Dünya Nükleer Endüstri Durum Raporu 2024 Türkiye Sunumu

DÜNYA NÜKLEER ENDÜSTRİ DURUM RAPORU 2024 (WORLD NUCLEAR INDUSTRY REPORT 2024)

TÜRKİYE SUNUMU

Nedim Bülent Damar TMMOB EMO 49. Dönem Enerji Daimi Komisyonu YK Başkanı [email protected]

TMMOB Elektrik Mühendisleri Odası Enerji Daimî Komisyonu olarak Dünya Nükleer Endüstri Durum Raporu 2024 isimli çalışmanın Türkiye Sunumunu 11-13 Şubat 2025 tarihleri arasında Raporun Baş yazarı Mycle Schneider’in konuşmacı olduğu etkinlikler ile gerçekleştirdik.

Nükleer enerji santrallarının ticari anlamda dünyada yapımına başlandığı 1960’lı yıllardan beri nükleer enerji santralları Türkiye de gündemden hiç düşmedi. 1970 yıllarından başlayarak çeşitli fizibiliteler, ihale şartnameleri, ihaleler hazırlandı, hatta ihaleler sonlandırıldı, iptal edildi, yenilendi ancak 2010 yılına kadar Türkiye’de nükleer enerji santralı yapılması yönünde bir anlaşma yapılamadı. 2010 yılında ise bugün de iktidarda olan siyasi parti yönetimi dünyada bir ilke imza attı ve Türkiye sınırları içerisinde Mersin’in Gülnar ilçesinde Rus devlet şirketinin mülkiyetinde olan bir nükleer santral yapılmasını kabul etti. Üstelik 15 yıl boyunca yüksek bir fiyattan üretilecek elektriğin yarısına alım garantisi verdi. Yani bir nükleer santralın kaza riskini aldı ve yanında çok yüksek fiyatla elektrik almayı garanti etti. Tüm bunları Türkiye de bir arz sorunu yokken ve Türkiye elektrik enerjisi sahasında yenilenebilir kaynaklarının kullanılmasına daha yeni başlamış iken yaptı. Yani anlaşılması çok güç bir adım attı. Bugün bu nükleer enerji santralı halen inşa ediliyor. Önümüzdeki yıllarda devreye alınacağı söyleniyor.

Biz TMMOB Elektrik Mühendisleri Odası olarak nükleer enerji santrallarına karşı çıktık, nükleer enerji santralı yapılmasının Türkiye gerçekleri ile bağdaşmadığını ve bir kaza durumunda bu santralın yaratacağı felaketin telafi edilemez boyutlarda olacağını anlatmak yanında bu santraldan üretilecek elektriğin birim satış fiyatının pahalı olduğunu, Türkiye’de arz talep dengesi açısından bir nükleer enerji santralına ihtiyaç olmadığını yıllar boyu anlatarak bu konuda yurttaşları ve yönetenleri uyarmaya çalıştık.

Bu gerçeklere karşılık tüm dünyada olduğu gibi Türkiye’de de nükleer lobi nükleer enerji ile ilgili kamuoyu yaratmaya yönelik özellikle devlet destekli olarak pek çok çalışmalar yaptı ve yapıyor. Bu konuda o kadar ileri gidiliyor ki dünyadaki gerçek durum bile tersine çevrilerek Türkiye’ye sunuluyor. Böylece halkın Akkuyu nükleer enerji santralından satın alınacak elektriğin pahalı olmasına tepkisinin azaltılmasına çalışılıyor. TMMOB EMO olarak yapmış olduğumuz gerçekleri anlatma çalışmaları yanında bu konuda dünya çapında tanınan, uzun zamandır bu konuda çalışmalar yapan ve güvenilirliği tüm kesimler tarafından kabul gören World Nuclear Industry Status Report( kısaca WNISR) -Dünya Nükleer Endüstri Durum Raporu isimli periyodik olarak her yıl yayınlanan raporun 2024 yılına ait olanının içerdiği bilgileri, nükleer enerji santrallarının dünyadaki durumunu, başka ülkelerin bakış açılarını bu raporların baş yazarı ve editörü Mr. Mycle Schneider tarafından yapılacak sunumlarla Odamız vasıtası ile kamuoyuna duyurmanın çalışmalarımıza güç katacağını düşünerek bu etkinliği gerçekleştirdik.

