MÜHENDİSLİK DÜNYASI (UYGULAMALAR-HABERLER)

5'DEN FAZLA DAİRELİ BİNALARDA MÜŞTEREK TV ANTENİ KULLA-

NILACAK

İstanbulluların teknik bakımdan riayet edecekleri hususlar belediyece tesbit ve ilân edilmiş, dünkü Resmi Gazetede yayınlanan «Teknik yönetmelik» te İstanbul' da her nevi fenni tesis ve cihazlar ile işyerlerin, müesseselerin ve halkın toplu olarak bulunduğu yerlerin teknik bakımından tabi olacağı hükümler teker teker gösterilmiştir. İstanbul Belediyesinin «Teknik Yönetmeliği» ne göre, 5'den fazla dairesi bulunan binalarda müşterek televizyon anteni kurulacak, kat prizlerinin her birinde lokal televizyon istasyonlarının hasıl ettiği gerilim 500 mikrovolttan küçük olmayacaktır.

(4 Ağustos, Akşam)

NÜKLEER ENERJİ İLE İŞLEYEN İLK ÇELİK FABRİKASI KURULUYOR

Japonya Uluslararası Ticaret ve Sanayi Bakanlığı, dünyanın nükleer enerji ile çalışan ilk demir çelik fabrikasını Japonya'da kurmak üzere 5 yıllık bir plan hazırlamıştır. Bu konudaki çalışmalara önümüzdeki. yıl içinde başlanacak ve ilk nükleer demir çelik fabrikası en geç 5 yıl içinde hizmete sokulacaktır. Fabrikanın ve makinelerinin kurulması için 6 milyar yen (yaklaşık olarak 300 milyon TL.) harcayacak olan Japonlar, fabrika çalışmağa başladıktan sonra günde 20 ton iyi kaliteli demir elde edeceklerdir. Bakanlığın açıklamasına göre, nükleer fabrikanın yüksek fırınlarında yaklaşık olarak 1.000 derecenin üstünde sıcaklık elde edilecektir. Şimdiye kadar klasik yüksek fırınlarda elde edilen en yüksek ısı ise 850 derece civarında olmuştur.

IŞIKLA İLETİŞİM

(7 Ağustos, Milliyet)

Yeni iletişim olanakları araştırmalarında, bilim adamları ışık dalgalarından yararlanma olanakları üzerinde çalışmaktadırlar. Atmosferdeki iletişim çalışmaları yanısıra, kılıflı cam fiber iletkenlerin iletişim ortamı olarak kullanılması üzerinde incelemeler yapılmaktadır. Siemens araştırma laboratuvarlarında cam fiberlerin kanal olarak kullanıldığı bir video telefon sistemi geliştirilmiştir. Işık kaynağı olarak yönsel radyo vericisi gibi çalışan cam ve fiber kanallara modüle işaretler yayan bir laser diyot kullanılmaktadır. Kanalm diğer ucundaki ışık işaretleri foto diyotlarla elektriksel işaretlere çevrilmektedir.

, Bağlayıcı cam fiber kablo

Kılıf (düşük kırılma indîsi)-

yansıma

işaret Cam fiber Ut optik llttl»lm Elektrik Mühendisliği 189

İşaret

Çekirdek (vuksek kırılma İndisi) l«ıh ıııtınırî cam tibtrd*

Atmosferdeki i'etişim sistemlerine kargın, cam fiber kanallarla kapalı bir ortamda gerçekleştirilen sistem, iletişim sistemlerinde normal derecede bir güvenilirlik sağlamaktadır. Fakat ı§ık dalgalarının cam fiber kanallardaki kaybı çok olmak- tadır. Bugün elde edilebilen en iyi cam fiberlerde 1 km'lik hat uzunluğundan sonara ilk gönderilen enerjinin ancak % l'i alınabilmektedir. Buda her bırkas kilometrede küçük laser ve foto diyotu yükselteçler gerektirmektedir. Bu konuda dünyanın büyük geliştirme laboratuvarlarında yoğun çalışmalar yapılmaktadır.

GERİLİM ATLAMA. MESAFELERİ tLE HAVADA YALITMA ARALIKLARI STANDARDI RESMİ GAZETEDE YAYINLANDI Gerilim Atlama Mesafeleri ile Havada Yalıtma Aralıkları Standardı (TS1057) 2 Ağustos 1972 gün ve 14264 sayılı resmi gazete'de yayınlanmıştır. Standard bir yıl sonra imalat ve satış safhalarında mecburi kılınacaktır.

