MİLLETLERARASI ELEKTRİK ENERJİSİ MÜBADELESİ

UDK: 382.1

Milletlerarası Elektrik Enerjisi Mübadelesi

Derleyen : Ayhan Erkan Yük. Müh. Etibank

ÖZET :

Halen Türkiye ile Bulgaristan arasında, elektrik Enerjisi mübadelesi konusunda mü zakereler devam etmektedir. Aynı konuda Tür kiye ile Sovyetler Birliği arasında ün temasla) yapılmıştır. Bu yazıda milletlerarası elektrik enerjisi mübadelesinin bugünkü durumunun belirtilmesine çalışılmıştır.

SVMMABY

At present Turkey and Bulgaria have been negotiating an agreement of the ezchange of electricity. There has been preliminary talks on the same subject bettoeen Turkey and Sov iet Union. This article aims to revieıv the present sitnatton of the ezchange of electri city between contries.

GİRİŞ :

Amacı tüketicilerin emniyetli, istenilen miktar ve yetenekte ve imkan nisbetinde ucuz şekilde beslenmelerini temin etmek olan elekt rik enerjisi sanayi, t>u amacı temin İçin, bir yandan riskleri bir yandan da bu riskleri or tadan kaldıracak teknik] (ve ekonomik karak terde bir çok çözümü göz önünde tutmak du rumundadır.

Telekomünikasyon hariç, milli ekonominin başka hiçbir branşı, elektrik enerjisi kadar mil letlerarası işbirliğine ve müşterek çalışmağa mü sait değildir. Bugün, elektrik enerjisi sanayin belirli vasfı millî ve milletlerarası seviyede git tikçe daha büyük enterkonneksionlara gidilmesi hususudur.

Elektrik enerjisi sahasındaki işbirliğinin, «pa ralel çalışma», «müşterek İşletme» vö (bütün üretici ve tüketicilerin tek bir enterkonnekte sistemde toplandığı «entegre enerji sistemi» olmak üzere üç safhası bulunmaktadır.

Bu işbirliğinin gayesi, her an o andaki don neler muvacehesinde, üretim Ve dağıtımda en düşük maliyeti temin edecek şekilde kantıtatif olduğu kadar derpiş edilen gerilim ve frekansı kabul edilebilir sınırlar dahilinde tutulacak şe kilde kalitatif de jblnıak üzere ihtiyacın opti mum şekilde karşılanmasını temin edebilmek tir.

Dünyada bugün Batı Avrupada, Doğu Av rupada ve JKuzey Amerikada olmak üzere üç büyük entegrasyon bulunmaktadır.

AVRUPADA (DURUM!:

Batı Avrupa'da, 1951 senesinde Müşterek Pa zar (CEE)ın 6 memleketi: Fransa, Batı Alman

Elektrlk Mühendisliği 157

ya, İtalya, Belçika, Hollanda ve Lüksesnburg ve Avrupa Serbest Ticaret Bölgesi (EFTA) nın 2 üyesi: Avustarya ve tsvlçre olmak üzere 3 memleketin enerji sistemleri birleşerek UCPTE (Union Pour la Coordination de la Production et du Transport de l'Eleetricite') adlı müşterek bir sistem meydana getirmişlerdir.

Fansa ile UFIPTE (Union Franca Ib6rique pour la Coordination de la Production et du Transport de l'E16ctrlcit6) yi meydana getiren İspanya ve Portekiz ile; Avusturya ve îtalya ile SUDEL «Union Sud Europ4en pour la Co ordination de la Production et du Transport de l'Elıectricite) 'i meydan getiren Yugoslavyanın iştiraki İle bugün UCPTE daha da genişlemiş bulunmaktadır.

Şekil 1 de görüldüğü gibi Mügterek fre kanslı bu üç enterkonneksion sistemi, Batı ve Güney .Avrupanın tamamına yakın bir kısmını •kapsamaktadır.

COMEOON üyesi Doğu Avrupa memleketleri: Sovyet Rusya, 'Bulgaristan, Romanya, Çekoslo vakya, Macaristan, Polonya ve Almanya ise, aralarında birleşerek ana ; yük tevzi merkezi Prag'da bulunan MIR. isimli büyük bir entegre enerji sistemi meydana getirmişlerdir.

