TÜRK HUKUKUNDA HAKEMLİK MESELESİ

MÜHENDİS VE HUKUK

TÜRK HUKUKUNDA HAKEMLİK (TAHKİM) MÜESSESESİ (Hukuk Mahkemeleri Usul Kanunu Md. 516 Ö36) (•;

XV. Genel Kurul toplantısında Odamız Yönetim Kuruluna verilen g ö revlerden birisi de «Hakemlik» müessesesinin ele alınmasıdır. Bu konuda gerek Odamız ye gerekse üyelerimiz izleyecekleri yolu tayin edebilmek için önce Türk hukukundaki hakemlik müessesesinin mahiyetinin bilin mesinde fayda olacağını düşünen Yönetim Kurulumuz, bu amaçla Oda Müdürü Hüseyin Pekin taraflından bir inceleme yapılmasını uygun mü talâa etmiştir.

Bundan sonra ilgili hukuk kurumları ile de temas sağlanarak, Oda mızın ve üyelerimizin «Hakemlik» konusunda gerekli bilgilerle teçhiz olunabilmeleri ve böylece endüstriyel alanda kişiler arasında meydana çıkan ihtilâflarda arabuluculuk .görevini vukufla yapabilmeleri imkânlar' bulunmuş olacaktır.

YÖNETİM KURULU

MAHİYETİ :

Bir hak üzerinde İhtilâfa düşmüş olan iki tarafın anlaşarak, bu İh tilâfın hallini hususi şahıslara bırakmalarına ve İhtilâfın bu hususi şa hıslar tarafından halledilip karara bağlanmasına tahkim denir. Jhtilâ fın halledilmesi kendilerine bırakılan bu hususi ; şahıslara da hakem denir. Hakemlerin kendilerine havale edilen davayı görmek hususun da hiçbir resmi stıfatları yoktur. Fakat, taraflar ihtilâfı onlara havale etmekle hakemlerin verecekleri karara razı olmuşlar ve hakemler o İh tilâf bakımından âdeta bir mahkeme oluvermiştir, Tahkim iki türlüdür. İhtiyari tahkim; burada taraflar bir İhtilâfın halli için "hakeme müracaat etmeye mecbur değillerdir, anlaşarak bu yola giderler. Mecburi tahkim; bazı hallerde mecburen hakeme gidilir, taraflar mahkemelerde dava aça maz : örneğin 3533 sayılı kamu kuruluşları arasındaki ihtüâfın tahkim yolu İle hallolunacağına dair kanun; 5383 sayılı gümrük kanunu md. 78 80; toplu iş uyuşmazlıklarında mecburi tahkim (275 S.K.M. 19 ve 35 Md.).

Buna mukabil 275 S.K.'ndaki özel hakem yolu ihtiyari bir tahkim yoludur.

5590 sayılı Odalar Birliği Kanunundaki ve 507 sayıl* Esnaf ve Küçük San'atkarlar konusundaki tahkim de ihtiyari tahkimdir.

Konumuz olan ihtiyari tahkim mukaveleye dayanır. Bu da başlıca iki ayrı mukaveleden İbarettir.

1— Tahkim mukavelesi : Bununla taraflar arasındaki bir ihtilafın halli için tahkim yoluna, hakeme müracaat etmeyi kararlaştırırlar. '• iBu mukavelenin tarafları bizzat ihtilafın taraflarıdır.

2 — Hakem mukavelesi : Bu mukavele taraflar ile hakemler ara sında yapılır. Bununla taraflar aralarındaki ihtilâfın hakemlerce halledil mesini teklif, hakemler de hakem olarak o ihtilâfa! bakmayı kabul eder ler. Tatbikatta ibu iki mukavele ekseriye ayrılmaz ve ikisine de şamil olmak üzere, hakem mukavelesi terimi kullanılır.