TEKNİK YÖNETMELİK RESMİ GAZETE'DE YAYINLANDI İstanbul Belediyesi'nce hazırlanan ve her nevi fenni tesis ve cihazlar üe iş yerlerinin, müesseselerin ve halkın toplu olarak bulunduğu yerlerin teknik bakımdan tabi olacağı hükümleri kapsayan «Teknik Yönetmelik», 3 Ağustos 1972 gün ve 14265 sayılı Resmi Gazete'de yayınlanui.

LİBYA'DA NÜKLEER SANTRAL •Mısır Enerji Bakanı Ahmet Sultan'a göre, Mısır ve Libya Arap Dünyasının ilk nükleer santralını kurmak üzere anlaşmaya varmışlardır. Nükleer santral, Lib' ya'da Bingazi yakınlarında Jebel al Ahhldar sahasının zirai kalkınması için su temin eden tuzlu su tasfiyehanesi ile birleştirilecektir. Santralin tamamlanmasından sonra iki devletin elektrik şebekesi birbirine bağlanacaktır. Proje başlangıç durumunda olduğundan, santralın kuraacağı yer ve kapasitesi henüz bilinmemektedir. Mayıs ayında Mısır'ı ziyaret eden sovyet uzmanları nükleer santralın kendileri tarafından kurulmasıyla ilgili çalışmalarda bulunmuşlardır.

KANADA'DA AĞIR SU ÜRETİMİ SORUNU Kanada, ağır su sıkıntısından dolayı 1966'dan bu yana nükleer santrallarmı çalıştırabilmek için 30 milyon dolardan fazla ödeme yapmıştır. Doğal Kaynaklar Komitesinin açıklamasına göre Kanada'da ağır su üretiminin azlığı nedeniyle son beş yıldır, kilo basma en az 10 dolar fazla ödeme yapmak zorunda kalınmıştır. Kanada Atom Enerjisi Başkanı L. S. Granj'e göre, ağır su üretimi sorunu 1974 yılının ilk aylarında çözümlenecektir.

FESSENHE1M NÜKLEER SANTRALI Fessenheim yakınlarında kurulmakta olan, 1976 yılında servise girecek nükleer santraldan enerji almak için üç İsviçre firması Electricite de France ile anlaşma yapmıştır. EdF, santralın ürettiği enerjinin % 30fımu İsviçre'ye vererek Fessenheim I'in yatırımına katılmaktadır.

YUNANİSTAN - YUGOSLAVYA 380 kV BAĞLANTISI Yunanistan, enerji şebekesini 380 kV'luk hatlarla Yugoslavya'ya bağlamayı tasarlamaktadır. Bu konu üzerinde ön çalışmalar tamamlanmaktadır. Bugünkü durumda, bu iki devletin enerji şebekesi 150 kV'luk hatlarla birbirine bağlıdır.

4A

Bulgaristan ve Türkiye'yi, Yunanistan ile 150 kV'luk hatlarla bağlamak da düşünülmektedir.

NAUREKS YAKINDA İŞLETMEYE AÇILIYOR

Tacikistan Cumhuriyeti'nde Naurek'de kurulmakta olan hidroelektrik santralının yapımı ilerlemektedir. Bu yıl içinde servise girecek olan ilk iki türboalternatör gruplarının toplam kapasitesi 600 MVV'dır.

Santralın düşünülen kapasitesi 2700 MW'dır. Baraj yüksekliği 100 metre olup ilk güç ünitesi servise girmeden önce hizmete hazır olacaktır. Baraj, Vashk Nehrinden alacağı 10.500 milyon metreküp su ile sonbaharda dolacaktır. Hidroelektrik fcantrah, Güney Tacikistan endüstri kompleksini ve aynı zamanda Regark alüminyum sanayiini ve ham elektrokimya sanayiini besliyecektir.