UCPTE ive COMECON enerji sistemleri pa ralel çaügmamakda ancak Avustaryayı Çekosla vakyaya bağlayan 220 kV luk bir hatla bağlı bu lunmaktadırlar. Avusturyayı Macaristana bağ layacak 220 kV luk ikinci bir hat ise halen inşa halindedir.

İskandinavya memleketleeri : Danimarka, İs veç, Norveç, ve Finlandiye ise aralarında NOR DEL (Union Nord Europe'en pour la Coordina

• I «^

SEKİL 1 AVRUPADA ENTEGRE ELEKRİK ENERJİSİ SİSTEMLERİ tion de la Productlon et du Transport de l'Eleet ricitee) isimli müşterek bir sistem meydana ge tirmişlerdir.

İsveç ve Danimarkayj bağlayan 250 kV doğ ru akım denizaltı kablo irtibatının servise gir mesiyle,, Danimarka ile İrtibatı bulunan Batı Al manya üzerinden, NORDEL ve UCPTE sistemle ri aralarında bağlamış bulunmaktadır.

Bunun yanında, Fransa ve İngiltere de enerji alış verişini temin eden 220 kV luk doğru akım denizaltı kablosuyla bağlı bulunmaktadır.

Ayrıca Sovyetler Birliğinin NORDEL üyesi memleketlerle ve bilhassa Finlandiya ile irtiba tı bulunmaktadır.

Şekil 2 de Avrupadaki 3 büyük enterkonnek sion sisteminin üyeleri ve bir sistemin üyesi tolr memleket ile diğer bir sistemin üyesi veya mün ferit bir (memleket arasındaki yüksek gerilim irtibatları görülmektedir.

Tablo 1, Tablo 2, Tablo 3, ise Avrupa entegre enerji sistemi : UCPTE, NORDEL ve )COME CON dahilinde mübadele edilen elektrik enerjisi miktarları belirtilmiştir. Görüldüğü üzere UCP TE dahilinde mübadele miktarı 8 memleket, üre timleri toplamının % 5 i, COMECON ve NOR DEL de % 3 ü civarındadır.

Şekil 3 de İse UCPTE sistemi üyeleri arasındaki takat alış verişinin seneler boyunca süratle ar tışı görülmüştür.

SEKİL 2 AVRUPAH* MİLLETLER ARASI İRTİBATLAR

!2

mo

mı

SEKİL 3 v ı "

"• " = •< "— ~

UCPTE MEMLEKETLERİ ARAŞINCA TAKAT MÜBADELESİNİN GELİŞMESİ

TABLO : 1 — 8 UCPTE MEMLEKETİ ARASINDA ELEKTRİK ENERJİSİ MÜBADELESİ

MW GWh

•a

Kurulu Güç

Net Enerji

Üretimi

Belçika B.Almanya Fransa İtalya Lüksenburg Hollanda Avusturya İsviçre Diğer(*)

54 55 110 . 132 116 — ı — —. 522 — 770 — 114 110 — — 3099 —

2177 850 — 56 2037

— 403 — 1081 126 —

81 — 1527 —

22 —

186 — 57 696 —— ——

— — 118 — 146

—— 3048 7 1016 205

198 34

698 5131 1463 754

770 224 3683 4672 2261

4374 34045 24900 21724

278 6200 5384 8220

19478 153071 93930 74308

340 6266 3596 1756 1484 243 960 4262 749 19656 105125 407880

(•) Yugoslavya, Portekiz, İspanya İngiltere, Çekeslavakya, (Doğ^ı Almanya, Danimarka

Mübadele edilen enerji toplamı = 19656 : 407880 = %4,82

TABLO : 2 — 4 NOBDEL MEMLEKETİ ARSINDA ELEKTBİK ENERJİSİ MÜBADELESİ

Danimarka Finlandiya Norveç İsveç Dlger (•)

851 675 7 27

858 702

(•) Batı Almanya, SovyetRusya Mübadele edilen enrji toplamı

Kondu

Toplanı

Güç

a

1s

—.

