tesisatından, primer su kabına tamamlayıcı su gelir. Tüm primer kondenzasyon suyu miktarının takriben % 3,3 ü kapasitesinde olan primer su tasfiye tesisatı, dolağım devresine paralel bağlı durumda çalıştırılır, içinde yüksek basınçlı filtreler bulunan tasfiye tesisatı, primer devredeki suya 0,5 ppm lik (Alman normu) saflık sağlamaktadır. Mümkün olan kirlenmenin derecesini küçük tutabilmek için, primer devrenin buhar ve kondezasyöu suyu boruları özel malzemeden (VA-Malzeme) yapılmış veya bu malzeme İle kaplanmıştır.

Boşta Çalışmada Soğutma :

Bütün diğer atom santrallannda olduğu gibi, sürekli »sı alınması problemi burada da mevcuttur. Santralın çalışması sırasında, primer devre için lüzumlu ısı düşmesini sekonder devre karşılar, işletmenin İlgili soğutma yerlerinde soğutmayı ve bu arada türbin kondenserlerlde buharın yoğunlaştırılmasını, mevcut ana ve yardımcı soğutma sistemleri sağlamaktadır. Burada, reaktör durduğu zaman beliren ısının miktarı, azaltılmış olmakla beraber yine göz önünde bulundurulmuştur. Sekonder devreye ısı aktarılması mümkün olmaması halinde, «ard parçalanma ısısı» primer kapalı devresinde müsade edilemiyecek bir sıcaklık yükselmesi ve dolayıslle müsade edilemiyecek bir basınç artması meydana getirmektedir. Bu ısının alınması için, emniyetli ve yeter büyüklükte bir «boşta çalışmada soğutma tertibatı» tesis edilmiştir. Bu tertibat reaktör suyunu 50°Cde tutmakta ve bu suretle reaktör basınç kabını açabilmek ve açık bırakabilmek mümkün olmaktadır. Bu tertibatı her zaman kullanmağa hazır durumda olabilmesi için, santralın, arıza halinde ceryan veren tesisatına bağlanmıştır.

Arıza Halinde Yardımcı Soğutma :

Bu tertibat, ağır bir tehlike anında; örneğin borulardan birinin patlaması yahut başka sebeble reaktör dairesinde buhar fışkırması halinde, oto-

^ ^ . A^ Çutr*uvki*9ın0«1

^ M t c b u r ı dolaşım

Prırnır d«vr« — Stkondcr davr«

Şekli 5. Sistemler bağlantı plânı

Elektrik, Mühendisliği .142

matdk olarak veya bir kimsenin kumandaslle derhal harekete geçer ve İhtiyaca göre binanın ilgili yerlerine veya reaktöre yahut her İkisine birden su püskürtür. Bu soğutma tertibatı sayesinde, bir boru patlamasında; yani reaktör için soğutucu madde eksikliğinde doğacak neticeler tehlike sınırları dışmda tutulmakta ve reaktör dairesinde meydana gelecek üst basınç derhal ortadan kaldırılmaktadır. Reaktör dairesi ve reaktörün, tehlike anında bu tertibat tarafından soğutulması İçin gerekil su, İlk anda, primer su deposunda, suya boğma suyu deposundan ve İcabında sekonder su deposundan alınmakta ve ayrıca, temizlenmiş yardımcı soğutma suyundan da faydalanılmaktadır.

Talat Depolamada Soğutma :

Yakıt artıkları su altında saklanır ve yakıt değiştirme su içinde yapılır. Yakıtların, çeşitli sebeplerle depoda bulundurulması sırasında, kaçınılamaz halde meydana gelen ısının göz önünde bulundurulması gerekir. Bu ısının alınması için,

«yakıt depolamada soğutma tertibatı»na İhtiyaç vardır. Bu tertibat, ısı alma yanında ayrıca ışınlan perdeleme vazifesi de görmekte olan depo havuzundaki suyu soğutmaktadır. Su, pompalar yardımile sürekli bir dolaşım halinde tutulur; bu sırada soğutulur ve ayrıca, temizlenmek üzere bir basınçlı filtreden geçirilir.

Tuzları Tasfiye Tesisatı:

Primer ve sekonder devreler İçin lüzumlu besleme suyunu hazırlamak üzere, her bölümünden takriben 20 m'/h su geçirilebilmekte olan iki bölümlü bir tuz tasfiye tesisatı ön görülmüştür. Ham su olarak, İnşa yerinde açılan kuyulardan alınan su kullanılacaktır. İki rejenerasyon arasındaki kapasite 480 m» dür; yani tam yükte her bölüm, hiç ara verilmeden 24 saat çalıştırılabilecektir.