(•) Hazırlayanın Notu : Bu yazı Ankara Hukuk Fakültesi Usul Hukuku Profesörü Dr. Baki Ku ru'nun «Medeni Usul Hukuku» isimli eserinden nakil ve derleme sure tiyle hazırlanmıştır,

Elektrik Mühendisliği 153

Tahkim ile hakem bilirkişiler arasında fark vardır. Hekem bilirki şilere daha ziyade sigortalı malların uğradığı zararı tesbit için baş vurulursa da, başka hususlar, ezcümle inşaat sözleşmelerinde metraj ve istihkakın tesbitl için de, hakem bilirkişi tayin edilmektedir. Hakem bi lirkişiler, hakemden tamamen farklı kişilerdir. «Hakem tjpkı hakîmı gibi vak'aları kanun veya tarafların kararlaştırdıkları norm çerçevesinde icra ederek bir hüküm vermekle mükellef olan kimsedir. Halbuki, hakem bi lirkişi bir hukuki meselenin halli kendisine bağlı bulunduğu bir ^vak'ayı tayin ve tesbit etmekle vazifelendirilen bir kimsedir. Hakem bilirkişiler, haklar ve hukukî münasebetler üzerinde karar veremezler. Bunlar ancak bir zararın vukuunda miktarı, bir geyin kıymetini, bir kusurun mevcu diyetini ihtisaslarına binaentayin ve tesbit ederler. Bu itibarla bunlar alâlede ehlivukuftan bu noktada farklıdırlar.

TAHKİM MUKAVELESİ :

Bu mukavele ile taraflar davanın bir mahkeme yerine hususi şahıslar tarafından görülmesini kararlaştırdıklarından ve bu hususi şahıslar (ha kemler) ihtilafı mevcut kanunlara göre halletmekle mükellef olmayıp adalet ve nasafet esaslarına göre halledebileceklerinden, kanun tahkim mukavelesini bazı hususi şartlara tabii tutmuştur. Bu hususi şartların konulması sebebi, tarafların himaye edilmesi ve bu usulün kötüye kul lanılmasının önlenmesidir:

Tahkim mukavelesinin şartlan : 1 — Yazılı şekil, Yazılı yapılmıyan tahkim mukavelesi batıldır. 2 — Konusu, Tahkim mukavelesi tarafların arzularına tabi olan meseleler hak kında mümkündür. Toplu tş Sözleşmelerine konulan tahkim şartı muteberdir; ancak bu tahkim, şartı, toplu iş sözleşmesinin tarafları olan işçi sendikası ile işvereni bağlar; buna mukabil, toplu iş sözleşmesindeki böyle bir tahkim şartı, o toplu iş sözleşmesine dayanarak hak isteyen işçiyi bağlamaz; İşçi iş Mahkemesine başvurmakta serbesttir.

3 — İhtilâf muayyen olmalıdır. Ancak muayyen 'bir ihtilâf hakkında tahkim mukavelesi yapılabilir.

TAHKİM MUKAVELESİNİN HÜKMÜ:

Taraflar dava açmak isterlerse, davayı genel mahkemelerde değil hakem mahkemesinde açacaktır.

HAKEM MUKAVELESİ ,VE HAKEMLER:

Hakem mukavelesi, taraflar ile hakem arasında yapılan bir aklttir. Bu akit tamamen Borçlar Kanunu hükümlerine tabi olup, bir vekâlet veya hizmet aktidir. Hakem mukavelesi tahkim mukavelesinde olduğu gibi yazılı şekle tabii değildir.

HAKEMLER :

Hakem mukavelesi ile iki taraf arasındaki bir ihtilâfı halletmek vazife sini üzerine alan kimseye (veya .kimselere) hakem denir, hakem, kendi sine açılan davanın hakimidir. Hakimden farkı1, hakemin bu hususta hiç bir resmi sıfatının /bulunmaması ve tamamen tarafların iradesi ile tayin edilmiş olmasıdır.