«V

2370 3876 8890 11500

108 1428 38 3134

26636

3134: 108125 = 2,89

7321 12380 43942 44942

TABLO : 3 — 7 COMECON MEMLEKETİ ABASINDA ELEKTBİK ENEBJİSİ MÜBADELESİ

GWb

Bulgaristan, Macaristan D. Almanya Polonya Romanya Sovyet Rusya Çekoslavakya Dlger (x)

3 16

298 —

— — 246

64 1

1—15

— 574 — 402 18

— 526 325 39 16 7

1 43 —

6—

2 1143 586 441 405 25

— 26 48 4 366 18

687 — 84 — 350 27 . 138 167 .

1702 213

26 71 682 998 101 1371 1051 217

(x) Finlandiya, Avusturya, Batı Almanya, Yugoslavya, Norveç Mübadele edilen enerji toplamı

—— ı» 4517 :150727 = % 2,99 Net enerji üretimi

Korulu Güç

1766 1634 8756 8369 2866 103584 7252

7710 9537 51179 36751 13851 458900 31699

134227 609627

Tablo 4 İse UCPTB üyeleri arasında elektrik enerji mübadelesinin seneler boyunca gelişmesi belirtilmiştir. Görüldüğü üzere 5 senelik devre de enerji mübadelesindeki artış. % 107,7 olmuş tur. Aynı devrede toplam enerji üretimindeki artığın % 51,8 olduğu göz önünde tutulursa, enerji mübadelesindeki artış hızının büyüklüğü daha bariz olarak görülür. UCPTE dahilinde bir üye memleketin günün bazı saatlerinde ih tiyacı olan takatin % 80 ini diğer üyelerden it hal etmesi veya bir üyenin başka birkaç üye nin şebekesi üzerinden «load shifting» (yük de ğişimi) esasına göre 1000 km mesafedeki bir başka üyeye enerji vermesi olağan hallerden dir.

TABLO : 4 — 8 ÜCPTE MEMLEKETİ ABASIN DAKİ ELEKTBİK ENERJİ MÜBADELESİNİN

GELİŞMESİ

Sene

Üretim (GVVh)

Elektrik Enerjisi Mübadelesi (GVVh)

Kendi Diğerleri Ue aralarında birlikte

1959 1960 1961 1962 1963 1964

272 468 303 722 325 754 349 910 375 222 413 575

8 212 10114 11050 12 036 15 053 16 646

9 456 11170 . 12316 13 585 17 300 19 656

Elektrik Mühendisliği 1B7

ENTERKONNEKSİONUN EKONOMİK VE TEKNİK YÖNLERİ

Enterkonnekslonun,

— beslemede büyük emniyet sağlanması,

— yüksek kalitede elektrik enerjisi temini,

— termik ve hidrolik kaynakların en iyi şe kilde kullanılmasını sağlayarak en eko nomik maliyette elektrik enerjisi temini, gibi büyük avantajları bu yönde İşbirliğini teş vik etmektedir.

Avrupada bu yönde işbirliğinin genel Avru pa ekonomisi içinde önemli yeri bulunmaktadır.

(ı) Avrupada öz enerji kaynakları, ihtiyaçları karşılayabilmekten uzak bulunmakda ve Avrupa gittikçe artarak enerji ithal etmek zorunluğu ile karşı kargıya bulunmaktadır.

Tablo 5 de OECD nin yaptığı Avrupa enerji ihtiyaç tahminleri petrol eşdeğeri olarak belirtil miştir. Görüldüğü üzere, ithalat yüzdesi 1955 de % 23,3 iken 1970 de % 42,6 olacaktır; 1980 için bu değer % 50 nin üzerinde olarak öngörülmek tedir. Bu husus, enerji yönünden başka kıtalara bağlı olma durumunu azaltabilmek bakımından kömür ve tabii gaz gibi öz kaynakların geliştiril mesini ve hidrolik potansiyelin tümünden İsti fade edilmesi için milletlerarası seviyede İşbirli ğini zorunlu kılmakda ve bu işbirliği elektrik enerjisi sahasında geniş çapta sağlanabilmekte dir.