Şekil:1- Etkinlik Afişi

Yayıncıları tarafından “WNISR 2024 Türkiye Sunumu” olarak adlandırılan etkinlikte tanıtılan 2024 yılı Dünya Nükleer Endüstri Durum Raporu isimli rapor ilki 1992 yılında yayınlanan raporların 2024 yılının değerlendirilmiş olduğu rapordur. 1992 yılından sonra aralıklarla yayınlanan rapor 2008 yılından itibaren her yıl yayınlanmaya başlamıştır. İlk yıllarda Avrupa Parlamentosu içerisindeki Yeşiller Grubu, daha sonra Almanya Çevre, Doğayı Koruma ve Reaktör güvenliği Bakanlığı, daha sonra Atomic Scientists, Worldwatch gibi kuruluşlar tarafından yayınlanan rapor 2012’den itibaren bugünkü yayıncıları tarafından bağımsız bir çalışma olarak yayınlanmaya başlanmıştır. Rapor 2012 yılından buyana her yıl yayınlanmakta olup nükleer endüstrinin yıllık olarak dünyadaki durumunu irdelemektedir. Kısaca WNISR olarak adlandırılan bu rapor her yıl dünya da o yıl içerisine nükleer reaktörlerin durumunda meydana gelen değişiklikleri, kapanan ve devreye giren reaktörleri, yapımına yeni başlanan reaktörleri ve bunların hangi ülkelerde olduğunu, işletmede olan reaktörlerin performanslarını ve benzeri pek çok bilgiyi fiili durumları göz önüne alarak incelemektedir. Bunun yanında teknolojideki gelişmeleri ve bunların pratikteki uygulamalarıda ayrıntılı olarak incelenmektedir. Bu raporun en önemli kısımlarından birisi nükleer enerji santralı olan veya inşası devam eden ülkeler ile nükleer santral yapmayı planlayan ülkelerin raporda ayrı ayrı incelenmeleridir. Bu raporda genellikle o ülkede yapılmakta olan nükleer tesis ile ilgili bir çok bilinmeyen gün yüzüne çıkmaktadır.2024 raporunda aralarında Türkiye’nin de olduğu onaltı ülke incelenmiştir.

Şekil:2- WNISR 2024 Ön kapağı

2024 yılı raporu 513 sayfa olup hepsi konularında uzun yıllar ihtisas yapmış 20 yazar tarafından hazırlanmıştır.

2024 yılı Dünya Nükleer Endüstri Durum Raporunu tanıtma etkinliklerinde raporu sunan ve Raporun baş yazarı olan Mr. Mycle Schneider, enerji ve nükleer politika konusunda bağımsız uluslararası analist olarak çalışmaktadır.

Mycle Schneider, yılda bir yayınlanan WNISR- Dünya Nükleer Sanayi Durum Raporu’nun Koordinatörü, başyazarı ve yayıncısıdır. ABD’deki Uluslararası Enerji Danışma Konseyi’nin (IEAC) Kurucu Yönetim Kurulu Üyesi ve Sözcüsü, Viyana’daki Uluslararası Nükleer Risk Değerlendirme Grubu’nun (INRAG) Kurucu Üyesi’dir. Temmuz 2018’den beri Washington D.C.’deki Stimson Merkezi’nin ev sahipliği yaptığı Uluslararası Nükleer Güvenlik Forumu (INSF) de görev yapmaktadır. 2007 yılından bu yana ABD Princeton Üniversitesi bünyesinde bulunan Uluslararası Fissile Malzemeler Paneli’nin (IPFM) üyesidir. 2013 yılında, Güney Kore’nin Seul Büyükşehir Belediyesi’ne danışmanlık yapan Seul Uluslararası Enerji Danışma Konseyi’nin (SIEAC) kuruculuğunu ve 2019’a kadar koordinatörlüğünü yapmıştır. Şubat 2010 ile Haziran 2011 arasında, altı Asya ülkesinde enerji verimliliğini ve yenilenebilir enerjileri artırmak için bir politika çerçevesi geliştirmeye odaklanan USAID tarafından finanse edilen Asya Temiz Enerji Politika Borsası’nda Baş Danışman olarak görev yapmıştır.

2004-2009 yılları arasında Fransa’nın Nantes kentindeki Ecole des Mines’de Çevre ve Enerji Mühendisliği Proje Yönetimi Uluslararası Yüksek Lisans Programın da Çevre ve Enerji Stratejileri Dersleri vermiştir.