Kondenzasyon Suyunu Hazırlama :

Sekonder devre için, turbogeneratör anma yükünde çalışırken beher saatte meydana gelen

Su ihzar) blno»ı

W

Şekil 6. Su ihsan gemast

1 — Inaktlf toplama tankı 2 — Inaktif su muayene ve toplama kabı 3 — Çamur 4 — Çamurlu su toplama kabı 5 — Mekanik filtre 6 — Çamurlu su muayene ve toplama kabı 7 — Konsantrasyon toplama kabı 8 —• İlâve suyu kabı 9 — Suya boğma suyu 10 — Suya boğma suyu kabı 11 — Aktif madde toplama kabı

12 — Pis su toplama kabı

13 — Fütre

14 — Aktif su muayene ve toplama kabı

15 — Reçine toplama kabı

16 — Aktlvltesi giderilmiş pis su kabı

17 — Evaporatör - toplama kabı

18 19

——•:

Yardımcı Soğutma

buhar suyu

evaporatörü

20 — Damıtılmış su toplama kabı

21 — Konsantrasyon toplama kabı

22 — Nötrleştirme kabı .

çürük buhar miktarının % 50 sine tekabül eden güçte bir kondenzasyon suyu getirme tesisatı öngörülmüştür. Tesisat ana kondenzasyon suyu devresine, ön ısıtıcıya giriş, yerinin önünde bağlanmış durumdadır. Kondaserlerin yapısı, bir saatlik anma buhar miktarının en az % 50 si yogunlaştırıldığı sürece, temizleme tesisatının sürekli olarak tam verile çalışmasına imkân verecek durumdadır.

Yardımcı Türbin :

Buhar transformatörlerinin, ısı düşürme amacile sekonder su ile beslenmesini, santralda elektrik ceryanının tamamen kesilmesi halinde dahi ayakta tutabilmek için, küçük bir buhar türbinile çalışan bir yardımcı su pompası öngörülmüştür. Türbin yardımcı buhar şebekesinden beslenmektedir. Yardımcı buhar şebekesi buharını, türbine yol verme sırasında . hafif yağla çalıştırılan yardımcı kazandan, normal çalışma sırasında ana türbinin ara buharından ve arıza anındada, buhar transformatörleri ile kızdırıcı arasındaki doymuş buhar hattından almaktadır.

Artıkları Toplama ve Depolama :

işletme sırasında, santralda radyoaktif artıklar ve yan ürünler meydana gelir. Bunlar ya zararsız duruma getirildikten sonra havaya veya suya atılır veyahut sıvı veya katı durumda santraJdakl depolarda saklanır.

Depoda sıvı veya katı durumda saklanacak artıkları, esas itlbarile konsantrasyonlar İle su ve gaz getirme tesisatındaki filtreler aktif hale gelmiş filtre maddeleri teşkil eder. Bundan başka, işletme içinde aktivite bulaşmış eşya, alet, edevat veya giyim eşyası ile nükleer tesisattan sökülen, arızalanmış veya lüzumsuz hale gelmiş parçaların, da depolarda saklanması gerekir. Sarfedilmlş, kumanda' çubukları ile yerlerinden çıkarılan zehirlenme şeritleride depoda saklanacaklar arasındadır. Bunların saklanmasında, toplama dairesinde veya katı maddeler deposunda bulundurulan, gereken büyüklükte ve ışınlara karşı perdelenmiş kaplardan faydalanılır. Nükler tesisattan gaz veya sıvı durumunda gelen artıklar bir- toplama veya temizleme işlemine tabi tutulur.

Pis Gazların Atılması:

Reaktörün çalışması sırasında meydana gelen pis gazlar, daha çok bulundukları, prlmer su kapları ve buhar transformatörleri gibi yerlerden alınır ve pis gaz artma tesisatına gönderilir (Şekil — 5). Esas itlbarile rekombinatörlerden, hız düşürücü kanallardan ve filtrelerden meydana gelmekte olan bu tesisat, İçinden geçirilen gazların aktiviteslni, zararsız duruma gelinceye kadar düşürmektedir. Bu tesisat, yakıt elemanlarında meydana gelecek bir arızada dahi çalışmayı devam ettirilebilecek derecede büyük tutulmuştur. Aktif maddelerden yeter derecede temizlenmiş pis gazlar, bacanın içinden geçerek yükselen bir boru vasıtasile, 150 'm yüksekten atmosfere atılır. Baca içinden yükselen diğer bir boru ilede, ısıtıcının baca gazları dışarı atılmakta ve bu suretle, esasında yeter derecede olan baca çekmesi daha kuvvetli olmaktadır. Bu baca gazı borusuna, reaktör ve taşıma dairelerinden gelen baca gazı boruları da bağlanmakta ve bunun neticesi boruya verilen gazların konsantrasyon azalmaktadır.