Bunun yanında bir memleketteki veya İki memleketin müşterek sınırındaki bir hidroelekt rik proje çok defa bilhassa bu su hakları yönün den daha başka .memleketleri de etkilediği gibi böyle /bir projenin tahakkuku ancak çok sayıda memleketin iştiraki İle mümkün olabilmektedir. Bu ise entegre bir enerji sistemi içinde kolayca sağlanabilmektedir.

(u) Bugün teknik ilerleme çok büyük takat ta ünitelerin tesisi yönündedir. Münferit bir sis temin,

— grubun devreden çıkması halinde sistemin kurtarıl amaması,

— düşük yük saatlerinde grubun asgari ça lışma \gücüne tekabül eden yükün bulu namaması gibi sebeplerden kaldıramıyacağı büyüklükde gruplar, bir entegre enerji sistemine kolayca bağlanabilmektedir.

Grup takatlannın artma sebepleri İse üç esas faktöre bağlı bulunmaktadır.

1 — Bütün memleketlerde tüketim üstel bir foksiyon olarak artmaktadır. Başka bir deyimle, belirli bir zaman süresi sonunda devreye girmesi gereken takat miktarı, bir evvelki eşit sürede kinden çok fazladır. Buna mukabil santrallann tesis sürelerinde önemli bir kısalma olmamıştır. Bu durum ise ihtiyaçlara zamanında cevap vere bilmek İçin gittikçe daha büyük ünitelere gidil mesini mecburi kılmaktadır.

2 — Ünite takatlannın büyümesi birim kuru lu takat bedellerinde önemli azalmalar temin et mektedir.

3 _ ünite takatlarınin büyümesi, randıma nın artmasını temin etmektedir. Bunun yanında birim kurulu takat basma gerekli personel sayı sının azalması dolayısiyle işletme masraflarında önemli tasarruflar temin edilebilmektedir. Mese la grup takatinin 20 misli artması gerekli perso nel sayısının ancak 2 misli olmasına yol açmak tadır. Buna göre 200 MW ve 2000 MW için ge rekli personel takriben aynı kalmaktadır.

Sermaye ile İşletme ve yakıt masraflannının tesisin ömrü boyunca kapitaüze edilmesinden te şekkül eden yatırımın aktüalize değeri, grup ta katinin artması ile Tablo 6 dakl gibi azalmakta dır.

TABLO : 5 — OECD MEMLEKETLERİ ENERJİ İHTİYAÇ TAHMİNLERİ (Milyon ton petrol eşdeğeri olarak)

10't

Toplam enerji ihtiyacı öz kaynaklardan karşılanan îthaıl edilen enerji Kömür Petrol Tabii gaz Toplam

101 .—

10*t

76,7

3,9

19,4 175

23,3 199

100, 665

66,4

4,1

29,5 215

33,6

100,0 760

62,3 436

5,2

32,2 259

0,3

37,7

57,4

4,6 34,1

3,9 42,6

fifekflrlk Mühendisliği 157

TABLO : 6 — ÜNÎTE TAKATİNİN ARTMASI İLE YATIRIMIN AKTÜALÎZE DEĞERİNİN AZALMASI (•)

Ünite (MW) takati

Yatarınım; Aktttalize Değeri (Kurulu kW basına dolar)

Yakıt

Igletme İdari

Sermaye

262.0

231.0

212.2

208.0

206.0

205 5

205.0

204.6

204.4

65.0

173.0

58.5

155.0

51.2

136.0

47.4

125.3

45.0

119.3

43.5

115.0

42.2

112.0

41.0

109.5

40.7

108.0

(*) Yakıt: Kömür fiyatı 10« kcal İçin 1600 mils (US) Ortalama çalışma süresi: Senede 5000 saat ömür : 33 sene Aktüallsazyon katsayısı : % 8 Santral başına grup sayısı nazarı itibarealınrrmmıştır.