2000-2010 yılları arasında Alman Çevre Bakanlığı’nda danışmanlık yapmış, 2006-2007 yıllarında Avrupa Komisyonu adına nükleer santrallerin devre dışı bırakılması ve atık yönetimi finansmanı konularını değerlendiren bir projede çalışmıştır. 2005-2006 yıllarında Birleşik Krallık(İngiltere) Radyoaktif Atık Yönetimi Komitesi’ne (CoRWM) danışmanlık yapmak üzere nükleer güvenlik uzmanı olarak çalışmıştır. 1998-2003 yılları arasında Fransa Çevre Bakanlığı Ofisi’nde ve Belçika Enerji ve Sürdürülebilir Kalkınma Bakanlığı’nda danışmanlık yapmıştır. 1983-2003 yılları arasında WISE-Paris enerji bilgi servisini yönetmiştir.

Mycle Schneider Avusturya, Avustralya, Belçika, Kanada, Fransa, Almanya, Japonya, Ürdün, Hollanda, Polonya, Slovakya, Güney Kore, İsveç, İsviçre, Tayvan, Tayland, İngiltere, ABD gibi 18 ülkede ulusal parlamentolarda ve Avrupa Parlamentosu’nda görüş ve brifingler vermiş, son 35 yıldır dört farklı siyasi gruba mensup Avrupa Parlamentosu üyelerine danışmanlık yapmıştır ve bu görevine halen devam etmektedir. Bir düzineden fazla ülkede 20’den fazla üniversite ve mühendislik okulunda dersler vermiş veya öğretim üyeliği yapmıştır.

Mycle Schneider, Avusturya Çevre Ajansı, Avrupa Komisyonu, Avrupa Parlamentosu Araştırma Genel

Şekil:3- 01.01.2025 tarihi itibarı ile dünyada yapımına devam edilen nükleer reaktörler

Müdürlüğü, Fransa Radyasyon Koruması ve Nükleer Güvenlik Enstitüsü (IRSN), Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA), Doğal Kaynakları Savunma Konseyi (NRDC), Nükleer Savaş Önleme Uluslararası Hekimleri (IPPNW), Kore Enerji Bilgi Ajansı, Macquarie Bank ve daha birçok kuruluş dahil olmak üzere çok çeşitli kuruluşlara bilgi ve danışmanlık hizmetleri sağlamıştır.

1997 yılında Doğru Yaşam Ödülü’ne (“Alternatif Nobel Ödülü”) layık görülmüştür.

Yukarıda kısaca tanıtılan Mycle Schneider’ın nükleer enerji konusundaki çalışmaları ile bu konuda çok önemli deneyim sahibi olduğu açıkça görülmektedir. Mr. Mycle Schneider bu konudaki deneyimlerini WNISR 2024 raporunu kısaca özetlediği sunumlarında katılımcılarla samimi bir şekilde paylaşmıştır.

Etkinlik paylaşımlarını kısa başlıklarla aşağıdaki şekilde özetleyebiliriz:

-2023 yılı itibarı ile 2.6 Twh seviyesinde olan nükleer enerjiden elektrik üretimi 2010 yılında meydana gelen Fukushima felaketinin yarattığı şok üretim düşüklüğünden sonraki yükselişini yıllık zikzaklar ile sürdürmeye devam etmektedir. Ancak dünya elektrik üretimi içerisindeki payı düşme eğilimini devam ettirmekte olup %9,15 seviyesine gerilemiştir.

-2010 yılından bu yana Çin’de yapılan nükleer enerjiden elektrik üretimi ayrı tutulursa dünya nükleer elektrik üretimi düşme eğilimine zikzaklı olarak devam etmektedir.

-2005-2024 yılları arasında dünyada 104 nükleer reaktör projesi devreye alınmış ,101 nükleer reaktör kapatılmıştır. Yani dünyada son 20 yıldır devreden çıkartılan

ve devreye alınan nükleer reaktörlerin sayısında büyük bir fark yoktur. Devreye alınan 104 reaktörün 51 adedi Çin’de dir ve Çin de hiç kapatılan reaktör yoktur. Yani Çin dışında dünyada 53 devreye alınan reaktöre karşı 101 reaktör kapatılmıştır. Buradan görülen dünyadaki nükleer reaktör gelişiminin en önemli aktörünün Çin olduğudur.