Medeni hakları kullanma ehliyetini haiz her hakiki veya hükmi (1) şahıs hakem tayin olunabilir. Hakem üçüncü şaıs olmalıdır. Taraflar veya vekilleri hakem olamazlar. Hakimler hakem olamazlar.

(•) örneğin Elektrik Mühendisleri Odası hakem olabilir. Oda bu hakemli ğini organları vasıtasıyle icra eder.

Elektrik Mühendisliği 163

1 — Hekemlerin seçimi: Hakemlerin seçilmesi muhtelif şekillerde olabilir: a) Hakem tahkim mukavelesinin ismen gösterilmiştir. b) Hakem mukavelesinde hakemlerin taraflarca seçileceği karar laştırılır. c) Tahkim mukavelesinde hakemin kimin tarafından seçileceğine dair bir serahat yoksa, hakemler davaya bakmaya yetkili ve gö revli olan mahkeme tarafından seçilir. d) Hakemin seçilmesi bir üçüncü şahsa bırakılabilir.

,2 — Hakemlerin reddi (Md. 521) : Hakemler, hakimler gibi vazife görmekte olduklarından, onların da davaya bakarken tarafsız olmaları lâzımdır. Bunlarda hakimler hakkın daki sebeplerle reddolunabilir.

3 — Hakem ücreti : Hakemler gördükleri hizmete karşılık bir ücret alırlar. Fakat, ha kemler kendi ücretlerini kendileri tayin edemezler. Taraflar, hakem ücretini bir akltle kararlaştırmış olabilirler. Bu hal de, hakemler tarafların kararlaştırmış oldukları bu ücreti taraflardan isteyebilirler. Hakem ücretinin borçlusu davanın taraflarıdır, ve bunlar müteselsil borçlu durumundadırlar

HAKEM KARARI :

Türk Hukukunda, hakemler ihtilâfı maddi hukuk kaidelerine (ezcüm le Borçlar, Kanunu, Ticaret Kanunu ve Medeni Kanuna) göre çözmekle mükellef değildirler. Tahkim mukavelesinde hakemlerin maddi hukuk ka idelerine göre hüküm verecekleri yazılı olsa dahi, hakemler buna uymak zorunda değildirler. Zira buna uymamaları bir temyiz sebebi değildir. Ancak hakemler kararlarını adalet ve nasafet esaslarına göre vermekle mükelleftirler; aksi hal bir bozma sebebidir.

Hakem kararının şekil, Md. 530'da gösterilmiştir. Buna göre hakem kararında şunların bulunması lâzımdır :

1 İhtilafın neden ibaret olduğu,

2 — Gerekçe,

3 — Dav anın esası ve yargılama masrafları hakkındaki karar ve yargılama masraflarının miktarı kararın altına verilme tarihi yazılarak hakemler tarafından İmza olunur. Tahkim mukavelesi de hakem kararı na eklenir (Md. 530).

Hakemler kararlarını ekseriyetle verebilirler (Md. 531). Hakem, kararları, ancak kesinleştikten sonra icra edilebilir. Hakem kararlarına karşı temyiz yolu açıktır (Md. 533). Temyiz mer cii Yargıtay'dır.

Hakam kararları ancak aşağıdaki hallerde bozabilir :

1) Tahkim müddeti bittikten sonra karar verilmiş olması (m. 533/1) 2) Talep edilmemiş bir şey hakkında karar verilmiş olması (533/2) 3) Hakemlerin yetkileri dahilinde olmayan bir mesele hakkında ka rar vermiş olmaları (m. 533/3). 4) Hakemlerin İki tarafın iddialarından her biri hakkında karar vermemiş olmaları (m. 533/4).

Hakem kararlarının icra edilebilmesi için, bunların kesinleşmiş ol ması şarttır.

Hakem kararı Yargıtay'dan geçmek suretiyle kesinleşmiş ise, bu hâlde Mahkeme Başkanı (veya hakem) kararın altına kesinleştiğine dair bir şerh verir; bunun üzerine icraya konulabilir.

.82

Elefrtrifc Mühendisliği .153