500.0

444.5 399.4 380.7 370.3 364.0 359.2 355.3 353.1

İrtibat hatlarının finansmanı ise, tesis mas raflarına her memleketin, hattın kendi arazisi da hilindeki kısmı nlsbetinde iştiraki ile temin edil mektedir. Bazı durumlarda ise hattın hudutlar dahilindeki kısmı nazarı itibara alınmadan tesis masraflar? yarı yarıya karşılanmaktadır. Aynca, Avrupadaki büyük nüfus yoğunluğu çok güç bu lunan enerji nakil hattı güzergahından azami İs tifadeyi temin bakımından çok büyük kapasitede enerji nakil hatlarının tesisini mecburi kılmak tadır. Bu husus da büyük bir müşterek enerji sistemi İçinde optimum şekilde sağlanabilmekte dir.

(m) Aynca münferit sistemler içinde çok da ha yüksek seviyelerde tutulması gereken yedek konusu ve grup ve hatların ibakım dolayısiyle devre harici oldukları sürelerde ortaya çıkan du rumlar, büyük bir entegre sistem İçinde kolayca hallolabilmekde ve yatırımlar yönünden büyük tasarruflar sağlanabilmektedir. Ayrıca puant sa atleri arasındaki zaman farkı çok önemli takat tasarrufları sağlamakda ayrıca şebeke kayıpla rında önemli azalmalar temin edilebilmektedir. Mesela COMBCON sistemi üyelerinde yedek sevi yesi İzole durumda % 10 iken tek sistem İçinde bu değer İzole sistemler toplamına nazaran % 3 e kadar indirilebilmiştlr. Ayrıca şebeke kayıpla rında % 0,8 lik bir azalma sağlanabilmiştir.

Yük eğrilerinde, puantdakl saat farkı dışında, geniş entegre enerji sistemi bölgesinde farklı ola bilen İklim ve hava şartları, bayram ve tatil günleri, çeşitli (mahalli adetler, çalıgma saatle rinde mesela Batı Almanyada kahvaltı molası

gibi karakteristik durumlar önemli diversiteler meydana getiren faktörlerdir.

Şekil 4 de tipik kış günü için Avrupa mem leketleri Yük eğrileri görülmektedir.

SEKİL : * AVRUPA MEMLEKETLERİ TİPİK Y UK

Enerji üretim maliyetini düşürücü yöndeki bu işbirliği, Batı Avrupada elektrik enerjisi fiatla rmm, paranın kıymetini zamanla kaybetmesine ve malzeme ve İşçilik fiatlannda büyük artışlara rağmen çok uzun seneler sabit kalmasını veya çok az artmasını teinin edebilmiştir. Bu husus da entegre bir enerji sisteminin işletme avantajları yanında genel ekonomiye büyük faydalarını da göstermektedir.

Elektrik Mühendisliği 167

ENTEGRE BİR ENERJİ SİSTEMİNİN GE REKTİRDİĞİ ŞARTLAR:

Koordine bir entegre enerji sisteminin meyda na getirilebilmesinin ön şartı, ileri seviyede sana yileşmiş, ekonomik düzenlerin mevcudiyetidir. Dünyada bugün bu ön şart 3 bölgede mevcut tur : Avrupa, Kuzey Amerika ve Doğu Asya.

Elektrik enerjisi yönünden gelişmenin, endek si olan, nüfus başına tüketimin bu 3 bölgedeki değeri Tablo 7 de belirtilmiştir. Görüldüğü üze re nüfus başjna tüketimin ortalama değeri, UCP TE, için 2150 kWh, NORDEL için 5240 kWh,

Batı Avrupa için 2270 kWh, COMEOON için 1885 kWh, Kuzey Amerika İçin İse 5750 kWh dır.

Ancak nüfus başına tüketim bazı halterde durumu tam manasiyle aksettirmemektedir, ör neğin Japonya çok İleri bir elektrifikasyon sevi yesine ulaşmış olmasına rağmen, kalabalık nüfu su dolayısiyle nüfus başına tüketim endeksi yö nünden nisbeten düşük bir değerdedir. Bu bakım dan milletlerarası mukayeselerde memleketin yüzölçümü birimi başına tüketim de gözönünde tutulması faydalı olmaktadır. Tablo 7 de bu de ğerler de verilmiştir.