Pis Suların Atılması :

Santralın çalışması veya durması sırasında •meydana gelen radyoaktif veya radyoaktif olması muhtemel sjvı maddeler, bir pis su atma tesisatına gönderilir (Şekil — 6). Bu tesisat pis suların, pislenme durumuna göre kullanılmak üzere, üç kısma ayrılmıştır. Atmada şu pis sular bahis konusudur :

1 — Çokça miktarda katı maddeler ihtiva eden, radyo aktif olmıyan veya çok az radyo aktif olan sular,

2 — tçinde erimiş durumda radyoaktif maddeler bulunan çok az katı maddeler İhtiva eden sular,

3 — îçlnde radyoaktif ve katı maddeler mevcut olan sular.

Bu suların atılmasında herbiri içi tesisatın ilgili kısmında faydalanılır. Toplamadan sonra içinde katı maddeler kalmıyan ve radyoaktivitesi yok olan sular, muayene kaplannda kontroldan geçirildikten sonra ya tekrar tamamın tesise iade edilir veya ihtiyaçtan fazlası santraldan çıkan soğutma suyuna verilir.

Turbugeneratör :

Reaktörde ve ısıtıcıda serbest duruma getirilen ısı enerjisi, tek milli Kondenzasyonlu - Turbogeneratör aracıyla elektrik enerjisine dönüştürülür (Şekia — 7).

Türbin bir yüksek basınç, İki paralel alçak kademeledir. Türbinin İmâlinde soğutma suyu sıcaklığı 15°C, kondansatör basıncı 0,042 atu (abs.) olarak alınmıştır. Ancak soğutma suyu sıcaklığının 21°C ye yükselmesi halinde dahi türbin tam güçle çalışabilmektedir. Çürük buhar, çapraz yerleştirilmiş iki kondanserde yoğunlaştırılmaktadır; soğutma suyu kondanserlerden paralel geçmektedir. 360 MVA güçlü, 21 kV çıkış gerilimli, üç fazlı senkron generatör

Şekil : 7 — Turbogeneratör.

türbine doğrudan doğruya bağlıdır. Generatörün statoru su rotoru İse 4 atü. (abs) basınçlı hidrojen ile soğutulmaktadır. Turbogeneratörün dakikada dönme sayısı 3000dir

Kumanda Dairesi :

Merkezi kumanda dairesi, işletme binasında makına dairesi kotundadır (Şskü — 3). Santralın çalışması ile ilgili tesislerin kumandası, gözlemi ve ayarlamaları buradan yapılmaktadır. Üç teknisyen tarafından idare edilmekte olan kumanda

dairesinde reaktör, buhar transformatörleri, ısıtıcı, turbojeneratör, ön ısıtıcılar, yardımcı tesisler ve iç elektrik İhtiyacı ile ilgili çeşitli kumanda ve ayar terbltatı bulunmaktadır. Transistorlu açıp kapama tertibatından geniş, ölçüde faydalanılmıştır.

Santralda öngörülen tehlike bildirme, karşılıklı, anlagma ve telefon tesislerinin ölçüsü, işleri mümkün olduğu kadar az personelle, büyük bir emniyetle yürütmeye imkân vermektedir.

Santrala ait teknik değerler :

Net elektrik gücü Bürüt elektrik gücü Generatör gücü Güç faktörü Generatör çıkış, gerilimi Türbin yapısı Kondanser basıncı Turbogeneratörün dönme sayısı Soğutma suyu sıcaklığı Soğutma suyu dolaşımı Termik reaktör gücü

240 MW 252 MW 260 MW 0,7 21 kV 1 YB, 2 AB Kademeli 0,042 at (abs.) 3000 D/dak. 15°C 33000 mVh 514 MW

Reaktör çıkışında buhar durumu :

Basınç

Buhar mıkdarı

Reaktör yakıtı

Uranyum mikdarı

Garanti edilen yanma

Ortalama zenginleştirme

Termik ısıtıcı gücü

' '•

Isıtma ağır yağının ısı değeri

72 at (abs.)

286°C 980 t/h

UO2 36,3 t 16000 MW d/t % 2,19 (ağırlık) U 235 216 MW 9700 kcal/kg

Tam yükte türbin önünde buhar durumu :

Basmç

42 atü. (abs.)

530°C

Sarfiyat

890 t/h

Elektrik Mühen i İsliği 142