-2024 yılı itibarı ile dünyada işletmede olan 411 adet reaktör olup toplam kurulu gücü 371,1 GW(e)dir. 2024 yılı reaktör sayısı en fazla reaktörün devrede olduğu 2002 yılından (438 adet) 27 adet daha azdır.

-2024 yılı itibarı ile dünyada yapımı devam eden 61 reaktör vardır. Bunların 29 adedi Çin’dedir. Çin dışı inşa halindeki reaktör sayısı 32’dir.

-2024 yılında inşası devam eden reaktörlerin yapıldığı ülkeler ve reaktör yapımcılarının hangi ülkeden olduğu aşağıdaki tabloda gösterildiği gibidir.

-Dünyada bulunan reaktörlerin büyük bir çoğunluğu yakıt açısından Rusya’ya bağlıdır. Aşağıdaki iki tabloda bu durum gösterilmektedir.

-Dünyada yapılan nükleer reaktörlerin yapım süreleri ve maliyetleri öngörülene göre çok fazla artmaktadır.

-1990 yılından bu yana Avrupa Birliğin de yalnızca 2 reaktör devreye alınmıştır.

-Dünyada işletmede olan nükleer reaktörlerin teknik işletme süre ortalamaları 32.1 yıla ulaşmıştır. Aşağıda dünya ortalaması ve 5 büyük nükleer enerji santralı işleten ülkelerdeki reaktörlerin yaş ortalamaları gösterilmektedir.

-Almanya nükleer reaktörleri kapanması nedeni ile kö-

Şekil:4- Avrupa Birliğine nükleer yakıt tedarik eden ülkeler

Şekil:5- Rusya’dan nükleer yakıt ithal eden Avrupa ülkeleri

mür kullanımı ve elektrik ithalatı söylendiği gibi büyük oranda artmamıştır. Almanya yenilenebilir kaynakları ve enerji verimliliğini arttırarak nükleer reaktörlerin kapatılması ile eksilen elektrik üretim kapasitesini kapatmıştır.

-Çok sözü edilen küçük modüler nükleer reaktörler 2024 yılında yapım lisansı almış tek bir örneği bile yoktur. Çin ve Rusya’da yapıldığı söylenen küçük modüler nükleer reaktörler hakkında pek fazla bilgi yoktur.

-Dünyada yenilenebilir enerji kaynaklar için alınan yatırım kararları nükleer enerji santralları öngörülen yatırım miktarlarından çok fazladır.

-Nükleer enerji santrallarının birim(KW) kuruluş(yatırım)bedeli ve elde edilen elektriğin birim (Kwh)

maliyet bedeli öteki kaynaklar ile karşılaştırıldığında en yüksek durumdadır.

Yukarıda kısaca özetlemeye çalıştığımız WNISR 2024 raporunun Mr. Mycle Schneider tarafından yapılan sunun özeti, raporun tamamında verilen nükleer enerji santrallarının dünyadaki durumu ile ilgili olarak çok kapsamlı bilgilerin kısa bir özetidir. 513 sayfalık bu raporun tamamına WNISR web sitesinden ulaşmak mümkündür.

WNISR 2024 raporunun yayıncıları tarafından hazırlanmış olan özeti, yayıncıların kendi rapor formatında Odamız tarafından kısa bir süre sonra yayınlanacaktır.

Üç ayrı etkinlikle değişik dinleyici grupları ile gerçekleştirdiğimiz bu etkinlik ile dünyada nükleer enerji santralları ile ilgili doğru bilgilerin sunulmasını sağlayarak EMO olarak yurttaşlarda farkındalık yarattığımıza inanıyoruz.

Şekil:6-2021-2023 yılları arasında devreye alınan reaktörlerin planlanan ve gerçekleşen yapım süreleri karşılaştırması

Şekil:7-Dünya ve diğer 5 ülkede işletmedeki reaktörlerin yaş ortalamaları

ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ Şeki:8-2010 ve 2023 yılları arası Almanya Elektrik Enerjisi Sistemi Durumu (Twh olarak üretim değişiklikleri) Şekil:9-Dünyada yeni Yenilenebilir Enerji kaynakları be nükleer enerjiye yapılan yatırım karşılaştırması

Şekil :10- Seçili bazı kaynakların yıllara göre birim üretim maliyeti (USD/Mwh )