TABLO: 7 — ÖZGÜL ELEKTRİK ENERJİSİ TÜKETİMLERİ

Memleket

Üretim GYVh

Yüzölçümü km1

Nafas x 1000

6 Tüketim kWh/km' kWh/ferd

1. UCPTE Belçika B. Almanya Fransa îtalya Lüksemburg Hollanda Avusturya İsviçre

UCPTE Toplamı

2. UFIPTE + SUDEL Portekiz İspanya Yugoslavya

1 + 2 Toplamı

3. NORDEL Danimarka Finlandiya Norveç İsveç

N O R D E L Toplamı

4. İngiltere

1. — 4. Batı Avrupa

5. COMECON Sovyetler Bir. Bulgaristan Çekoslovakya D. Almanya Polonya Romanya Macaristan

C O M E C O N Toplamı

6. Kuzey Amerika

A. B. D. Kanada

Kuzey A m e . Toplamı

7. Japonya

19478 153071

93930 74308

407880

4742 28539 13551

454712

7321 12380 43942 44482

172418

735255

458900 7710

31699 51179 36751 13851

609627

1082422 134987

1217409

172103

30513 247973 547026 301225

2586 33612 83849 41288

1288072

9378 55430 48440 50762

12124 7215 6000

189675

91971 504748 255804

2140595

9107 31339 19279

249400

43043 337009 324219 449793

1154064

243990

3538649

4720 4586 3667 7661

20634

53700

323734

22402200 110928 127800 107500 311730 237500 93000

23390658

224764 8140

14060 15940 31200 18910 10130

323144

9363389 9974000 19337389 "

369661

192119 19800

211919

96906

638351 617288 171710 246686 822506 646763 242853 553769

316659

51560 56541 52974

212423

170086 36734

135531 98894

93690

706660

208000

20484 69500 248000 476000 118000 58400 102400

26030

115600 13530

63000

466000

2077 2762 1939 1464 6525 1793 2822 3811

521 911 703

1551 2699 11983 5806

2041 947

2255 3211 1178

732 940

5634 6830

En büyük iki entegre enerji sistemi Avrupa ve Kuzey Amerikada bulunmaktadır. Ancak bu iki. bölge arasında çok esaslı farklar mevcuttur.

Kuzey Amerikada, Amerika Birleşik Devlet leri olmak üzere tek bir memleket bulunmakda, buna, Kanada, elektrik enerjisi yönünden bağlı bulunmaktadır. Bütün bölgede tek bir lisan ko nuşulmakda ve aynı ekonomik düzen mevcut bu lunmaktadır. Ayrıca bu bölge bugün için ol duğu kadar istikbalde ide gerekli bütün enerji rezervlerine sahip bulunmaktadır.

Buna (mukabil Avrupada, durum çok farklı dır. Bu bölgede farklı lisan konuşan ve çeşitli milletlerden müteşekkil bir çok müstakil devlet bulunmaktadır. Ekonomik düzenler ise, liberal kapitalizm, sosyalist ekonomi, planlı ekonomi vs. gibi çok çeşitlidir.

Elektrik kuruluşları İse devlet Kuruluşu vw özel kuruluş olmak üzere başlıca iki türlüdür. Bunun yanında elektrik dağıtımının organizas yonu, Fransa, İtalya ve OOMECON memleket lerinde olduğu gibi merkezi, veya Avusturya, İn giltere ve Yugoslavyada olduğu gibi federatifdir.

Batı Avrupada, Kuzey Amerikaya mukabil primer enerji rezevleri çok kifayetsizdir. Bunun yanında Avrupa 'coğrafi bakımdan da düzgün bir bölge değildir. İngiltere bir ada, İskandinav ya ıblr yanmadadır : Ayrıca çok önemli bir fak tör, Avrupa'yı bölen ideolojik sınır işbirliğini çok güçleştirmektedir.

Ancak bütün bu faktörlere rağmen iki ayrı sistem halinde de olsa, Batı ve Doğu Avrupada entegre enerji sistemleri meydan getirilebilmiş tir.