TUNUSTA YENİ GÜÇ SANTRALI

Yapımı son zamanlarda tamamlanan El-Birma'dan tabii gaz nakleden pipe-line in Gabes ucunda gaz-türbinli bir santral kurulacaktır. Societe Tunisiene de L'Electirice et du Gaz (STEG) tarafından kurulacak santralın üreteceği güç 1974'de buhar türbinlerinin ilâvesi ile 60 MWa çıkarılabilecektir. Tabii gazın Tunus'da kullanılması ile ilgili diğer projeler tuğla ve gübre yapımını kapsamaktadır. Tabu gaz tüketim seviyesinin, 1973'de 175 milyon metreküpten 1977'de 300 milyon metreküpe yükseleceği tahmin edilmektedir.

SOMA YERİNE TUNÇBÎLEK

1972 kalkınma programına göre TEK, linyit yatakları zengin olan Soma'da 150 MWlık bir termik santral kuracaktı.

Bu civarda linyit yataklarının bir kısmı özel sektörün elindedir. Bu şahıslar, hükümetin linyit yataklarının devletleştirilmesine ilişkin kanun teklif ine şiddetle kar. şı çıkmışlardır, özel sektörün Soma'da kurulması düşünülen termik santrala linyit vermeye yanaşmıyacağı da düşünülebilir.

Bu nedenle TEK bu projeyi bırakarak bütün linyit rezervlerinin TKt'ne ait olduğu Tunçbilek'de yeni bir termik santral1 kurmayı kararlaştırmıştır. Bütün proje aşağı yukarı 400 milyon TL'sına çıkacaktır ve 150 MW'hk santralın ön hazırlık çalışmaları bu sene bitecektir. 1972 kalkınma programına göre Soma projesi için ayrılan 10 milyon TL'sı tahminen bu yeni projeye aktarılacaktır. Santral kesin proje tasarımından 36 ay sonra işletmeye girecektir. Bu arada TKİ, Tunçbilek civarında linyit üretimini arttırmaya çalışmaktadır. Bu iş için bu sene en az 182 milyon TL harcayacaktır.

RESMİ DONDURAN TV AYGITI PİYASADA

Japonya'nın Hitachi firması tarafından iki tüplü ve manyetik disk bellekli bir TV aygıtı piyasaya çıkarılmıştır. Normal program 45 cm'lik bir tüp yoluyla gösterilmekte ; bir düğmeye basılınca da gösterilen resim 23 cm'lik ikinci bir ekranda sabit olarak görülmektedir. Sabit 'esim istenildiğinde değiştirilebilemektedir.

En Düşük Isıda Çalışan AA Generatörü Yapılıyor

Massachusetts Teknoloji Enstitüsü (MIT)'ndeki araştırmacılar dünyanın en düşük ısıda çalışan generatörünü yapmaktadırlar." — 269°C de çalışacak olan bu generatörün bazı parçaları bu ısıda üstün iletkenlik (superconductivity) özelliğine sahiptirler. Generatör bu ısılarda karşılaşılacak problemlerin çözümlenmesinde kullanılacaktır.

Bilindiği gibi generatörlerin güçleri büyüdükçe üretilen elektriğin maliyeti düşmektedir. Ancak bilinen yöntemlerle yapılan generatörlerin güçleri 1000 -1500 MW civarında sımrlanmjştır. Bu sınırlamaya rotorun manyetik alan şiddetinin bilinen yöntemlerle artık daha fazla arttırılmaması neden olmaktadır.

Bu engeli yenmek için MİT mühendisleri rotorda çok düşük ısılarda üstün iletkeno dönüşen niobinin ve titanium alaşımı teller kullanmaktadırlar. Üstün iletken teller geçen akıma karşı bir direnç göstermediklerinden, çok yüksek akımların geçirilmesi ve böylece çok daha yüksek alan şiddetleri elde etmek olağan olmaktadır. Şimdiye kadar edindikleri deneylerden; araştırmacılar, çok düşük ısılarda çalışan 10.000 M^V gücündeki generatörlerin yapımını mümkün görmektedirler.

Çok düşük ısı (cryogenic) generatörlerinin en büyük yaran ise, üstün iletken tellerden geçen büyük akımlar dolayısıyle demir çekirdeğe gereksinmenin kalmamasıdır. Bu da sargı sayısının arttırılmasını mümkün kılmaktadır.

Yapılmakta olan generatörün statoru ise üstün iletken değildir. Ancak statorda demir çekirdek kullanılmadığından sargıların izolasyon sorunu ortadan kalkmaktadır. Bu da generatör çıkışırım 300 - 400 kV (demir çekirdekli generatörlerin on misli) olabilmesini sağlamaktadır.