ELEKTRİK ENERJİSİ MÜBADELE ANLAŞ MALARI:

Milletlerarası elektrik enerjisi mübadele an laşmaları, tip ve sürelerine göre aşağıdaki şe kilde sınıflandırılabilir:

(ı) Tarafların, İlgili yük merkezlerince tan zim edilen, günlük veya haftalık enerji au§ ve rişini öngören ve prensip olarak marjinal mali yet esasına dayanan kısa süreli anlaşmalar,

(ıı) Arıza hallerinde karşılıklı yardımlaşma esasına dayanan anlaşmalar,

(nı) Puant süresi takat ve puant süresi ha

rici takat garantilerinin öngörüldüğü enerji İt

hal ve İhraç anlaşmaları,

'

(iv) Gündüz ve gece enerji miktarlarının ga ranti edildiği mevsimlik ve yıllık mübadele an laşmaları,

Bu mübadele anlaşmalarında mevsim ve gün ler belirli perlodlara bölünmüş olup sürelerdeki enerji mübadelesi mesela: f kıs gecesi süresinde (22 : 00 6 : 00) 3 kWh be deli = kış puantında (07 : 00 09 : 00, 11 : 00 12 : 00 17 : 00 20 : 00) 1 kWh bedeli veya, kış gecesındeki 1 kWh bedeli = yaz günündeki 1 KWh bedeli gibi eeaslara dayanılarak nakit öedeme yerine enerji ile enerji mübadele edilmek tedir.

(v) Bir tesisin finansmanjna iştirak dolayı siyle, sermayenin enerji İle geri ödenmesine da yanan uzun vadeli anlaşmalar, (vı) Yıllık enerji miktarlarının tespit edildi ği Iblrkaç seneyi kapsayan uzun vadeli enerji alış veriş anlaşmaları :

ENTEGRE( ENERJİ SİSTEMLERİ İŞLET MESİ:

UCPTE kuzeyde ve güneyde hidrolik ve ikisi arasında kömür, tabii gaz ve petrol olmak üze re üç primer enerji havzasını birleştirerek çok geniş bir sahaya yayılmış durumdadır. Böyle büyük bir enterkonnekte sistemin İşletilmesi ise çok kesif uzaktan ölçü, ihbar ve kumanda teçhi zatı yanında birçok işletme prensip ve tedbirini de gerektirmektedir.

Bu sistemde eneterkonnekte güç 80000 MW civarındadır. Bu bakımdan üyelerin takat fre kans ayainna İştirak .durumlarının koordinas yonu sistemin ani yıkılmalarına mani olmak bakımından çok büyük önem taşımaktadır. Ani arizl durumlarda frekans düşmesini 0,5 Hz da sınırlayabilmek için her üyenin kendi yük fre kans karakteristiğine tekabül eden bir döner ye deği hazır tutması gerekmektedir.

Şekil 5 de UCPTE memleketleri İçin takat fre kans katsayıları görülmektedir. Bu değerler her şebeke için, 1 Hz İlk bir frekans değişimi tevUt edebilecek takat miktarlarını göstermektedir. UCPTE sisteminin bütünü için bu değer yuvar lak olarak 10 000 MW/Hz dlr. Buna göre bütün üyelerin toplam olarak 5000 MW civarında bir döner yedeği tutmaları gerekmektedir.

Şekil 6 da IJse, 0,1 Hz ve 0,2 Hz frekans de ğişimlerine tekabül etmek üzere üye memleket şebekelerinin kaldırabileceği en büyük grup ta katleri görülmektedir.

Üretim balonundan bu yedek durumu yanın da, enerji nakli yönünden de her an kafi mik tarda, boş nakil kapasitesi tutulması gerekmek

Clektrlk Mühendisliği 167

NOT. H d t OAİHENta A U M GÜÇ FREKANS KARAKTERİSTİK İLE ORANTILMt OCtatLCR H N / H . OLARAK 6 İ STERİ Mİ ŞTİ R.