Bilinen tip generatörlerde demir çekirdek aynı zamanda sargıları sıkıca yerinde tutmaya yaramaktadır. Yeni generatörde ise sargılar cam yünü, bakır ve reçineden meydana gelen bir konstrüksiyon üzerine sarılmaktadır.

Katı Hal Selektörü Telefon Tekniğinde Yeni Bir Aşama Sağlıyor

Kanada'da Bell Northern Araştırma Laboratuvarlan'nda geliştirilen yeni bir elektronik selektör geleceğin tam elektronik telefon santrallarında geniş bandlı yol verme tekniklerini sağlayabilecektir. Yeni aygıt 16 PNPN diyodundan oluşan 4x4'lük bir yol verme matrisi biçimindedir. Tümleşik yol verme matrislerinde görülen enterferansın önüne geçildiğinden sistem band genişliği 12 MHz'e kadar genişletilmiştir. Katı hal selektörünün yakın bir gelecekte elektromekanik krosbar selektörlerimiyerini alması beklenmektedir.

Elektronik selektörlerin yüksek hızı, doğrudan doğruya merkezî kontrol üniteleri tarafından kumanda edilebilmelerini sağlamaktadır. Katı hal selektörlerinin çalışma süreleri takriben ^ K ) - 4 milisaniye olup «dry-reed» rölelerinin 1 milisaniye, tel yaylı rölelerin 4 milisaniye, minibar selektörlerin 18 - 35 milisaniye ve krosbar selektörlerin 70 milisaniye mertebesindeki çalışma hızından çok üstündür. Elektronik selektörlerin diğer bir yararı da sayısal veya örneksel formdaki video ve yüksek hızlı bilgiye yol verebilmesidir.

Optik Haberleşmede Sıvı Göbekli Elyaf Kullanılıyor

Bell Laboratuvarlan taraf mdan yeni bir optik elyaf geliştirilmiştir. Bu, sıvı ile doldurulmuş kılcal bir kuartz boru olup ışık dalgalarının transmisyonunda düşük kayıpları mümkün kılmaktadır.

450 metrelik bir örnek üzerinde yapılan ölçümlerde, 1,08 mikron dalga boyu bir ışık demeti ile km basma 13,5 db'lik bir zayıflama görülmüştür. Bu tip ışık geçiren elyafın uzak mesafe transmisyon sistemlerinde kullanılması beklenmektedir.

Optik elyaf üzerinde şimdiye kadar yapılan araştırmalar dolu tip elyaf üzerinde olup sıvı göbekli elyaf alternatif bir tekniği mümkün kılmaktadır. Elyaf optik dalga klavuzları 6 mm çaplı 1 mm kalınlığındaki kuartz borularından oksijen-hidrojen alevi kullanılarak hadde edilmekte; sonuç olarak 95 mikron dış, 65 mikron iç çaplı boş elyaf boruları elde edilmektedir.

Kullanılan kuartzın kırılma endeksi 1,457 olup, boruların içini doldurmak için 1,50 kırılma endeksli tetrakloretilenden faydalanılmaktadır.

uyg ulamalar

Mikrodalga Alanında Katı Hal Yükselteçleri Yürüyen Dalga Tüplerinin Yerini Alıyor

WJ - 5202 seri numaralı transistörlerle gerçekleştirilen yükselteçler, 2 - 4 GHz frekansları arasına rastlayan band genişliğinde, 100 m!W'lık bir doymuş çıkış gücü verebilme olanağına sahiptirler. Bu tip aletler şimdiye kadar radar, komünikasyon, telemetre ve gözetleme alanlarında kullanılmıştır. Bu aletlerin genel görünümü Şekil l'deki gibidir.

I? 3?

O 30

1,5

Şekil 1. Yttkselteç boyutları 8^x8,9 inctir.

Frekans (GHz) Şekü 2. 1 GHz'den 2 GHzTe kadar WJ5201 serisi yükselteclnin güç çıkışı.

Bu tip elektronik aletler, askeri alanlarda uygulamaya konulmak üzere tasarımlanmış olduğu için, bir çok kötü çevresel koşullara dayanıklıdırlar. Aletleri gerçekleştirmede kullanılan komponentler güvenilir, rutubete dayanıklı olacak şekilde seçilmiştir. Ayrıca elektronik devrenin içine yerleştirildiği kutuların da büyük mekanik kuvvetlere dayanıklı olabilmeleri kutu tasarımında göz önünde tutulmuştur. Bu seriden bütün yükselteçler amerikan askeri makamlarının gereklerini tatmin edecek cinstendir. Yerleştirmede kullanılan kutuların tipik basınç ve diğer koşullar için yapılmış olan testleri aşağıdaki gibidir. Yükselteçler, —62°Cden + 95°C'ye kadar ısı koşulları altında, korunabilirler ve —54°C'den + 71°C'ye. kadar da normal şekilde' çalışabilirler. Kullanılma sırasında bu aletler, büyük ölçüdeki titreşimlere karşı gayet dayanıklıdırlar. Aletler takriben 3050 metre yükseklikteki atmosfer basıncına eşit basınç koşulları t-ltmda ve nem oranı •% 95 olan hu.va koşallarında çalışabilirler.

Yürüyen dalga tüplerine rakip olarak, katı hal yükselteçlerinin yararlan, daha ucuz, daha güvenilir ve daha az yedek parçaya ihtiyaç göstermeleridir. Bu aletlerin göstereceği arızalar arasındaki ortalama zaman süresi 100.000 saat civarındadır.

uygula malar

U

I 23

Ol 22 21

t*

19"

ıs1.0

Frekans (GHz) Şekil 3. 1 - 2 GHz'de dB cinsinden doymuş hazancin frekansla değişimi.

4.0 Frekans (GHz) Şekil 4. 2 - 4 GHz'de doymuş güç çıkışının dBm cinsinden frekansla değişimi.

Bu seriden ince film yapımı yoluyla imal edilen yükselteçler, 1-2 GHz frekanslarında 1 watlık doymuş bir çıkış gücü verebilirler (Şekil 2). Şekil 3'de görüle ceği gibi minimum 20 dB'lik doyum kazancından 50 dB'lik doyum kazancma kadar kullananın arzusuna göre değişebilen kazanç verebilirler. 1-2 GHz frekansları arasındaki kazancın frekansa göre değişmesi T 1.5 dB'dir.

Şekil 4'de, garanti edilmiş olan 100 mW'lık doymuş çıkış gücünün 2-4 GHz frekansları arasındaki değişimi gösterilmiştir. Bu grafikte güç dBm birimi ile ifade edilmiş olup, frekansa göre değişimi çizilmiştir. 30 dBm'lik minimum küçük işaret kazancı, arzu edildiği takdirde 50 dB'lik kazanç, bandın seçilmiş bazı bölgelerinde temin edilmiştir. Sistemin cevap karakteri Şekil 5'de görüldüğü gibidir. 2-4 GHz arasındaki kazanç düzlüğü tipik olarak ± 1 dB ve gürültü gücü tipik olarak 6 dB'dir.

Aletler test edilmiş ve ayarlanarak çalıştırılmış olduğu için, kullanıcı tarafından yeni bir ayarlamaya gerek yoktur. Mikroşerit hat (microstripline) şekli değişmez bir çalışmayı sağlamak için tümlendirilmiş devre biasını kullanır. Mikroserit hat ince bir film şeklinde dielektrik sabitesi yüksek olan fakat ağırlığı ve büyüklüğü çok az olan seramik plakalar üzerine konulmuştur. Bu devrede kullanılan silikon yan geçirgenler, teker teker lehimlenmiş olarak —güvenilir olması için— seramik metal koruyuculara mühürlenmişlerdir. Aktif bias devresi sıcaklık değişmelerinde iyi bir çalışma şekli gösterir.

Yapımcı şirkete göre bu yükselteçlerin güvenirliğini arttırmak için bir kaç önemli adım atılmıştır. Mümkün oldukça kullanılan komponentler daha önce kullanılan kalite programlarından seçilir. Bütün parçalar normal basınç seviyelerinin % 10 veya % 20 altında gayet iyi çalıştırılır. Parçaların büyüklüğü ve sayısı devamlı olarak azaltılmaktayken, gerekli ve arzu olunan çalışma şekli aynı seviyede tutulmaktadır. Şimdiki üniteler devamlı devre analizlerinin bir sonucunu temsil etmektedir.

Şekil 5. Üst frekans sınırında yükselteçlerin kazancı. 40 Frekans (GHz)