SEKİL 5 AVRUPA MEMLEKETLERİ GUÇ FREKANS KARAKTERİSTİKLERİ

tedir. Bugün TJCPTE üyesi memleketlerin hu dutlarını aşan enerji nakil hatlarının toplam ka pasitesi 15 000 MW dır. Bu değer toplam enter^ konnekte takatin % 20 sine tekabül etmektedir.

Şekil 7 de TJCPTE içinde memleketler arası enerji.nakil hatları gerilim ve kapasiteleri gö rülmektedir.

TABLO : 8 — YILDA DAKİKA OLARAK tNKÎTALAB

Sene'

Çok yüksek gerilim

Yüksek Gerilim

1953/54 1954/55 1955/56 1956/57 1957/58 1958/59 1959/60 1960/61 1961/62 1962/63

28 20 48 26 18

13 .

23 2 3 2

UlaıaK uliULa ka olarak arıza süresi

91 " *

Kesilen kVAxDaki

Şebekenin kVA olarak

kurulu transformatör gücü

ŞEKİL:! 9,1 Hz VE H2 Hi DEftlSMtERE TEKABÜL EDEN EN IÛVÜK

ÜNİTE «ÜÇLERİ

BELÇİKA 37S 380

30' FRANSA

^U 3 365

LOKSEM. P « f

BURS

ALMANY A

«es

247 550 3 M 80

2610 1820 349

4090 1407

İSPANY A

B70 S70

İSVİÇRE

| AVUSTURY A

1100 2 8 0 1260 107 107

İTALY A

Y UGOS. LAVY A

•i220kV ••.. 1S0kV

NOT: DEŞERLER MVA OLARAK VERİ LMİ ŞTİ R.

SEKİL :7 BATI AVRUPADA MEMLEKETLER ARASI ENERJİ NAKİL HATLARININ

GERİLİM VE KAPASİTE LERl'

Şekil 8 de İse COMECON üyesi memleket lerin aralarındaki ve komşu memleketlerle olan bağlantıları görülmektedir.

Memleketlerarası enterkoruaeksion hatlarının kapasitesi, enerji mübadelesini gösteren bir pa rametre olup bu parametrenin değeri süratle artmaktadır.

Döner yedek ve enerji nakli yönünden ye dek kapasite tutulması gibi tedbirlerin yanında, sistemin arıza durumlarında yatmasını önlemek bakımından, kaçınılamıyacak durumlarda bütün sistemin yıkılmasına (yol açabilecek durumlar yaratmak yerine, çabuk hareket ederek muay yen beslemelerin kesilmesi prensibinin doğrulu ğu uzun tecrübe ile doğrulanmış bulunmaktadır.

Bu İsletme tedbir ve düzenlerinin UCPTE bün yesindeki muvaffakiyet durumu, Tablo 8 de gö rülmektedir.

Bundan on sene evveline kadar, toplam ku rulu güce nazaran inkita süresi 1,5 ilâ 2 saat olarak kabul edilmekteydi. Bugün bu süre bü yük entegre şebeke içinde 1 saat = % 0,011 ola rak kabul edllmekde ve planlama ve ekonomik mukayeselerde, |enerji satışı kaybının azalması ve diğer faktörler nazarı itibare alınarak, sis temin İşletme şartlarını düzeltmek için gerekli yatırımlar buna nazaran mukayese edilerek jüs tifikasyonu temin edilmektedir.

Referanslar :

Dünya Enerji Konferansı Raporları : Tokyo, 1966. Dünya Enerji Konferansı Raporları: Moskova, 1968. Birleşmiş Milletler İstatistikleri, NeW York.

Birleşmiş Milletler Avrupa Ekonomik Komisyo nu Muhtelif Neşriyatı, Cenevre.

OECD Muhtelif Neşriyatı, Paris.

ALMANYA

2MW(ÎX

ÇEKOSLAVUKY A

Y UGOSLAVY A

SOVY ETLER BİRLİĞİ

110 kV

ROMANY A (7)60 kV 220 kV

BULGARİSTAN

SEKİL • t DOİ U AVRUPADA MEMLEKETLER ARASİ ENERJİ NAKİL HATLARININ

GERİLİM VE SAY ILARI

Elektrik Mühendisliği